Để vẽ nhân vật từ ca dao hay đồng dao, bạn đọc câu như một kịch bản ngắn: gạch các động từ để biết nhân vật làm gì, tìm cảm xúc của câu, rồi chọn hình khối hợp với cảm xúc đó; mọi chi tiết câu không nói, như màu, tuổi, nét mặt, là phần của bạn. Ca dao và đồng dao đã kể nhân vật bằng hành động chỉ trong vài dòng, nên bạn có sẵn tính cách mà vẫn còn rộng chỗ để sáng tạo.
Bài này đưa ra bảng sáu câu quen thuộc kèm điều câu nói rõ và điều bạn tự quyết, các bước đọc câu thành nhân vật, cách biến nhịp đồng dao thành dáng, những chỗ dễ hiểu sai ý câu, ví dụ một lớp mầm non ở Lâm Đồng, và cách kéo một câu thành truyện bốn khung.
Kho nhân vật đã có sẵn tính cách
Ca dao và đồng dao ít khi tả nhân vật, mà kể nhân vật làm gì. Cái bống khéo sảy khéo sàng cho mẹ nấu cơm, rồi chạy ra gánh đỡ khi mẹ đi chợ gặp mưa: đó là một nhân vật chăm chỉ, thương mẹ, nhanh nhảu. Thằng Bờm có cái quạt mo, phú ông đem trâu bò ruộng nương ra đổi đều không lấy, đến nắm xôi thì Bờm cười: đó là một nhân vật biết mình muốn gì, theo nhiều cách hiểu là tinh khôn hơn người tưởng.
Vì nhân vật được kể bằng hành động, bạn không phải đoán tính cách. Bạn chỉ cần biến hành động thành hình. Một nhân vật hay chạy, hay gánh, hay làm việc cần thân hình gọn, chân chắc. Một nhân vật hay ngồi cười, hay đổi chác cần nét mặt linh hoạt, bàn tay nhiều cử chỉ.
Còn hình dáng, màu sắc, tuổi tác thì hầu như câu nào cũng để trống. Không ai bảo cái bống phải là con cá, có nơi hiểu là một cô bé tên Bống. Không ai bảo thằng Bờm cao hay thấp, áo màu gì. Chính khoảng trống đó cho phép mỗi người vẽ một kiểu mà vẫn là nhân vật của câu ca dao.
Một lợi thế nữa: ca dao, đồng dao là lời dân gian truyền miệng, không thuộc riêng ai, nên bạn được tự do dựng nhân vật từ lời câu. Điều cần tránh vẫn như mọi nguồn khác: đừng chép hình minh hoạ đã in trong sách hay trên bao bì của người khác, vì bản vẽ ấy là của hoạ sĩ đã vẽ nó. Quay về lời câu, đọc to, rồi vẽ từ những gì bạn nghe được.
Sáu câu quen thuộc: điều câu nói rõ và điều bạn tự quyết
Bảng dưới gom những gì lời câu cho biết, để bạn giữ lại khi thiết kế, và những gì để ngỏ.
| Câu | Nhân vật | Câu nói rõ | Bạn tự quyết |
|---|---|---|---|
| Cái bống là cái bống bang | cái bống | khéo sảy sàng, thương mẹ, chạy ra gánh đỡ trong mưa | là cá hay là em bé, tuổi, màu, kiểu tóc |
| Con mèo mà trèo cây cau | mèo và chuột | mèo hỏi thăm, chuột đi chợ đường xa | tính mèo thật thà hay ranh mãnh, giọng điệu của cảnh |
| Thằng Bờm có cái quạt mo | Bờm và phú ông | Bờm giữ quạt, chỉ đổi lấy nắm xôi | Bờm khờ hay khôn, vóc dáng, quạt to hay nhỏ |
| Con vỏi con voi | con voi | cái vòi đi trước, chân trước, chân sau, cái đuôi đi sau rốt | voi con hay voi lớn, màu, phụ kiện |
| Con cò bé bé | con cò | cò bé, nó đậu cành tre, đi không hỏi mẹ biết đi đường nào | màu cánh, nét mặt, bối cảnh |
| Dung dăng dung dẻ | nhóm trẻ | dắt nhau đi chơi, đi qua nhiều nơi | số trẻ, tính từng đứa, nơi đi qua |
Có những câu cùng tên nhân vật mà mang nhiều tầng nghĩa, như những câu về con cò lặn lội kiếm ăn thường được hiểu là hình ảnh người mẹ, người lao động vất vả. Khi vẽ cho trẻ nhỏ, chọn câu có giọng vui, nhẹ; để dành những câu buồn cho người lớn hơn hoặc cho câu chuyện có người lớn đọc cùng.
