Muốn vẽ nhân vật cổ tích Việt theo cách riêng, bạn giữ lại những gì lời kể nói rõ (việc nhân vật làm, đồ vật gắn với họ, tính cách) và tự do thay mọi thứ lời kể không nói: hình khối, tỉ lệ, màu, bối cảnh, cả góc nhìn kể chuyện. Truyện là của chung, nhưng mỗi bản vẽ đã in trong sách tranh hay phim là của một hoạ sĩ cụ thể, nên điểm xuất phát phải là chữ của truyện, không phải hình của người khác.
Bài này đi từ khâu đọc lại truyện để lọc ra phần không được đổi, qua bảng chi tiết cốt lõi của sáu nhân vật quen thuộc, bốn cách biến đổi, một ví dụ làm từ đầu đến cuối, rồi tới những chỗ người mới hay vấp và bảng tự kiểm trước khi đem nhân vật đi dùng.
Truyện là của chung, bản vẽ phải là của bạn
Truyện cổ tích và truyền thuyết Việt được kể qua nhiều đời, nhiều vùng, có nhiều dị bản. Không ai giữ quyền với việc cô Tấm hiền lành hay Thạch Sanh đánh chằn tinh. Nhưng một cuốn truyện tranh xuất bản năm ngoái, một bộ phim hoạt hình, một bộ tem có hình Thánh Gióng thì có tác giả rõ ràng. Khi bạn mở một bức tranh có sẵn ra để vẽ theo dáng, theo kiểu tóc, theo màu áo, bạn đang chép người đó chứ không phải đang vẽ truyện cổ tích.
Cách an toàn và cũng là cách cho ra nhân vật có hồn hơn: gấp hết sách tranh lại, chỉ giữ văn bản. Đọc truyện như đọc một bản mô tả công việc, xem lời kể thực sự nói gì về hình dáng nhân vật. Bạn sẽ ngạc nhiên vì nó nói rất ít. Truyện Tấm Cám gần như không tả mặt Tấm, chỉ nói cô chăm chỉ, hiền, bị đối xử bất công. Truyện Thánh Gióng nói cậu bé lên ba không nói không cười, rồi vươn vai thành tráng sĩ. Phần còn lại là khoảng trống dành cho bạn.
Nếu muốn tham khảo hình ảnh, hãy xem tư liệu về đời sống thật thay vì tranh minh hoạ: ảnh cũ về nhà tranh, giếng nước, chợ quê, nông cụ, trang phục ngày xưa ở bảo tàng. Những thứ đó giúp bản vẽ có chất Việt mà không mượn nét của hoạ sĩ nào. Lấy cảm hứng là được, nhưng phải biến đổi đủ xa để người xem nhận ra đây là cách nhìn của bạn.
Đọc lại truyện để lọc ra phần không được đổi
Làm việc này trên một tờ giấy chia đôi, cột trái là "lời kể nói", cột phải là "mình tự quyết". Mất chừng hai mươi phút cho một nhân vật.
- Tìm ít nhất hai dị bản của truyện (sách giáo khoa, tuyển tập truyện cổ, lời kể của ông bà). Ghi lại chỗ các bản khác nhau, vì đó là chỗ bạn được tự do nhiều nhất.
- Gạch chân mọi chi tiết hình ảnh có trong lời kể: đồ vật (lưỡi búa, cây đàn, niêu cơm của Thạch Sanh; chiếc hài, con chim vàng anh, quả thị trong Tấm Cám), màu sắc nếu có, nơi ở, nghề.
- Viết ba tính từ tả tính cách mà lời kể cho thấy qua việc làm, không qua lời khen. Thạch Sanh: thật thà, gan dạ, rộng lượng với cả kẻ hại mình.
- Ghi một khoảnh khắc mạnh nhất của nhân vật trong truyện. Đây là cảnh bạn sẽ vẽ đầu tiên để thử nhân vật.
- Chuyển mọi thứ còn lại sang cột phải: khuôn mặt, kiểu tóc, chiều cao, bảng màu, chất liệu áo, tuổi chính xác. Cột phải càng dài, nhân vật càng là của bạn.
Nếu cột trái có chi tiết bạn định bỏ, hãy tự hỏi người xem còn nhận ra truyện không. Bỏ niêu cơm thì Thạch Sanh vẫn là Thạch Sanh; bỏ chuyện vươn vai lớn bổng thì Thánh Gióng mất đi điều ai cũng nhớ.
