Một nhân vật mặc áo dài được nhận ra nhờ ba chi tiết: cổ áo đứng ôm cổ, hai tà áo xẻ từ ngang eo buông dài xuống, và quần ống rộng bên dưới. Thiếu một trong ba, chiếc áo dễ thành váy liền hay áo sơ mi dài. Còn hoa văn, chất vải, độ ôm thì có thể giản lược gần hết mà người xem vẫn đọc đúng.
Vì vậy với nhân vật đơn giản, đầu to, ít nét, bạn chỉ cần đặt đúng ba điểm đó, rồi dành công sức cho dáng đứng và chuyển động của tà áo, vì đó mới là chỗ chiếc áo kể được tính cách. Phần dưới đi qua từng bước, bảng các kiểu áo truyền thống, chuyện màu sắc, một ví dụ lớp học, và những lỗi hay gặp.
Ba điểm nhận diện, và những thứ được phép bỏ
Cổ đứng. Một dải hẹp ôm quanh cổ, cao chừng một đốt ngón tay so với cổ thật. Trên nhân vật đầu to, chỉ cần một hình chữ nhật mỏng nằm dưới cằm. Đừng vẽ ve áo bẻ ra như sơ mi.
Đường xẻ tà từ eo. Hai bên hông áo xẻ lên tới ngang eo, chia thân áo thành tà trước và tà sau. Đây là chi tiết quan trọng nhất: khi nhân vật đứng nghiêng hay bước đi, khe xẻ lộ ra phần quần, và chính khoảng hở đó làm người xem nhận ra áo dài ngay.
Quần ống rộng. Thường cùng màu hoặc trắng, chạm gần mặt đất. Với nhân vật tỉ lệ đầu bằng một phần ba chiều cao, phần quần lộ ra chỉ là hai mảng nhỏ dưới tà áo, nhưng thiếu chúng thì chiếc áo thành váy.
Thứ được phép bỏ. Hàng khuy chéo từ cổ sang nách, đường may tay áo, độ ôm của eo, hoa văn in. Ở kích thước bằng con tem, chúng chỉ làm rối. Giữ lại một trong số đó nếu nó là điểm riêng của nhân vật, ví dụ một hàng khuy màu nổi.
Thứ không được làm lệch. Vị trí đường xẻ. Xẻ quá cao lên nách hay quá thấp xuống đùi đều làm áo dài mất dáng, mà người Việt nhìn là thấy sai ngay.
Vẽ áo dài trên nhân vật đầu to, từng bước
Giả sử nhân vật có tỉ lệ đầu bằng khoảng một phần ba chiều cao, kiểu dễ thương thường gặp. Dùng bút chì mềm, vẽ nhẹ ở bốn bước đầu.
- Dựng thân bằng một hình thang hẹp vai, rộng đáy, cao bằng chiều cao của đầu. Đánh dấu đường eo ở khoảng một phần ba từ trên xuống của hình thang.
- Từ đường eo, kẻ hai đường xẻ thẳng xuống hai bên. Tà trước và tà sau là hai tấm dài buông xuống, dài quá gối, gần chạm mắt cá trên nhân vật này.
- Đặt cổ đứng: một dải chữ nhật mỏng ngay dưới cằm, rộng bằng khoảng nửa cằm.
- Vẽ tay áo dài tới cổ tay, ôm vừa. Nhân vật đầu to có tay ngắn, nên tay áo chỉ là hai ống nhỏ.
- Thêm hai ống quần lộ ra dưới tà và ở khe xẻ, rộng hơn chân thật một chút.
- Đi nét mực, rồi tô màu tà áo trước, quần sau. Để trắng một vệt dọc trên tà để gợi vải mềm.
Khi đã quen, thử nghiêng thân nhân vật ba phần tư. Ở góc này, tà trước lệch về một phía, khe xẻ bên gần người xem lộ rõ, còn tà sau ló ra phía kia. Đây là góc đẹp nhất để khoe chiếc áo, và là góc người mới hay tránh vì sợ khó.
Tà áo chuyển động nói thay tính cách
Với nhân vật mặc áo dài, tà áo là bộ phận biểu cảm thứ hai sau khuôn mặt. Một nhân vật nhút nhát đứng yên, tà buông thẳng sát chân, hai tay nắm hờ trước bụng. Một nhân vật sôi nổi đang chạy, tà sau bay ngang thành một đường cong dài như ngọn cờ, tà trước dính vào chân. Một nhân vật trầm tư ngồi trên bậc thềm, hai tà gom lại vắt qua đùi.
Quy tắc đơn giản để tà bay có lý: vải luôn bay ngược hướng chuyển động và xuôi theo hướng gió. Nếu nhân vật đi sang phải, tà sau bay về trái. Nếu gió thổi từ trái mà nhân vật đứng yên, cả hai tà dạt sang phải, tà trước dạt ít hơn vì bị chân giữ. Vẽ đường cong tà một nét liền, đầu tà to rồi mỏng dần ở mép cuối, mép cuối có một hai chỗ gợn sóng.
