HinhTuong.comHình Tượng
Cảm hứng văn hoá Việt

Tránh rập khuôn khi vẽ nhân vật vùng miền: bảng kiểm và cách sửa từng lỗi

Nhận ra lúc nhân vật vùng miền trượt sang rập khuôn hay biếm hoạ: sáu dạng hay gặp, cách đọc lại từ phía người được vẽ, đùa mà không chế giễu, bảng kiểm trước khi đăng.

three friends seen from behind arranging paper cut-out characters on a classroom wall, pencils and scissors on a desk, bright morning light through tall windows

Một nhân vật vùng miền rơi vào rập khuôn khi một nét duy nhất, thường là giọng nói, nghề, ngoại hình hay một tính xấu bị gán, được phóng to để đại diện cho cả một vùng; muốn tránh, hãy làm nhân vật cụ thể hơn và đọc lại nó từ phía người được vẽ trước khi đăng. Rập khuôn ít khi đến từ ác ý; nó đến từ đường tắt, khi người vẽ cần nhân vật được nhận ra nhanh.

Bài này giúp bạn bắt những đường tắt đó: phân biệt cảm hứng với rập khuôn, sáu dạng hay gặp kèm cách sửa, ba lớp đọc lại, ví dụ một nhóm bạn làm truyện ba miền, cách đùa mà không chế giễu, cách nhận góp ý, và một bảng kiểm dùng được ngay.

Cảm hứng khác rập khuôn ở đâu

Cảm hứng đến từ quan sát cụ thể: bạn đã thấy cách bà ngoại ở Vĩnh Long xếp lá chuối gói bánh, cách chú hàng xóm ở Quảng Trị gọi con về ăn cơm. Rập khuôn đến từ hình ảnh đã được người khác dựng sẵn, thường từ phim hài, mạng xã hội, câu nói đùa truyền miệng, rồi được dùng lại cho mọi nhân vật cùng vùng mà người vẽ không hề kiểm lại xem nó có đúng với ai không.

Dấu hiệu dễ thấy nhất: nếu bạn có thể thay nhân vật của mình bằng bất kỳ nhân vật nào khác cùng vùng mà câu chuyện không đổi, nhân vật đó đang là một cái nhãn chứ không phải một con người. Dấu hiệu thứ hai: nét đặc trưng vùng của nhân vật là thứ người trong vùng không tự nhận, hoặc nhận nhưng thấy bị chọc.

Rập khuôn không chỉ là nét xấu. Gán cho cả một vùng nét tốt chung chung như "ai cũng hiền", "ai cũng hiếu khách" cũng biến người ta thành nhãn. Nhân vật cần được phép có tính xấu riêng, ngớ ngẩn riêng, đúng như người thật, miễn là những nét đó thuộc về nhân vật chứ không thuộc về quê quán của nhân vật.

Sáu dạng rập khuôn hay gặp và cách sửa

Mỗi dòng là một đường tắt mà người vẽ hay đi, kèm lý do nó làm người khác khó chịu và một cách sửa cụ thể.

Dạng rập khuônVì sao gây khó chịuCách sửa
Nhại giọng nói, viết sai chính tả để gây cườibiến cách nói của cả một vùng thành trò cườicho nhân vật nói bình thường; nếu cần, một hai từ địa phương đúng nghĩa, không cường điệu
Gán một tính xấu cho người cả vùnglặp lại câu đùa truyền miệng như sự thậttính xấu nếu có là của riêng nhân vật, có lý do trong câu chuyện
Miền núi luôn nghèo, thiếu thốn, rụt rèphủ nhận đời sống hôm nay của người ở đócho nhân vật nghề, học vấn, sở thích như mọi nhân vật khác
Vùng sông nước chỉ có xuồng và áo bà bathu cả một vùng vào một tấm ảnh lịchthêm đời sống phố thị, trường học, chợ, công xưởng
Cường điệu ngoại hình theo vùng hay dân tộcđẩy khác biệt văn hoá thành khác biệt cơ thểgiữ cùng một hệ tỉ lệ khuôn mặt cho mọi nhân vật trong bộ
Gọi nhân vật bằng tên vùng thay tên ngườinhân vật mất danh tính riêngđặt tên riêng, quê quán chỉ là một dòng trong hồ sơ

Bảng này không cấm bạn vẽ xuồng ba lá hay áo bà ba. Nó chỉ nhắc rằng một chi tiết đúng, lặp lại cho mọi nhân vật, sẽ thành sai. Chi tiết vùng miền nên xuất hiện khi câu chuyện cần, như một nhân vật đặt ở xưởng đóng ghe thì có ghe, chứ không như tấm thẻ nhận dạng bắt buộc.

