HinhTuong.comHình Tượng
Cảm hứng văn hoá Việt

Vẽ nhân vật mặc trang phục dân tộc: tìm hiểu đúng trước khi đặt bút

Trước khi vẽ nhân vật mặc trang phục dân tộc: phân biệt nhóm và vùng, tìm nguồn đáng tin, hỏi người trong cộng đồng, giản lược mà không làm méo, tránh biếm hoạ.

university student studying embroidered indigo garments in a museum display case, sketchbook open in one hand, cool diffused gallery light, side view from behind

Vẽ nhân vật mặc trang phục dân tộc, việc đầu tiên không phải cầm bút mà là xác định đúng dân tộc, đúng nhóm, đúng vùng, rồi tìm nguồn đáng tin và nếu được thì hỏi người trong cộng đồng. Việt Nam có 54 dân tộc, nhiều dân tộc lại chia nhiều nhóm với trang phục khác nhau, nên một bộ đồ "trông giống dân tộc" ghép từ ảnh mạng gần như chắc chắn sai ở đâu đó.

Sau khâu tìm hiểu mới đến khâu giản lược: giữ cấu trúc và vị trí hoa văn, bớt độ chi tiết, không bịa thêm. Và quan trọng hơn cả bộ đồ là nhân vật bên trong: một con người có tính cách và đời sống hôm nay, không phải một hình nộm trưng trang phục.

Vì sao ghép từ ảnh mạng là sai

Trong cùng một dân tộc, trang phục khác nhau theo nhóm và theo vùng. Người Thái có Thái trắng và Thái đen, khăn đội đầu và cách búi tóc khác nhau. Người H'Mông có các nhóm mà tên gọi dân gian dựa vào chính màu sắc, kiểu váy áo của họ. Người Dao có Dao đỏ, Dao tiền, Dao quần chẹt và nhiều nhóm khác. Lấy chiếc khăn của nhóm này, chiếc váy của nhóm kia, người xem ngoài cộng đồng không nhận ra, nhưng người trong cộng đồng nhìn là thấy một bộ đồ không có thật.

Trang phục còn khác nhau giữa ngày thường và ngày lễ, giữa người trẻ và người lớn tuổi, giữa nữ chưa chồng và đã có chồng ở một số nhóm. Ảnh trên mạng thường là ảnh lễ hội, ảnh chụp du lịch, đôi khi là đồ may lại cho khách thuê mặc chụp ảnh, không phải đồ người trong làng mặc.

Vì vậy bộ ảnh tham khảo của bạn cần có chú thích rõ: dân tộc nào, nhóm nào, ở đâu, dịp gì, ai chụp. Ảnh không có chú thích chỉ dùng để gợi không khí, không dùng để vẽ chi tiết.

Năm bước tìm hiểu trước khi vẽ

Dành cho mỗi nhân vật ít nhất một buổi cho các bước dưới đây. Ghi chép vào một trang riêng trong sổ, kèm nguồn.

  1. Chốt ba thông tin: dân tộc, nhóm, vùng sinh sống (theo tên tỉnh mới, như Sơn La, Lào Cai, Tuyên Quang, Đắk Lắk). Nếu chưa trả lời được cả ba, chưa vẽ.
  2. Tìm nguồn có chú thích: trưng bày và ấn phẩm của các bảo tàng dân tộc học, bảo tàng phụ nữ, bảo tàng tỉnh; sách nghiên cứu về trang phục; phim tư liệu có thuyết minh.
  3. Ghi lại cấu trúc bộ đồ trước, chi tiết sau: áo dài hay ngắn, mở ở đâu, váy hay quần, độ dài, khăn đội thế nào, thắt lưng ở đâu, đồ trang sức đeo chỗ nào.
  4. Ghi màu chủ đạo và vị trí các dải hoa văn (gấu váy, cổ tay, nẹp áo, vai). Không cần chép từng hoạ tiết, nhưng phải biết hoa văn nằm ở đâu.
  5. Nếu có thể, nhờ một người trong cộng đồng xem bản phác. Hỏi cụ thể: có gì sai, có gì không nên vẽ, có chi tiết nào chỉ dùng trong dịp đặc biệt.

Bước cuối khó nhất nhưng đáng nhất. Một câu nhận xét kiểu "chiếc khăn này chỉ đội trong ngày cưới" có thể cứu bạn khỏi việc cho nhân vật mặc đồ cưới đi chợ suốt cả bộ truyện.

Vài điểm nhận diện để bắt đầu, chưa đủ để vẽ

Bảng dưới chỉ gợi những nét dễ thấy của vài bộ trang phục quen thuộc, giúp bạn biết cần tìm hiểu thêm điều gì. Mỗi dân tộc còn nhiều nhóm và nhiều biến thể không có ở đây.

