Với trẻ 4–6 tuổi, tạo nhân vật không bắt đầu từ việc vẽ cho đẹp mà từ ba thứ rất đơn giản: một hình tròn có mắt, một cái tên do con tự đặt và một câu chuyện ngắn con kể về nó. Khi đủ ba thứ đó, hình tròn trên giấy đã thành "bạn" của con, và lần sau con sẽ muốn vẽ lại nó.
Ở tuổi này, việc của người lớn là dọn đường chứ không dẫn đường: chuẩn bị giấy to, bút dễ cầm, hỏi những câu mở, ghi lại lời con kể. Phần dưới đây có một trò chơi 15 phút làm được ngay tối nay, bảng nên và tránh, một ví dụ cụ thể và những chỗ người lớn hay vô tình làm con mất hứng.
Trẻ 4–6 tuổi vẽ nhân vật khác người lớn thế nào
Trẻ khoảng ba đến bốn tuổi thường vẽ người theo kiểu "nòng nọc": một vòng tròn làm đầu, hai nét thẳng thò xuống làm chân, đôi khi có thêm hai nét ngang làm tay mọc ra từ đầu. Đó không phải vẽ sai. Con đang vẽ cái con biết là quan trọng: có mặt để nhìn, có chân để đi. Đến năm, sáu tuổi, thân người tách khỏi đầu, xuất hiện ngón tay, tóc, quần áo, nhưng kích thước vẫn theo mức độ quan trọng chứ không theo thực tế, nên bàn tay cầm kem có thể to bằng cả cái đầu.
Màu sắc cũng vậy. Con tô con mèo màu tím vì thích màu tím, không phải vì không biết mèo màu gì. Người lớn quen nhìn tranh để so với đời thật; trẻ nhỏ dùng tranh để kể. Hiểu điều này thì bạn sẽ thôi sửa "mèo phải màu vàng" và bắt đầu hỏi "con mèo tím này tên gì".
Một điểm nữa: trẻ tuổi này hay đổi ý giữa chừng. Bắt đầu vẽ con chó, vẽ xong lại bảo là con khủng long, mười phút sau thành "chú bảo vệ". Nhân vật của trẻ mầm non chưa cần cố định. Việc giữ nhân vật nhất quán là chuyện của trẻ lớn hơn. Ở đây, cái cần giữ là niềm vui được bịa ra một ai đó và được người lớn lắng nghe chuyện về ai đó.
Chuẩn bị ít mà đủ cho một buổi tạo nhân vật
Đồ nhiều quá làm trẻ phân tâm, đồ ít quá làm trẻ chán. Mức vừa phải cho một buổi tại nhà:
- Giấy khổ to, tốt nhất là giấy A3 hoặc mặt sau tờ lịch cũ, giấy gói hàng trải ra sàn. Tay trẻ nhỏ vẽ bằng cả cánh tay nên giấy A4 thường chật.
- Bút sáp to hoặc bút dạ đầu tròn, chừng sáu đến tám màu. Bút chì nhọn và bút bi bắt con cầm chặt, nhanh mỏi.
- Một vài hình tròn cắt sẵn từ giấy màu, cỡ lòng bàn tay, để con dán lên rồi vẽ thêm mắt, chân.
- Một tờ giấy nhỏ hoặc cuốn sổ của người lớn để ghi tên và lời kể của con. Phần này quan trọng không kém tranh.
- Khăn lau và tấm lót để bạn không phải nhắc "cẩn thận bẩn" suốt buổi.
Không cần sách tô màu có sẵn hình nhân vật. Tô vào khung người khác vẽ là một hoạt động khác, rèn tay nhưng không rèn việc bịa ra nhân vật. Nếu con thích tô, cứ cho tô vào lúc khác, đừng gộp vào buổi này.
Trò chơi "hình tròn có mắt" trong 15 phút
Trò chơi này hợp nhất với trẻ 4–5 tuổi, trẻ 6 tuổi thường tự đi xa hơn ở bước thứ tư. Bạn ngồi cạnh con, không ngồi đối diện, để con thấy bạn là bạn chơi chứ không phải người chấm bài.
- Bạn vẽ hoặc dán một hình tròn lên giấy của mình, con làm một hình tròn trên giấy của con. Không hỏi "con vẽ gì", chỉ nói "mình có một hình tròn rồi, nó còn thiếu gì nhỉ".
- Mỗi người thêm hai con mắt. Mắt có thể là chấm, vòng tròn, gạch ngang lúc ngủ. Bạn thử vẽ mắt hơi khác thường để con thấy không có một kiểu đúng.
- Hỏi con: "Bạn này đang vui, buồn hay giận?" rồi để con vẽ miệng theo câu trả lời. Nếu con vẽ miệng to quá khổ, càng tốt, nhân vật đang có cảm xúc rõ.
