Phối khối lớn vừa nhỏ nghĩa là chia nhân vật thành ba cỡ rõ rệt: một khối lớn chiếm phần chính, một khối vừa, và vài khối nhỏ, thay vì để đầu, thân, chân to xấp xỉ nhau. Sự chênh lệch cỡ tạo ra nhịp, giống nhịp trong câu hát, làm mắt người xem có chỗ nghỉ, chỗ dừng và thấy hình sống động.
Nếu nhân vật của bạn đúng tỉ lệ, đúng khối mà vẫn "nhạt nhạt", nguyên nhân thường là các phần đều nhau quá. Cách sửa không cần thêm chi tiết: chỉ cần phóng to một khối, thu nhỏ một khối khác, và thêm vài đường thẳng đặt cạnh đường cong. Bài này có quy tắc ba cỡ, bài tập xếp giấy cắt, bảng cảm giác theo chỗ đặt khối lớn và một ví dụ sửa nhân vật cho nhóm bảo vệ rừng.
Vì sao các phần bằng nhau làm nhân vật nhàm
Thử tưởng tượng một người tuyết làm từ ba quả cầu y hệt nhau chồng lên nhau. Nó trông như một cây cột, không có điểm nào để mắt dừng lại. Đổi thành quả dưới to, quả giữa vừa, quả trên nhỏ, người tuyết lập tức có dáng, có vững chãi, có cái đầu rõ ràng. Không thêm chi tiết nào, chỉ đổi cỡ.
Mắt người thích sự khác biệt có trật tự. Các phần bằng nhau thì không có khác biệt; các phần lộn xộn thì không có trật tự. Ba cỡ lớn vừa nhỏ là trật tự đơn giản nhất mà vẫn đủ khác biệt.
Nhân vật đều đặn còn có một vấn đề khác: nó khó vẽ ở nhiều tư thế. Khi mọi phần bằng nhau, xoay nhân vật đi một chút là người xem không còn biết phần nào là chính. Một khối lớn nổi bật giữ vai trò như cái neo, giúp nhận ra nhân vật dù nó đang nhảy, ngồi hay quay lưng.
Người mới hay mắc lỗi này vì thói quen vẽ "cho đều tay": đầu bao nhiêu thì thân bấy nhiêu, hai tay dày như hai chân. Đó là bản năng muốn cân bằng, tốt cho chữ viết nhưng không tốt cho nhân vật. Với nhân vật, sự lệch có chủ ý mới làm nên cá tính.
Quy tắc ba cỡ: lớn, vừa, nhỏ
Chỉ một khối lớn. Khối lớn chiếm khoảng một nửa đến hai phần ba diện tích hình. Nó có thể là đầu, ngực, bụng hay cả thân, tuỳ tính cách bạn muốn nhấn.
Một khối vừa, rõ ràng nhỏ hơn khối lớn. Khối vừa nên nhỏ hơn khối lớn ít nhất một phần ba. Nếu hai khối gần bằng nhau, nhịp mất và nhân vật lại thành cây cột.
Vài khối nhỏ làm điểm nhấn. Bàn tay, bàn chân, mũi, tai, phụ kiện. Khối nhỏ là chỗ mắt người xem dừng lại sau cùng và thường mang chi tiết dễ thương.
Khối nhỏ không phải lúc nào cũng ở xa khối lớn. Đặt một khối nhỏ ngay sát khối lớn, như cái mũi nhỏ trên khuôn mặt to hay cái chân bé dưới thân to, làm sự tương phản rõ gấp đôi.
Áp dụng được cho từng bộ phận. Trong khuôn mặt cũng có lớn vừa nhỏ: má lớn, mắt vừa, miệng nhỏ. Trong bàn tay: lòng bàn tay lớn, ngón cái vừa, các ngón nhỏ. Quy tắc lặp lại ở mọi tầng, càng lặp càng thấy thống nhất.
Bài tập xếp giấy cắt thành nhân vật
Giấy cắt cho phép bạn thử nhiều cách xếp mà không phải tẩy. Chuẩn bị giấy màu, kéo và một tờ nền trắng.
- Cắt ba nhóm hình: hai hình to cỡ lòng bàn tay, bốn hình vừa cỡ ngón cái, tám hình nhỏ cỡ móng tay. Trộn tròn, vuông, tam giác trong mỗi nhóm.
- Xếp một nhân vật chỉ dùng hình vừa, tất cả bằng nhau. Nhìn và ghi một chữ mô tả cảm giác.
- Đổi một hình vừa thành hình to, đặt làm thân. Giữ nguyên các phần khác. Ghi lại cảm giác.
- Đổi thêm: đặt hình to làm đầu thay vì thân, thân dùng hình vừa. Ghi lại.
- Thêm hình nhỏ làm tay, chân, mũi. Thử đặt hình nhỏ sát hình to rồi thử đặt xa.