Ba lớp đọc lại trước khi đăng

Mỗi lớp mất chừng năm phút. Làm theo thứ tự, vì lớp sau dựa trên lớp trước.

  1. Lớp một, đọc như người cùng quê với nhân vật. Tưởng tượng bố mẹ, ông bà bạn là người vùng đó. Họ có cười cùng nhân vật, hay họ thấy mình bị cười? Ghi lại mọi chi tiết làm bạn ngập ngừng.
  2. Lớp hai, tháo nhãn vùng. Xoá trong đầu quê quán của nhân vật. Nhân vật còn lại tính cách, mục tiêu, nỗi lo nào không? Nếu không còn gì, nhân vật chưa đủ cụ thể, quay lại viết hồ sơ.
  3. Lớp ba, đổi vai. Thay quê nhân vật bằng quê của chính bạn mà giữ nguyên mọi chi tiết. Bạn còn thấy vui không? Nếu bạn khó chịu khi chi tiết đó nhắm vào mình, nó cũng làm người khác khó chịu.
  4. Với mỗi chi tiết bị đánh dấu ở ba lớp, chọn một trong ba cách: bỏ hẳn, chuyển từ nhãn vùng sang tính riêng của nhân vật, hoặc giữ lại kèm một lý do cụ thể trong câu chuyện.

Ba lớp này không thay được ý kiến của người trong vùng. Nếu nhân vật sẽ được dùng rộng rãi, như trên bao bì, trong sách, trong lớp học, hãy tìm ít nhất một người đến từ vùng đó để xem trước. Một câu "chỗ này người ở chỗ mình không nói vậy" đáng giá hơn mọi bảng kiểm.

Ví dụ: truyện ba miền của nhóm bạn ở Hà Nội

Bốn bạn sinh viên ở Hà Nội làm một truyện tranh ngắn về ba người bạn cùng phòng đến từ Hải Phòng, Huế và Cần Thơ. Bản đầu tiên có đủ mọi đường tắt: nhân vật Hải Phòng nóng nảy, nói câu nào cũng to; nhân vật Huế chậm, nói nhỏ nhẹ, lúc nào cũng mặc áo dài tím; nhân vật Cần Thơ hiền, mê đờn ca, mặc áo bà ba đi học.

Một bạn cùng lớp quê Huế đọc thử và nói thẳng: chưa thấy bạn nào cùng quê mặc áo dài tím đi học đại học. Nhóm làm lại theo ba lớp đọc lại. Họ giữ quê quán nhưng chuyển hết tính cách sang thứ của riêng từng người: bạn Hải Phòng là người hay lo, lúc nào cũng mang theo hộp sơ cứu; bạn Huế mê bóng rổ, nói nhanh nhất phòng; bạn Cần Thơ học kỹ thuật, ghét đi xuồng vì say sóng.

Chi tiết vùng miền chỉ còn xuất hiện khi có lý do: hộp mè xửng bạn Huế mang ra sau Tết, gói bánh pía mẹ bạn Cần Thơ gửi lên, cuộc gọi về nhà bằng giọng quê mà truyện không nhại lại, chỉ ghi rằng bạn ấy nói chuyện với mẹ. Ba nhân vật trở nên dễ thương hơn hẳn, và người đọc từ cả ba nơi đều thấy mình được nhìn đúng.

Cụ thể hơn thì ít rập khuôn hơn

Đặt nhân vật ở một nơi có thật nhỏ hơn cả vùng. Không phải "người miền Tây" mà là cô bé sống trong một con hẻm cạnh chợ ở Cần Thơ. Nơi càng cụ thể, chi tiết bạn chọn càng phải thật, và càng khó dùng hình ảnh chung chung.

Cho nhân vật một nghề không ai đoán trước. Người làm công nghệ ở vùng biển, cô giáo dạy tiếng Anh ở vùng cao, bác nông dân nuôi ong. Nghề lệch khỏi hình dung quen sẽ buộc bạn nghĩ lại mọi chi tiết khác.

Cho nhân vật một gia đình. Nhân vật có mẹ, có em, có ông bà với tính cách khác nhau thì không thể là bản sao của một cái nhãn, vì cả nhà không thể cùng một kiểu.

Cho nhân vật một thói quen không liên quan quê quán. Hay quên chìa khoá, sưu tầm vỏ ốc, ngủ trưa đúng mười lăm phút. Những thói quen này là thứ người đọc nhớ, và chúng không xúc phạm ai.