Cảnh đi xe đạp là cảnh người Việt rất quen: nữ sinh vắt tà trước lên tay lái hoặc kẹp tà dưới yên cho khỏi vướng bánh xe. Chi tiết nhỏ này, vẽ đúng, làm nhân vật thật hơn hẳn mọi hoa văn. Nếu vẽ tà bay tự do quanh bánh xe, người xem sẽ thấy ngay nhân vật sắp ngã.
Các kiểu áo truyền thống cho nhân vật, và cách nhận ra
Không phải nhân vật Việt nào mặc đồ truyền thống cũng mặc áo dài nữ hiện đại. Chọn đúng kiểu áo giúp nhân vật có tuổi, có vùng, có thời đại.
| Kiểu áo | Nhận ra nhờ | Hợp với nhân vật | Lưu ý khi vẽ |
|---|---|---|---|
| Áo dài nữ hiện đại | cổ đứng, xẻ tà từ eo, ôm thân, quần ống rộng | học sinh, cô giáo, nhân vật đi lễ, ngày Tết | không gợi cảm hoá khi nhân vật là trẻ em |
| Áo dài nam | dáng suông hơn, tà ngắn hơn, thường kèm khăn xếp tròn trên đầu | ông đồ, chú rể, người lớn tuổi trong gia đình | khăn xếp tròn đều, không vẽ thành khăn quấn lỏng |
| Áo ngũ thân | rộng, suông, cổ đứng, vạt chồng cài bên phải | nhân vật cổ tích, bối cảnh xưa | dáng không ôm eo, đừng vẽ như áo dài hiện đại |
| Áo tứ thân | hai vạt trước buộc thả, có yếm bên trong, thắt lưng màu, khăn mỏ quạ | cô gái quê vùng đồng bằng Bắc Bộ, hội làng, quan họ | không vẽ thành áo dài; vạt trước buộc lại chứ không xẻ |
| Áo bà ba | áo ngắn ngang hông, xẻ hai bên, cổ tròn, quần dài | nhân vật đời thường vùng sông nước Nam Bộ | không phải áo dài, đừng nối dài tà |
Nếu định dùng áo tứ thân hay áo ngũ thân, xem ảnh tư liệu ở bảo tàng trước khi vẽ, vì hai kiểu này người mới hay vẽ lẫn với áo dài hiện đại. Và đừng mặc định mọi nhân vật nữ Việt đều mặc áo dài: đó là lối rập khuôn, áo dài nên xuất hiện khi câu chuyện có lý do.
Màu và hoạ tiết: ít hơn thì rõ hơn
Áo dài trắng gợi ngay nữ sinh và tuổi học trò. Nếu nhân vật của bạn là học sinh, đó là lựa chọn tự nhiên, nhưng áo trắng trên giấy trắng sẽ mất hình, nên viền nét đậm hơn và thêm bóng màu xám tím nhạt dọc theo tà. Áo màu thì chọn một màu chính trùng với bảng màu của nhân vật: nhân vật ấm áp mặc đỏ gạch hay cam đất, nhân vật bình tĩnh mặc xanh lam đậm, nhân vật tinh nghịch mặc vàng nghệ.
Hoạ tiết là nơi người mới hay sa đà. Áo dài in kín hoa nhìn đẹp trong ảnh chụp, nhưng trên nhân vật cao bằng ngón tay thì thành một mảng nhiễu. Cách tốt hơn: chọn một hoạ tiết lớn duy nhất đặt chéo trên tà trước, như một cành sen, một nhành mai, một con cá, và lặp lại hoạ tiết đó ở một chỗ khác trên người nhân vật, như kẹp tóc hay túi xách. Người xem sẽ nhớ hoạ tiết như dấu hiệu riêng.
Thử bảng màu bằng cách in hoặc chụp bản vẽ sang đen trắng. Nếu áo và quần cùng một độ xám, khe xẻ tà biến mất và chiếc áo mất dáng. Khi đó chỉnh quần sáng hơn hoặc tối hơn áo một bậc rõ ràng.
Ví dụ: lớp mỹ thuật của cô Thảo ở Cần Thơ
Cô Thảo dạy mỹ thuật lớp bảy, muốn cả lớp mỗi em làm một nhân vật mặc trang phục truyền thống cho buổi triển lãm cuối kỳ. Cô bắt đầu bằng một bài khởi động mười phút: cả lớp vẽ chiếc áo dài chỉ bằng năm nét, không tô, không chi tiết. Đa số bản đầu tiên thành váy liền vì thiếu khe xẻ tà, và đó là bài học cô muốn các em tự thấy.