- Chụp ảnh từng lần xếp. Đặt các ảnh cạnh nhau và chọn bản có nhịp dễ chịu nhất.
- Vẽ lại bản đã chọn bằng bút chì, giữ đúng tỉ lệ cỡ giữa các hình.
Trẻ em làm bài này rất vui, người lớn cũng vậy. Điều đáng giá là bạn tận mắt thấy cùng một bộ hình, chỉ đổi chỗ khối to, đã cho ra những nhân vật có tính cách khác nhau. Sau vài lần, bạn sẽ tự động nghĩ tới ba cỡ ngay khi phác.
Đặt khối lớn ở đâu thì nhân vật cảm thấy thế nào
Vị trí của khối lớn quyết định phần nào của nhân vật "nói to nhất". Bảng dưới gom các vị trí hay dùng.
| Khối lớn ở | Cảm giác | Ví dụ nhân vật | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đầu | Trẻ con, tò mò, hay nghĩ | Em bé, nhân vật học giả nhỏ, người ngoài hành tinh hiền | Bàn chân cần to hơn để đỡ |
| Ngực và vai | Mạnh mẽ, che chở, oai | Bác bảo vệ, người kéo thuyền, đội trưởng | Chân nhỏ gợi buồn cười, chân to gợi vững |
| Bụng | Hiền, thích ăn, chậm rãi, vui tính | Ông bếp, chú gấu, bác bán xôi | Tránh dùng để chế giễu người thật |
| Hông và chân | Vững, chắc chắn, gần mặt đất | Bà nội, người nông dân, con voi | Đầu nhỏ dễ thành ngờ nghệch nếu quá nhỏ |
| Phụ kiện | Nhân vật gắn chặt với một vật | Người đội nón rộng vành, người vác ba lô to | Phụ kiện phải luôn đi kèm, không bỏ được |
Khi không chắc chọn vị trí nào, quay lại ba tính từ của nhân vật. Tính từ mạnh nhất thường chỉ thẳng tới phần cơ thể: "che chở" chỉ tới ngực, "tò mò" chỉ tới đầu, "vững vàng" chỉ tới chân.
Thẳng đối cong: cặp tương phản thứ hai
Ngoài cỡ, bạn có thêm một cặp tương phản rất hiệu quả: đường thẳng đặt cạnh đường cong. Một bên lưng thẳng, bên bụng cong; một bên cánh tay thẳng, bên kia cong; sống mũi thẳng đi với má tròn. Cặp này làm hình vừa chắc vừa mềm.
Một nhân vật toàn đường cong trông như bong bóng, dễ thương nhưng thiếu xương. Một nhân vật toàn đường thẳng trông như robot. Kết hợp hai loại theo nguyên tắc "cong đối diện thẳng" cho bạn hình có cấu trúc mà vẫn sinh động.
Cách áp dụng nhanh: nhìn đường bao của chân hoặc tay, nếu cả hai phía đều cong ra như quả chuối kép, hãy làm thẳng một phía. Thường phía sau cẳng chân và phía trong cánh tay là chỗ hợp để làm thẳng, phía trước bắp chân và phía ngoài vai là chỗ giữ cong.
Cặp thẳng đối cong cũng là cách sửa nhanh cho nhân vật trông "mềm oặt". Bạn không cần đổi khối, chỉ cần nắn lại vài đường bao. Thử với một bản vẽ có sẵn, đổi ba đường cong thành thẳng ở ba chỗ khác nhau, và so sánh trước sau.
Ví dụ: nhân vật cho nhóm tình nguyện bảo vệ rừng ở Gia Lai
Một nhóm thanh niên tình nguyện ở Gia Lai muốn có nhân vật đi kèm các tờ hướng dẫn phòng cháy rừng cho học sinh. Bạn Hùng trong nhóm vẽ một anh kiểm lâm trẻ: đầu, thân, hai chân to gần bằng nhau, đội mũ, đeo ba lô. Nhân vật đúng nhưng ai nhìn cũng thấy "giống người thật thu nhỏ", thiếu hấp dẫn với trẻ.
Hùng áp quy tắc ba cỡ. Anh chọn khối lớn là ngực và vai, vì muốn gợi sự che chở. Ngực được vẽ thành một khối thang ngược rộng, đầu thành khối vừa, tròn và gọn. Hai chân rút lại, bàn chân to vừa đủ đứng vững. Chiếc ba lô được thu nhỏ thành một khối vuông nhỏ trên vai, còn chiếc mũ rộng vành thành điểm nhấn nhỏ trên đỉnh đầu.
Kế tiếp, Hùng thêm cặp thẳng đối cong: lưng thẳng như thân cây, ngực phía trước cong đầy; cánh tay phía trong thẳng, phía ngoài cong theo cơ vai. Kết quả là một nhân vật vững chãi như thân cây gỗ lớn mà vẫn có nét mềm của người hiền lành.