- Thêm thứ giúp nhân vật đi lại hoặc làm việc: chân, cánh, bánh xe, đuôi. Trẻ 6 tuổi thường thêm mũ, ba lô, cây gậy. Đừng gợi ý cụ thể, chỉ hỏi "bạn ấy đi bằng gì".
- Đặt tên. Để con tự đặt, kể cả tên nghe vô nghĩa như "Bum Bum" hay "Chị Hột". Bạn viết tên vào góc tranh, đọc to lên.
- Hỏi ba câu: bạn ấy sống ở đâu, thích ăn gì, sợ cái gì. Ghi đúng lời con, không sửa câu.
- Kết thúc bằng một việc nhỏ: dán tranh lên tủ lạnh, hoặc để nhân vật "chúc ngủ ngon" cả nhà. Buổi sau mở lại tranh và hỏi "hôm nay Bum Bum làm gì".
Cả trò chơi không có bước nào hỏi "đẹp chưa". Đó là cố ý. Ở tuổi này, câu hỏi về đẹp xấu khiến trẻ nhìn sang tranh người lớn để so, và nhiều bé từ đó chỉ chịu vẽ khi có người vẽ mẫu.
Người lớn nên làm gì và nên tránh gì
Bảng sau gom những tình huống hay gặp nhất khi ngồi vẽ cùng trẻ mầm non. Cột giữa là phản xạ quen của người lớn, cột phải là cách thay thế giữ được hứng thú của con.
| Tình huống | Phản xạ quen | Nên thay bằng |
|---|---|---|
| Con vẽ con mèo màu xanh lá | "Mèo đâu có màu xanh" | "Con mèo xanh này tên gì, nó thích màu xanh hả?" |
| Con vẽ tay mọc ra từ đầu | Vẽ lại mẫu cho đúng | Hỏi nhân vật đang dùng tay làm gì |
| Con nhờ "mẹ vẽ giùm" | Vẽ hộ cả con vật | Vẽ một hình tròn rồi trả bút: "phần còn lại con biết hơn mẹ" |
| Con tô lem ra ngoài | Nhắc tô cho gọn | Bỏ qua, hoặc hỏi phần lem là gì, nhiều khi đó là gió, là bụi |
| Con bỏ dở sau ba phút | Ép vẽ cho xong | Đặt tên cho bản dở, cất lại, hôm sau hỏi tiếp |
| Con muốn vẽ y hệt nhân vật trên tivi | Cấm hoặc mở hình cho chép | Hỏi con thích nhất điểm gì ở đó rồi rủ "làm một bạn mới cũng có điểm ấy" |
Dòng cuối là nguyên tắc dùng được cả đời: lấy cảm hứng thì biến đổi, không sao chép. Với trẻ năm tuổi, chỉ cần nói gọn "mình làm bạn mới của riêng con".
Một buổi chiều với bé Bơ và nhân vật "Cục Mây"
Bé Bơ năm tuổi ở Đà Nẵng, mẹ làm kế toán, tối nào cũng than mệt nên giờ vẽ của hai mẹ con chỉ khoảng mười lăm phút sau bữa cơm. Lần đầu chơi "hình tròn có mắt", Bơ vẽ một vòng tròn méo, hai mắt to bằng hai đồng xu, rồi vẽ thêm rất nhiều nét gạch xung quanh. Mẹ định hỏi "đây là lông hả con", rồi kịp đổi sang "những nét này là gì vậy". Bơ bảo đó là mưa, vì bạn này là một đám mây, tên là Cục Mây.
Ba câu hỏi cuối buổi cho ra một nhân vật khá đầy đủ: Cục Mây sống trên nóc nhà bà ngoại ở Hội An, thích ăn kem dừa, sợ nhất là gió to vì gió thổi bay mất. Mẹ ghi lại đúng từng chữ. Tuần sau, không ai nhắc, Bơ tự vẽ Cục Mây lần thứ hai, lần này có thêm cái ô "để không bị ướt chính mình". Đó là lúc nhân vật bắt đầu sống: con nhớ nó, thêm cho nó chi tiết mới, và chi tiết đó có lý do.
Điều mẹ Bơ làm đúng nhất không nằm ở kỹ thuật vẽ. Mẹ không sửa hình, không khen chung chung "đẹp quá", mà ghi lại lời kể và hỏi lại vào lần sau. Với trẻ mầm non, sự liên tục đó quan trọng hơn mọi bài tập tỉ lệ.
Những chỗ người lớn hay vô tình làm con mất hứng
Vẽ mẫu quá đẹp. Khi bạn vẽ một con mèo đủ râu, đủ bóng, con nhìn sang và thấy tranh mình "thua". Nếu vẽ cùng, hãy vẽ đơn giản như con, dùng hình tròn và nét thẳng.