Bảng chi tiết cốt lõi của sáu nhân vật quen thuộc
Bảng dưới gom những gì lời kể phổ biến nói rõ, và những gì để ngỏ. Dùng nó như điểm khởi đầu, không như đáp án.
| Nhân vật | Lời kể nói rõ | Bạn tự quyết |
|---|---|---|
| Tấm | hiền, chăm, bị dì ghẻ và Cám chèn ép; gắn với cá bống, chim vàng anh, quả thị, chiếc hài | tuổi, khuôn mặt, kiểu tóc, màu áo, dáng đi |
| Thạch Sanh | mồ côi, đốn củi, thật thà, gan dạ; lưỡi búa, cây đàn, niêu cơm | vóc người to hay nhỏ, kiểu tóc, cách cầm búa, bảng màu |
| Thánh Gióng | ba tuổi không nói, vươn vai thành tráng sĩ, ngựa sắt, roi sắt, nhổ tre | giai đoạn bạn vẽ (bé hay tráng sĩ), hình khối ngựa, chất liệu giáp |
| Sơn Tinh | chúa vùng non cao, dời đồi dựng núi, chặn nước | hình dáng, màu chủ đạo (thường là màu đá, lá), tuổi |
| Thuỷ Tinh | chúa vùng nước, gọi gió mưa, dâng nước | hình dáng, đường cong, màu nước, có phải nhân vật xấu hay chỉ là kẻ thua |
| Chú Cuội | ngồi gốc cây đa trên cung trăng, gắn với cây thuốc quý, tính hay nói khoác ở một số bản | tuổi, nét mặt, tư thế ngồi, có trâu hay không |
Để ý cột giữa toàn là việc làm và đồ vật. Đó là lý do một nhân vật cổ tích có thể vẽ tròn trĩnh kiểu dễ thương, vẽ gầy góc cạnh, hay thành con vật mà người xem vẫn nhận ra: miễn đồ vật và hành động còn đó.
Bốn cách biến đổi để nhân vật thành của riêng bạn
Đổi hình khối. Thạch Sanh quen được vẽ vạm vỡ. Thử dựng anh từ một hình chữ nhật đứng, vai hẹp, tay dài, để nhấn sự kiên nhẫn hơn sức mạnh. Thuỷ Tinh dựng từ đường cong chữ S, Sơn Tinh từ tam giác đáy rộng như quả núi. Hình khối nói tính cách trước khi người xem kịp đọc chi tiết.
Đổi bối cảnh hoặc thời đại. Tấm làm thợ may trong một khu phố hôm nay, quả thị là chiếc móc khoá; chú Cuội là người trông vườn thuốc trên mái nhà chung cư. Giữ quan hệ giữa các nhân vật, đổi mọi thứ xung quanh.
Đổi góc nhìn kể chuyện. Vẽ truyện từ mắt con chim vàng anh, từ cây đa của chú Cuội, từ con ngựa sắt. Nhân vật chính khi đó chỉ còn là hình bóng, còn nhân vật bạn thiết kế kỹ là kẻ đứng xem.
Đổi loài. Cả truyện Tấm Cám diễn bằng họ nhà chim, Sơn Tinh là một con dê núi, Thuỷ Tinh là một con rái cá. Cách này hợp với nhân vật cho trẻ nhỏ, và tự động đẩy bạn xa khỏi mọi bản vẽ người có sẵn.
Ví dụ: chú Cuội của chị Hạnh ở Nghệ An
Chị Hạnh làm kế toán, vẽ tay cho vui, muốn có một nhân vật để làm thiệp Trung thu tặng các cháu. Chị chọn chú Cuội vì truyện gắn với đêm rằm. Đọc lại hai dị bản, chị gạch được bốn chi tiết cố định: cây đa, cung trăng, cây thuốc chữa bệnh, và tính hay nói khoác ở một bản. Mọi thứ khác chị để trống.
Chị phác mười hai hình đầu tiên trong một buổi tối, mỗi hình chỉ bằng ba khối: đầu, thân, cây đa. Hình được giữ lại là một chú Cuội bé xíu, thân tròn như hạt lạc, ngồi vắt vẻo trên một rễ đa thòng xuống như chiếc võng. Chị quyết định Cuội không còn nói khoác nữa mà là người kể chuyện cho trẻ con dưới mặt đất nghe, vì chị không muốn dạy cháu rằng nói dối là đáng yêu.
Bảng màu chị chọn chỉ có ba màu: vàng nhạt của trăng, xanh rêu của cây, cam đất cho áo Cuội. Đồ vật đặc trưng là một túi vải nhỏ đựng lá thuốc đeo chéo. Sau hai tuần, chị vẽ nhân vật ấy trong năm tư thế khác nhau mà các cháu vẫn gọi đúng tên. Không có chi tiết nào lấy từ một bức tranh đã in.