Hài hước mà không chế giễu

Nhân vật vùng miền vẫn có thể rất buồn cười. Điều cần là chọn đúng thứ để cười. Cười vào tình huống: nhân vật lần đầu ra phố lớn đi nhầm thang máy, hay lần đầu lên vùng lạnh mặc bốn lớp áo vẫn run. Cười vào chính nhân vật như một con người: tật hay nói quá, nỗi sợ con gián. Đó là thứ ai cũng có, người đọc cười cùng chứ không cười vào.

Thứ không nên cười: giọng nói của cả một vùng, ngoại hình được gán cho cả một dân tộc, mức sống, nghề nghiệp bị coi là thấp kém, phong tục người ta coi trọng. Những thứ này người trong cuộc không chọn và không đổi được, nên đùa vào đó là đùa từ trên nhìn xuống.

Một phép thử đơn giản: nhân vật có tự đùa về mình được không? Nếu chính nhân vật kể câu chuyện ngớ ngẩn của mình và cười trước, người đọc cười cùng. Nếu nhân vật là cái đích của tiếng cười từ người khác mà không có tiếng nói đáp lại, bạn đang vẽ một trò chế giễu.

Với nhóm nhân vật nhiều vùng, có thêm một cách cân bằng: cho mỗi nhân vật lần lượt làm người ngớ ngẩn trong từng tình huống. Hôm nay bạn Hải Phòng lạc đường, mai bạn Huế làm cháy nồi cơm, mốt bạn Cần Thơ quên chìa khoá. Không vùng nào bị cố định ở vai trò bị cười, và người đọc thấy cả nhóm như một gia đình.

Bảng kiểm trước khi đăng

Dán bảng này cạnh bàn vẽ. Mọi dòng phải trả lời được "có" trước khi nhân vật được dùng ngoài sổ phác.

  • Nhân vật có tên riêng, không bị gọi bằng tên vùng hay tên dân tộc.
  • Nhân vật có ít nhất ba nét tính cách không liên quan đến quê quán.
  • Lời thoại không nhại giọng, không cố viết sai chính tả để gây cười.
  • Ngoại hình nhân vật dùng cùng hệ tỉ lệ với các nhân vật khác trong bộ.
  • Mỗi chi tiết vùng miền có một lý do cụ thể trong câu chuyện.
  • Tiếng cười nhắm vào tình huống hoặc tật riêng của nhân vật, không vào quê quán.
  • Đã qua ba lớp đọc lại, và nếu dùng rộng rãi thì có người trong vùng xem trước.

Bảng kiểm không làm nhân vật nhạt đi. Ngược lại, khi bỏ được đường tắt vùng miền, bạn buộc phải nghĩ ra những chi tiết riêng, và chính những chi tiết đó làm nhân vật sống lâu trong trí nhớ người đọc.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết nhân vật của mình đang rập khuôn?

Thử thay nhân vật bằng một nhân vật khác cùng vùng; nếu câu chuyện không đổi, nhân vật đang là một cái nhãn. Thử thêm phép đổi vai: đặt chi tiết đó vào quê của chính bạn, nếu bạn thấy khó chịu thì người khác cũng vậy.

Có được dùng tiếng địa phương trong lời thoại nhân vật không?

Được, nếu dùng đúng nghĩa, vừa phải và tôn trọng, như một hai từ quen miệng của nhân vật. Tránh nhại cả giọng, cố viết sai chính tả hay biến cách nói thành trò cười, vì đó là chế giễu cách nói của cả một vùng.

Rập khuôn tích cực như ai cũng hiền có sao không?

Vẫn là rập khuôn, vì nó biến mọi người trong vùng thành một kiểu và lấy đi tính riêng của nhân vật. Nhân vật cần được phép có tật xấu, có lúc ngớ ngẩn như người thật, miễn những nét đó là của riêng nhân vật.

Nếu bị góp ý nhân vật xúc phạm vùng miền thì nên làm gì?

Hỏi cụ thể chi tiết nào gây khó chịu và vì sao, cảm ơn người góp ý, rồi sửa theo ba cách: bỏ hẳn, chuyển thành tính riêng của nhân vật, hoặc giữ kèm lý do rõ trong câu chuyện. Không cần tranh luận về ý định ban đầu.

Vẽ nhân vật hài hước về vùng miền thế nào cho an toàn?

Cho tiếng cười nhắm vào tình huống và tật riêng của nhân vật, để nhân vật tự đùa về mình trước. Tránh cười vào giọng nói, ngoại hình, mức sống hay phong tục của cả một vùng, vì đó là thứ người trong cuộc không chọn được.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138