Sau đó cô chia lớp thành nhóm, mỗi nhóm một kiểu áo trong bảng ở trên, phải tìm ảnh tư liệu từ sách và bảo tàng địa phương trước khi vẽ. Nhóm áo bà ba hỏi chuyện bà ngoại của một bạn, ghi lại cách bà xắn tay áo khi làm việc, rồi đưa chi tiết đó vào dáng nhân vật. Nhóm áo dài nam phát hiện khăn xếp tròn khó vẽ hơn các em tưởng, phải thử bằng cách quấn một chiếc khăn thật lên đầu bạn trong nhóm.
Cô không chấm điểm từng nhân vật mà hỏi mỗi em một câu: vì sao nhân vật của em mặc chiếc áo này hôm nay. Những câu trả lời như "vì bạn ấy sắp đi đám cưới chị gái" làm buổi triển lãm có chuyện để kể, hơn hẳn một dãy tranh áo dài giống nhau.
Lỗi hay gặp và vì sao sai
Biến áo dài thành váy liền. Quên khe xẻ hoặc quên quần. Người xem thấy một chiếc đầm dài, không thấy áo dài.
Cổ áo thành cổ sơ mi. Vẽ ve bẻ ra hai bên. Áo dài có cổ đứng, ôm quanh cổ.
Gợi cảm hoá nhân vật trẻ em. Bó eo quá mức, xẻ cao, dáng ưỡn. Nhân vật học sinh cần dáng tự nhiên, áo suông vừa người.
Tà áo bay mà không có lý do. Nhân vật đứng yên trong nhà mà tà bay phần phật. Tà chỉ bay khi có gió hoặc chuyển động.
Mọi nhân vật nữ Việt đều mặc áo dài. Đây là rập khuôn. Trong đời thật người ta mặc áo dài vào dịp nhất định; nhân vật cũng vậy.
Tay áo và vai lệch nhau. Áo dài hiện đại thường may tay raglan, đường nối chạy chéo từ cổ xuống nách chứ không có đường vai ngang. Nếu bạn vẽ đường may thì vẽ chéo; nếu không chắc, bỏ hẳn đường may, nhân vật nhỏ không cần đến nó.
Bảng kiểm năm giây trước khi tô màu
Đặt bản phác ra xa một sải tay, nhìn nhanh rồi trả lời từng dòng. Nếu một dòng sai, sửa ngay khi còn là nét chì.
- Có thấy cổ đứng dưới cằm, không phải ve áo bẻ ra không?
- Khe xẻ tà nằm ngang eo, không lên nách, không xuống đùi?
- Có hai ống quần lộ ra dưới tà hoặc ở khe xẻ?
- Tà áo bay hay buông có khớp với gió và chuyển động trong cảnh?
- Dáng nhân vật hợp tuổi, nhất là khi nhân vật là trẻ em?
- Chiếc áo có lý do xuất hiện trong câu chuyện của nhân vật hôm nay không?
Bảng kiểm này cố tình ngắn để dùng được cả khi bạn vẽ hàng chục khung truyện. Dòng cuối không phải chuyện kỹ thuật, nhưng là dòng giúp bộ tranh tránh cảnh nhân vật nào cũng mặc áo dài chỉ để cho ra vẻ Việt.
Câu hỏi thường gặp
Vẽ áo dài cho nhân vật chibi đầu to có khác vẽ người thật không?
Khác nhiều ở mức giản lược. Với nhân vật đầu to, bạn chỉ giữ cổ đứng, khe xẻ tà từ eo và hai ống quần, bỏ hàng khuy, đường may và độ ôm. Tà áo nên dài gần chạm mắt cá để giữ dáng áo dài dù thân rất ngắn.
Làm sao để tà áo dài bay trông tự nhiên?
Cho tà bay ngược hướng chuyển động và xuôi theo gió, vẽ một nét cong liền, đầu tà to rồi mỏng dần, mép cuối có một hai chỗ gợn. Khi nhân vật đứng yên trong nhà thì để tà buông thẳng, đừng cho bay chỉ vì thấy đẹp.
Áo tứ thân và áo dài khác nhau thế nào khi vẽ?
Áo tứ thân có hai vạt trước buộc thả trước bụng, mặc với yếm bên trong, thắt lưng màu và thường kèm khăn mỏ quạ. Áo dài có cổ đứng và xẻ tà hai bên hông. Nếu không chắc, xem ảnh tư liệu bảo tàng trước khi vẽ.
Nhân vật nam mặc áo dài nên vẽ thế nào?
Áo dài nam suông hơn, ít ôm eo, tà thường ngắn hơn áo nữ, hay kèm khăn xếp tròn đều trên đầu. Dáng đứng thẳng, hai tay buông hoặc chắp sau lưng. Hợp với nhân vật ông đồ, người lớn tuổi trong gia đình, chú rể ngày cưới.
Có nên vẽ hoa văn in kín trên áo dài của nhân vật không?
Thường không nên với nhân vật nhỏ, vì hoa văn kín biến thành mảng nhiễu. Chọn một hoạ tiết lớn đặt chéo trên tà trước rồi lặp lại ở kẹp tóc hay túi xách, người xem sẽ nhớ nó như dấu hiệu riêng của nhân vật.