Những chỗ người mới hay vấp
Vẽ nhân vật phản diện xấu theo ngoại hình. Mẹ con Cám thường bị vẽ béo, răng hô, mũi to. Làm vậy dạy người xem rằng người xấu thì trông xấu, một định kiến không có trong lời kể. Cái ác nằm ở hành động; hãy diễn nó bằng ánh mắt, tư thế, màu lạnh.
Ghép trang phục mọi thời vào một người. Áo dài hiện đại, mũ quan thời phong kiến, giày của thế kỷ khác. Nếu chọn bối cảnh xưa, tìm hiểu tư liệu bảo tàng; nếu chọn bối cảnh nay thì nhất quán là nay.
Biến Thánh Gióng thành siêu anh hùng ngoại. Giáp bóng loáng, cơ bắp phồng, áo choàng bay. Nhân vật có thể mạnh mẽ mà vẫn mang nét làng quê, vì sức mạnh của Gióng gắn với cơm cà của cả làng nuôi lớn.
Vẽ quá nhiều chi tiết ngay từ đầu. Hoa văn áo, từng chiếc lá đa, từng sợi tóc. Nhân vật chưa đứng được bằng hình bóng thì chi tiết chỉ làm rối thêm.
Gán đặc điểm một vùng cho cả truyện. Nhiều truyện cổ được kể ở khắp ba miền với chi tiết khác nhau. Nếu bạn chọn đặt truyện ở một vùng cụ thể, như làng chài ven biển Khánh Hoà hay ruộng bậc thang Lào Cai, hãy tìm hiểu nhà cửa, áo quần, đồ dùng của chính vùng đó thay vì ghép những hình ảnh quen mắt trên lịch Tết.
Câu tự hỏi trước khi đem nhân vật đi dùng
Đặt bản vẽ cạnh văn bản truyện và đi qua từng câu dưới đây. Nếu có câu trả lời "không", quay lại khâu tương ứng.
- Che tên đi, người đã biết truyện có đoán ra nhân vật nhờ đồ vật hay hành động không?
- Có chi tiết nào mình lấy từ một bức tranh đã in, một bộ phim, một bộ tem không? Nếu có, đã biến đổi đủ xa chưa?
- Nhân vật phản diện có bị vẽ xấu theo ngoại hình, màu da, vóc người không?
- Bảng màu có dưới năm màu và giữ được khi in đen trắng không?
- Mình có kể được một câu vì sao chọn hình khối này cho tính cách này không?
- Nếu đặt nhân vật vào một cảnh không có trong truyện, nó có còn đúng tính cách không?
Câu cuối là phép thử quan trọng nhất. Một nhân vật chỉ sống được trong đúng một cảnh của truyện là một bức minh hoạ; nhân vật đi được sang cảnh mới mới là nhân vật của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Vẽ nhân vật cổ tích Việt có vi phạm bản quyền không?
Bản thân truyện cổ tích dân gian là của chung, bạn được kể lại và vẽ theo cách riêng. Vấn đề chỉ nảy sinh khi bạn chép hình của một bản minh hoạ, phim hay sách tranh cụ thể đã có tác giả. Xuất phát từ văn bản truyện là an toàn nhất.
Có cần vẽ đúng trang phục thời xưa cho nhân vật cổ tích không?
Không bắt buộc. Bạn có thể chọn bối cảnh xưa hoặc đưa nhân vật về hôm nay. Điều cần là nhất quán trong một bộ tranh, và nếu đã chọn bối cảnh xưa thì nên tra tư liệu bảo tàng thay vì đoán, để tránh ghép đồ của nhiều thời kỳ.
Làm sao để người xem vẫn nhận ra nhân vật khi mình đổi hình dáng nhiều?
Giữ lại một hoặc hai đồ vật và một hành động đặc trưng mà ai đọc truyện cũng nhớ, như niêu cơm của Thạch Sanh hay cây đa của chú Cuội. Thử bằng cách che tên rồi hỏi người khác đoán, nếu họ đoán đúng thì bạn đã giữ đủ.
Có nên đổi tính cách nhân vật so với truyện gốc không?
Bạn được đổi, nhưng nên đổi có chủ ý và nói rõ trong phần giới thiệu, ví dụ chú Cuội không nói khoác mà là người kể chuyện. Đổi tính cách cốt lõi của nhân vật chính dễ khiến người xem thấy lạc, nên thường chỉ đổi ở nhân vật phụ hoặc chi tiết nhỏ.
Trẻ nhỏ có thể tự vẽ nhân vật cổ tích theo cách riêng không?
Có, và cách đổi loài thường hợp nhất với trẻ: cả truyện Tấm Cám diễn bằng họ nhà chim chẳng hạn. Người lớn chỉ cần đọc truyện, hỏi con nhân vật thích gì, sợ gì, rồi khen cách con nghĩ ra, không chấm hay so tranh của con với tranh khác.