Đọc một câu thành nhân vật
Làm với một câu ngắn trước, chừng bốn đến tám dòng. Cần một tờ giấy và hai màu bút.
- Chép câu ra giấy. Đọc thành tiếng hai lần để nghe nhịp.
- Gạch chân bằng màu thứ nhất mọi động từ: trèo, hỏi, đi, mua, gánh, chạy. Đây là những việc nhân vật làm, mỗi động từ là một tư thế bạn sẽ vẽ.
- Khoanh tròn bằng màu thứ hai mọi từ chỉ cảm xúc hay tính chất: khéo, bé, xa, trơn, cười. Đây là nguyên liệu cho nét mặt và hình khối.
- Viết một dòng tóm tắt nhân vật bằng lời của bạn, ví dụ "Bống nhỏ, nhanh, thương mẹ, sợ mưa mà vẫn chạy ra".
- Chọn hình khối từ dòng tóm tắt: nhân vật nhanh nhảu thì hình giọt nước nghiêng về trước, nhân vật điềm tĩnh thì hình chuông vững.
- Vẽ mỗi động từ gạch chân thành một dáng que diêm. Chọn dáng mạnh nhất làm hình đại diện của nhân vật.
Ở bước bốn, nếu bạn thấy khó viết một dòng tóm tắt, có thể câu đang mang nhiều cách hiểu. Hỏi thêm người lớn tuổi trong nhà họ hiểu câu ấy thế nào, rồi chọn một cách hiểu và giữ nhất quán.
Biến nhịp đồng dao thành dáng
Đồng dao là lời hát khi chơi, thường ngắn, nhịp chẵn, lặp lại, đi kèm động tác của trò chơi. Nhịp ấy là món quà cho người vẽ nhân vật, vì nó gợi ra một chuỗi dáng nối nhau. "Con vỏi con voi, cái vòi đi trước, hai chân trước đi trước, hai chân sau đi sau, còn cái đuôi đi sau rốt" vốn đã là một bản phân cảnh: mỗi vế là một bộ phận bước lên.
Cách làm: vẽ nhân vật thành một dải tranh ngang, mỗi nhịp một hình, như những khung phim nhỏ. Với con voi, khung đầu cái vòi vươn ra, khung hai chân trước nhấc lên, khung ba chân sau bước theo, khung cuối cái đuôi vẫy. Người xem đọc dải tranh mà nghe được nhịp câu đồng dao trong đầu.
Với đồng dao nhóm như "Dung dăng dung dẻ", nhịp là nhịp đi của cả nhóm trẻ nắm tay nhau. Ở đây bạn thiết kế một nhóm nhân vật có chiều cao, hình khối khác nhau nhưng bước cùng nhịp: đứa cao đi đầu, đứa tròn ở giữa, đứa bé nhất bị kéo đi ở cuối. Cái duyên của tranh nằm ở chỗ cùng nhịp mà mỗi đứa một kiểu. Muốn kiểm, che mặt các nhân vật đi: chỉ nhìn bóng dáng và bước chân, người xem vẫn phải phân biệt được từng đứa.
Những chỗ dễ hiểu sai ý câu
Giải nghĩa một chiều. Thằng Bờm có người hiểu là khờ, có người hiểu là khôn. Nếu bạn chọn một cách, đừng vẽ để chế giễu nhân vật; nhân vật khờ vẫn có thể dễ thương và đáng tôn trọng.
Biến câu buồn thành tranh vui. Những câu về con cò lặn lội, đậu phải cành mềm có nỗi buồn của người vất vả. Vẽ con cò nhảy múa vui vẻ cho câu ấy là làm sai giọng câu.
Thêm chi tiết đi ngược lời câu. Cái bống thương mẹ mà bạn vẽ mặt cau có, mèo hỏi thăm chuột mà bạn vẽ cảnh mèo đuổi chuột. Chi tiết thêm vào phải cùng hướng với lời câu, hoặc là một lựa chọn có chủ ý bạn sẵn sàng giải thích.
Vẽ nhân vật xấu theo ngoại hình. Phú ông trong câu thằng Bờm hay bị vẽ béo phệ, mặt gian. Câu chỉ nói ông giàu và muốn đổi; giữ nhân vật ở mức đó, để người đọc tự nghĩ.
Lẫn dị bản. Nhiều câu có vài cách đọc khác nhau theo vùng. Khi viết lời câu bên cạnh tranh, chọn một bản, ghi đúng từng chữ theo bản đó, đừng ghép nửa bản này nửa bản kia.