Khi đem tới lớp học, các em nhỏ gọi nhân vật là "chú cây to", một cái tên mà nhóm chưa từng nghĩ tới nhưng giữ luôn. Chính sự chênh lệch cỡ khối đã gợi ra cái tên ấy.
Những thứ không cần làm khi áp quy tắc ba cỡ
Bạn không cần đo chính xác khối lớn bằng bao nhiêu phần trăm. Tỉ lệ một nửa hay hai phần ba chỉ là gợi ý; điều quan trọng là liếc qua đã thấy khối nào lớn nhất. Cầm thước đo diện tích từng khối là phí thời gian và làm bạn mất cảm giác.
Bạn không cần áp quy tắc cho từng chi tiết nhỏ ngay từ bản phác đầu. Ở bản phác, chỉ lo ba khối chính của cả người. Khi đã chọn được bản ưng ý, bạn mới đi xuống tầng khuôn mặt, bàn tay, quần áo.
Bạn cũng không cần phá bỏ một nhân vật đã có chỉ vì nó chưa đủ nhịp. Thường chỉ cần phóng to đúng một khối hoặc thu nhỏ đúng một khối là đủ, giống như chỉnh âm lượng một nhạc cụ trong ban nhạc chứ không đổi cả bài hát.
Cuối cùng, quy tắc ba cỡ không bắt nhân vật phải kỳ dị. Một nhân vật gần người thật vẫn có lớn vừa nhỏ: ngực lớn, đầu vừa, bàn tay nhỏ. Mức chênh nhẹ hơn nhân vật hoạt hình, nhưng nhịp vẫn ở đó.
Bảng kiểm nhịp hình
Khi xong bản phác, dùng các câu dưới đây để tự kiểm. Không cần trả lời "có" cho tất cả, nhưng mỗi câu "không" nên có lý do.
- Mình có chỉ ra được đâu là khối lớn nhất không, và nó có rõ ràng lớn hơn khối thứ hai không?
- Có ít nhất ba cỡ khác nhau trong cả nhân vật không?
- Có khối nhỏ nào đặt sát khối lớn để tạo tương phản không?
- Khuôn mặt có lớn vừa nhỏ riêng của nó không?
- Có chỗ nào đường thẳng đặt đối diện đường cong không?
- Nhân vật có trông như cây cột hoặc như bong bóng không?
- Khối lớn có nằm đúng phần cơ thể gắn với tính từ mạnh nhất không?
Nếu đa số là "không", đừng sửa từng câu một. Quay lại bài tập giấy cắt, xếp lại từ đầu với ba cỡ rõ ràng, rồi vẽ đè lên. Sửa từ khối luôn nhanh hơn sửa từ nét.
Câu hỏi thường gặp
Nhân vật có cần đúng ba cỡ khối không?
Ba cỡ là mức tối thiểu dễ nhớ, không phải con số bắt buộc. Bạn có thể có nhiều khối nhỏ khác nhau, nhưng nên luôn có một khối lớn rõ ràng và một khối vừa khác hẳn khối lớn để giữ nhịp.
Đầu to có phải là khối lớn không?
Ở nhân vật đầu to thì đúng, đầu chính là khối lớn. Khi đó thân nên là khối vừa và tay chân là khối nhỏ. Nếu bạn muốn nhân vật trông khoẻ mạnh hơn, có thể chuyển khối lớn sang ngực và thu đầu lại thành khối vừa.
Phối khối lớn vừa nhỏ có làm nhân vật mất cân đối không?
Mất cân đối về kích thước nhưng không mất cân bằng về thị giác, miễn là trọng tâm nằm trên chân và khối lớn có đế đỡ. Chính sự chênh lệch có trật tự làm nhân vật hấp dẫn hơn một hình đều đặn.
Áp dụng quy tắc này cho nhân vật con vật thế nào?
Giống hệt người: chọn phần cơ thể đặc trưng nhất của loài làm khối lớn, ví dụ thân voi, mỏ chim bồ nông, bụng ếch. Chân, tai, đuôi thành khối vừa và nhỏ tuỳ tính cách bạn muốn nhấn.
Bài tập giấy cắt có hợp với trẻ nhỏ không?
Rất hợp, kể cả trẻ năm sáu tuổi nếu người lớn cắt sẵn hình. Trẻ xếp tự do, người lớn chỉ hỏi con thấy nhân vật này thế nào, khi đổi hình to sang chỗ khác thì nhân vật khác đi ra sao, không chấm đúng sai.
Làm sao biết khối vừa đã đủ nhỏ hơn khối lớn?
Đặt hai khối cạnh nhau rồi nheo mắt nhìn. Nếu thoáng qua bạn không chắc khối nào to hơn, chúng đang gần bằng nhau. Thu khối vừa lại cho tới khi chỉ cần liếc là biết ngay.