Trang phụcNét dễ thấyCần tìm hiểu thêm
Phụ nữ Thái đenáo cóm ngắn ôm, hàng khuy bạc dọc nẹp áo, váy dài sẫm màu, khăn piêu thêucách đội khăn piêu, búi tóc khi đã có chồng, khác biệt với Thái trắng
Phụ nữ H'Môngváy xếp nếp xoè, vải chàm, hoa văn vẽ sáp ong và thêu nhiều màunhóm cụ thể, cách quấn xà cạp, khăn đội, tạp dề trước váy
Phụ nữ Dao đỏkhăn đội đầu màu đỏ nổi bật, tua chỉ đỏ, áo chàm có thêuhình khăn theo vùng, cách cạo chân mày và tóc ở một số nơi, đồ bạc
Phụ nữ Ê Đêáo chui đầu màu chàm sẫm, váy quấn, dải hoa văn đỏ vàng ở vai, gấu, cổ tayđộ rộng và vị trí các dải hoa văn, đồ trang sức, trang phục nam
Phụ nữ Tàyáo dài màu chàm, ít hoa văn, thắt lưng, khăn chàmcách cài khuy, độ dài áo, trang sức bạc

Bảng này cố ý không tả hoa văn chi tiết. Hoa văn trên thổ cẩm thường mang ý nghĩa riêng của cộng đồng, nên tốt nhất là học từ nguồn có giải thích, không đoán nghĩa rồi tự chế thêm.

Giản lược mà không làm méo

Giữ cấu trúc, bớt chi tiết. Nhân vật đơn giản không cần từng mũi thêu. Nhưng áo ngắn phải vẫn ngắn, váy xếp nếp phải vẫn xoè, khăn phải đội đúng kiểu. Cấu trúc là thứ người trong cộng đồng nhìn đầu tiên.

Hoa văn thành dải màu, đặt đúng chỗ. Một dải hoa văn ở gấu váy có thể vẽ thành hai ba đường kẻ màu xen kẽ. Miễn là nằm đúng gấu váy, đúng màu chủ đạo, người xem vẫn đọc ra.

Không bịa hoạ tiết. Thiếu thông tin thì để dải màu trơn, đừng tự vẽ thêm hình con vật hay hình học cho "có vẻ dân tộc". Hoạ tiết bịa là cách nhanh nhất để bộ đồ thành giả.

Màu đúng quan trọng hơn màu đẹp. Nhiều bộ trang phục dựa trên nền chàm sẫm. Đừng đổi sang tím hồng cho hợp bảng màu nhân vật; nếu cần, đổi màu ở phụ kiện riêng của nhân vật thay vì đổi màu bộ trang phục.

Đồ trang sức là một phần của bộ đồ. Vòng cổ bạc, hoa tai, chuỗi đồng xu, khuy bạc trên áo không phải đồ thêm cho đẹp mà gắn với cách mặc của từng nhóm. Giản lược thành vài chấm hay vài vòng tròn bạc là được, nhưng đừng bỏ hẳn nếu nó là điểm nhận diện, và đừng đeo thêm khi nguồn không nói có.

Những điều không làm

Danh sách dưới đây gom các lỗi đã từng làm người trong cộng đồng phật lòng khi thấy nhân vật của mình trên tranh, sách, bao bì. Dán nó vào trang đầu của sổ phác.

  • Không ghép trang phục của nhiều dân tộc hay nhiều nhóm vào một nhân vật rồi gọi chung là "trang phục dân tộc".
  • Không cho nhân vật mặc đồ lễ, đồ cưới trong cảnh đời thường nếu nguồn không nói người ta mặc như vậy.
  • Không dùng trang phục dân tộc làm đồ hoá trang cho nhân vật khác mặc chơi, làm trò cười.
  • Không cường điệu màu da, nét mặt, vóc dáng để nhân vật "trông dân tộc hơn".
  • Không gán cho nhân vật lời nói ngọng, câu nói lơ lớ để gây cười.
  • Không đặt tên nhân vật bằng tên dân tộc thay cho tên người.
  • Không vẽ trang phục bằng màu tự chọn rồi ghi tên một dân tộc cụ thể bên cạnh.

Nếu câu chuyện cần một nhân vật hư cấu với trang phục tưởng tượng, hãy cho nhân vật một vùng đất tưởng tượng, đừng gắn tên dân tộc thật. Cách này cho bạn tự do sáng tạo mà không nói sai về ai.

Nhân vật là con người, không phải bộ đồ

Một lỗi phổ biến là nhân vật dân tộc chỉ tồn tại trong hai bối cảnh: lễ hội và chợ phiên, lúc nào cũng mặc đồ truyền thống đầy đủ, lúc nào cũng cười hiền. Ngoài đời, người trẻ dân tộc thiểu số đi học đại học, làm kỹ sư, bán hàng trực tuyến, chạy xe máy, mặc áo phông quần bò hằng ngày và mặc trang phục truyền thống vào dịp của họ.