Ví dụ: lớp mầm non của cô Ngân ở Lâm Đồng
Cô Ngân dạy lớp mẫu giáo năm tuổi. Mỗi sáng cả lớp đọc một bài đồng dao, và cô muốn mỗi bài có một nhân vật để treo lên tường. Cô không vẽ sẵn cho trẻ tô. Cô đọc bài "Con vỏi con voi" thật chậm, cả lớp làm động tác theo từng vế, rồi hỏi: con voi của các con màu gì, nó đang đi đâu.
Có bé nói voi màu tím vì thích màu tím, có bé nói voi đi chợ mua chuối, có bé nói voi đi tìm mẹ. Cô ghi lại mọi câu trả lời lên một tờ giấy lớn, rồi cho trẻ vẽ voi của mình bằng những hình tròn to: một tròn cho thân, một tròn cho đầu, một dải dài cho vòi. Trẻ nào muốn thì cắt giấy màu dán thành tai.
Cô treo tất cả các con voi thành một đoàn dài trên tường, vòi con sau nắm đuôi con trước, đúng như nhịp bài đồng dao. Cô không chọn con voi đẹp nhất, không dán sao cho ai. Khi phụ huynh đến đón, trẻ kéo bố mẹ đến tường chỉ con voi của mình và kể nó đang đi đâu, mỗi bé một chuyện.
Kéo một câu thành truyện bốn khung
Khi đã có nhân vật, bạn có thể kéo câu ca dao thành một truyện ngắn bốn khung mà không cần thêm lời thoại.
- Khung một, đặt nhân vật và việc nó làm theo đúng dòng đầu của câu: con mèo trèo lên cây cau.
- Khung hai, sự việc chính: mèo nhìn về nhà chuột, cửa đóng, không có ai.
- Khung ba, điều bất ngờ hoặc câu trả lời: chuột đi chợ đường xa, gánh trên vai một gánh hàng nhỏ.
- Khung bốn, kết thúc theo cách của bạn: mèo trèo xuống, đứng đợi trước cửa, hay mèo cũng xách giỏ đi chợ theo.
Khung bốn là chỗ duy nhất bạn được rời khỏi lời câu, và cũng là chỗ thể hiện cách nhìn của bạn. Nếu truyện dành cho trẻ, chọn kết thúc hiền: hai nhân vật gặp nhau, cùng làm một việc. Truyện bốn khung không lời như vậy hợp để bố mẹ và con cùng đọc rồi đọc lại câu ca dao gốc, trẻ sẽ nhớ câu nhanh hơn vì đã có hình đi kèm.
Câu hỏi thường gặp
Ca dao đồng dao nào dễ vẽ thành nhân vật cho trẻ nhỏ?
Những câu ngắn, giọng vui và có hành động rõ dễ nhất, như Con vỏi con voi, Cái bống là cái bống bang, Con mèo mà trèo cây cau, Dung dăng dung dẻ. Mỗi câu có sẵn một nhân vật làm việc cụ thể để trẻ hình dung.
Có cần vẽ cái bống là con cá không?
Không bắt buộc. Câu ca dao không nói rõ bống là cá hay là một em bé tên Bống, nên bạn tự chọn. Điều cần giữ là tính cách mà câu kể qua hành động: chăm chỉ, thương mẹ, nhanh nhảu chạy ra gánh đỡ khi trời mưa.
Thằng Bờm nên được vẽ là khờ hay khôn?
Câu ca dao có nhiều cách hiểu, bạn chọn một cách và giữ nhất quán. Dù chọn cách nào cũng đừng vẽ để chế giễu nhân vật. Một Bờm khờ vẫn có thể dễ thương, một Bờm khôn thì có nét mặt tinh nghịch khi chọn nắm xôi.
Làm sao biến nhịp đồng dao thành tranh?
Vẽ nhân vật thành một dải tranh ngang, mỗi vế của câu là một khung nhỏ với một dáng. Với Con vỏi con voi, mỗi khung một bộ phận bước lên. Người xem đọc dải tranh mà nghe được nhịp câu đồng dao.
Có nên chấm điểm tranh nhân vật đồng dao của trẻ không?
Không nên. Hãy hỏi con nhân vật đang đi đâu, đang nghĩ gì, rồi khen cách con nghĩ ra câu chuyện. Treo tranh của cả lớp thành một đoàn hay một nhóm thay vì chọn bức đẹp nhất, để trẻ thấy tranh mình là một phần của câu chuyện chung.