Khen bằng một chữ "đẹp". Lời khen chung chung không cho con biết mình làm gì hay. Khen điều cụ thể và cách nghĩ: "Con nghĩ ra cái ô cho Cục Mây, hay đó", "Con chọn màu tím cho bạn ấy vì sao vậy?".
Hỏi "con vẽ gì đây" với giọng đoán không ra. Trẻ nghe được sự bối rối. Câu "kể mẹ nghe về bạn này đi" an toàn hơn và mở được câu chuyện.
Đem tranh đi so với anh chị hoặc bạn cùng lớp. Không chấm, không xếp hạng, kể cả trong lời nói đùa. Mỗi bức tranh chỉ so với chính câu chuyện con kể về nó.
Kéo dài buổi vẽ. Mười lăm đến hai mươi phút là đủ. Dừng khi con còn muốn vẽ thì lần sau con chủ động đòi.
Dọn tranh đi ngay khi con vừa vẽ xong. Trẻ nhỏ cần thấy nhân vật của mình còn ở đó vài ngày, trên tủ lạnh, trên cửa phòng, để còn nhắc tới và kể thêm. Tranh bị gấp cất ngay hôm đó thì nhân vật cũng bị quên theo.
Câu tự hỏi sau mỗi buổi để biết mình đang đi đúng hướng
Không cần đánh giá tranh của con. Thứ đáng nhìn lại là cách người lớn đã ngồi cùng con. Sau mỗi buổi, bạn tự hỏi nhanh năm câu sau, trả lời trong đầu là đủ:
- Hôm nay con nói nhiều hơn hay mình nói nhiều hơn?
- Mình đã ghi lại được ít nhất một câu con kể về nhân vật chưa?
- Có lúc nào mình cầm bút vẽ hộ con không, và vì sao?
- Con có hỏi lại về nhân vật cũ, hay mỗi lần lại vẽ một bạn mới hoàn toàn? Cả hai đều ổn, chỉ cần biết để lần sau hỏi tiếp.
- Lần tới mình muốn hỏi con thêm câu gì về nhân vật này?
Sau khoảng một tháng, bạn mở cuốn sổ ghi lời kể ra đọc lại. Phần lớn phụ huynh bất ngờ vì thấy con đã có cả một "gia đình nhân vật" với tên, chỗ ở, món ăn yêu thích. Đó là nền để lên bảy, tám tuổi con bắt đầu thiết kế nhân vật có chủ đích.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 4 tuổi chỉ vẽ được hình tròn và nét gạch thì có tạo nhân vật được không?
Được. Một hình tròn có hai chấm mắt và một cái tên đã là nhân vật. Ở tuổi này phần câu chuyện con kể quan trọng hơn nét vẽ, người lớn chỉ cần ghi lại tên, chỗ ở và sở thích con nói ra.
Có nên cho trẻ mầm non tô màu nhân vật có sẵn thay vì tự vẽ không?
Tô màu khung có sẵn rèn tay cầm bút nhưng không rèn việc nghĩ ra nhân vật. Hai hoạt động có thể song song, nhưng buổi tạo nhân vật nên để con bắt đầu từ giấy trắng hoặc một hình tròn đơn giản.
Con cứ đòi vẽ giống nhân vật hoạt hình con hay xem thì làm sao?
Hỏi con thích điểm gì nhất ở nhân vật đó, có thể là đôi tai to hay tính hay cười, rồi rủ con làm một bạn mới có điểm ấy nhưng tên khác, màu khác. Đó là bài học đầu tiên về lấy cảm hứng mà không sao chép.
Mỗi buổi vẽ cùng con nên kéo dài bao lâu?
Khoảng mười lăm đến hai mươi phút với trẻ 4–6 tuổi. Nên dừng khi con vẫn còn hứng, cất tranh lại và hẹn lần sau hỏi tiếp về nhân vật, như vậy con sẽ chủ động quay lại.
Khen tranh của con thế nào cho đúng?
Khen điều cụ thể và cách con nghĩ, ví dụ con nghĩ ra cái ô cho đám mây, con chọn màu tím vì thích. Tránh khen chung một chữ đẹp và tuyệt đối không so tranh của con với anh chị hay bạn bè.
Con đổi ý liên tục, vẽ con chó rồi bảo là khủng long thì có sao không?
Không sao, đó là đặc điểm bình thường của trẻ mầm non. Bạn chỉ cần ghi lại tên cuối cùng con chọn. Việc giữ nhân vật nhất quán qua nhiều lần vẽ thường đến tự nhiên khi con lên bảy, tám tuổi.