Hãy cho nhân vật một tính cách cụ thể, một nghề, một sở thích, một nỗi lo như mọi nhân vật khác. Trang phục truyền thống có thể xuất hiện ở một phụ kiện mang hằng ngày, như chiếc vòng bạc của bà cho, chiếc túi thổ cẩm tự dệt, và bộ đồ đầy đủ chỉ xuất hiện khi câu chuyện có dịp.

Cũng đừng vẽ màu da tối hơn hay nét mặt khác đi so với các nhân vật khác chỉ để "cho ra dân tộc". Khác biệt nằm ở văn hoá, không nằm ở chỗ cường điệu ngoại hình. Nhân vật có ánh mắt ngây ngô, dáng rụt rè chỉ vì là người dân tộc là đang vẽ một định kiến, dù người vẽ không có ý đó.

Một câu tự hỏi giúp kiểm nhanh: nếu bỏ bộ trang phục đi, nhân vật này còn lại gì? Nếu câu trả lời là không còn gì, nhân vật chưa có tính cách. Hãy viết cho nhân vật một hồ sơ ngắn như mọi nhân vật khác, gồm điều nhân vật thích, điều nhân vật sợ, một câu nói quen miệng, rồi mới quay lại chọn trang phục cho từng cảnh.

Ví dụ: nhân vật cô gái Tày của Minh ở Thái Nguyên

Minh học năm hai ngành đồ hoạ, làm một truyện tranh ngắn về nhóm bạn ký túc xá, trong đó có một nhân vật người Tày. Bản phác đầu tiên của Minh có áo chàm dài, nhưng thêm thắt lưng thêu sặc sỡ và vòng cổ to Minh thấy trong một bộ ảnh du lịch. Bạn cùng phòng của Minh, người Tày ở Cao Bằng, xem và nói: trang phục Tày vốn khá giản dị, mấy chi tiết kia giống đồ của nhóm khác hơn.

Minh làm lại theo các bước ở trên, đọc thêm sách về trang phục dân tộc vùng Việt Bắc, rồi quyết định nhân vật mặc áo phông và quần bò trong phần lớn truyện. Chiếc áo chàm chỉ xuất hiện trong một chương, khi cô về quê dự đám cưới anh họ. Phụ kiện mang hằng ngày là chiếc túi vải chàm mẹ may, vẽ đơn giản bằng một mảng màu sẫm và một đường viền.

Kết quả là nhân vật được bạn bè trong lớp nhớ vì tính cách hay càu nhàu chuyện ăn uống, không phải vì bộ đồ, và người bạn Tày của Minh thấy mình trong đó.

Câu hỏi thường gặp

Người không thuộc dân tộc đó có nên vẽ nhân vật mặc trang phục dân tộc không?

Có thể vẽ, với điều kiện tìm hiểu nghiêm túc, xác định đúng nhóm và vùng, dùng nguồn có chú thích và nếu được thì nhờ người trong cộng đồng xem bản phác. Mục đích là tôn trọng và hiểu, không phải mượn trang phục làm vật trang trí.

Tìm tư liệu trang phục dân tộc ở đâu cho đáng tin?

Nguồn tốt là trưng bày và ấn phẩm của các bảo tàng dân tộc học, bảo tàng phụ nữ, bảo tàng tỉnh, sách nghiên cứu về trang phục và phim tư liệu có thuyết minh. Ảnh mạng không có chú thích chỉ nên dùng để cảm không khí, không dùng để chép chi tiết.

Có được tự sáng tạo hoa văn thổ cẩm cho nhân vật không?

Không nên bịa hoạ tiết rồi gán vào một dân tộc cụ thể, vì hoa văn thường có ý nghĩa riêng. Nếu thiếu thông tin, hãy vẽ dải màu trơn đúng vị trí. Muốn sáng tạo tự do thì dùng cho một nhân vật hư cấu không gắn tên dân tộc nào.

Giản lược trang phục dân tộc cho nhân vật đơn giản thế nào cho đúng?

Giữ cấu trúc bộ đồ như độ dài áo, kiểu váy, cách đội khăn, rồi biến các dải hoa văn thành vài đường màu đặt đúng chỗ như gấu váy, cổ tay, nẹp áo. Giữ màu chủ đạo của bộ đồ, bớt chi tiết chứ không đổi hình.

Làm sao để nhân vật dân tộc không bị rập khuôn?

Cho nhân vật tính cách, nghề, sở thích và đời sống hôm nay như mọi nhân vật khác, để trang phục truyền thống xuất hiện khi câu chuyện có dịp. Không cường điệu màu da hay nét mặt, không chỉ đặt nhân vật trong lễ hội hay chợ phiên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138