Dựng khung nhân vật là vẽ theo ba lớp chồng lên nhau: lớp một là người que có các chấm khớp để định dáng và tỉ lệ, lớp hai là bọc các khối cầu, hộp, trụ lên que để có thể tích, lớp ba mới là đường bao, quần áo và khuôn mặt. Mỗi lớp chỉ giải quyết một việc, nên lỗi ở lớp nào sửa ngay ở lớp đó, không phải tẩy cả bức vẽ.
Người mới hay bắt đầu từ mắt, rồi tóc, rồi mới xuống thân, và đến chân thì hết giấy hoặc tay chân lệch tỉ lệ. Dựng khung đảo ngược thứ tự đó: lo cái tổng thể trước, chi tiết sau. Bài dưới đi qua từng lớp bằng giấy bút, cách dùng đường giữa thân để xoay nhân vật trong không gian, một ví dụ vẽ trong giờ nghỉ và những thứ không cần làm.
Vì sao không nên vẽ chi tiết ngay từ đầu
Khi bắt đầu bằng đôi mắt, bạn dồn hết sự chú ý vào một vùng nhỏ và vẽ nó thật kỹ. Đến lúc gắn thân vào, bạn mới phát hiện đầu quá to hoặc nghiêng sai hướng, nhưng đã tiếc công đôi mắt nên không muốn sửa. Kết quả là cả thân bị uốn theo một cái đầu sai.
Dựng khung giải quyết chuyện đó bằng cách để mọi thứ còn rẻ cho tới phút cuối. Một nét que tẩy đi mất hai giây. Một khối hộp vẽ sai góc tẩy đi mất mười giây. Chỉ ở lớp cuối, khi bạn đã chắc chắn về dáng và tỉ lệ, công sức mới dồn vào chi tiết.
Còn một lợi ích nữa: tách việc khó thành ba việc dễ. Một người vẽ nghiệp dư khó cùng lúc nghĩ về dáng đứng, thể tích, nếp áo và biểu cảm. Nhưng nghĩ về từng cái một thì ai cũng làm được. Lớp que chỉ cần trả lời "nhân vật đang làm gì", lớp khối chỉ cần trả lời "nhân vật quay về hướng nào", lớp đường bao trả lời "nhân vật trông ra sao".
Cách này cũng giúp vẽ lại nhân vật ở tư thế mới mà không bị trôi. Khung que mang tỉ lệ, khối mang hình dáng, nên khi đổi tư thế bạn chỉ uốn que, các khối đi theo, nhân vật vẫn là nhân vật cũ.
Ba lớp và việc của từng lớp
Bảng dưới tóm tắt ba lớp. Mỗi lớp vẽ bằng nét nhẹ hơn lớp sau, hoặc đổi màu bút chì để dễ phân biệt.
| Lớp | Vẽ gì | Trả lời câu hỏi | Dấu hiệu làm xong |
|---|---|---|---|
| Một: que | Đường cột sống, đường vai, đường hông, tay chân là que, khớp là chấm | Nhân vật đang làm gì, tỉ lệ có đúng không | Che phần còn lại vẫn đọc ra động tác |
| Hai: khối | Cầu cho đầu, hộp hoặc trứng cho ngực và hông, trụ cho tay chân, bi cho khớp | Nhân vật quay về hướng nào, khối nào ở trước khối nào | Thấy được mặt trước, mặt bên của các khối |
| Ba: đường bao | Đường viền ngoài, quần áo, tóc, mặt, tay, phụ kiện | Nhân vật trông ra sao | Tẩy hai lớp dưới mà hình vẫn đứng vững |
Nếu có bút chì màu, dùng màu xanh nhạt cho lớp que, màu đỏ nhạt cho lớp khối và chì đen cho lớp đường bao. Khi xong, bạn đi nét mực lên lớp cuối và tẩy hết, hoặc giữ nguyên để xem lại cách mình dựng. Trẻ lớn và người mới học thích cách này vì thấy rõ từng bước suy nghĩ trên giấy.
Lớp một: người que có khớp
Người que ở đây không phải người que của trẻ con với cái đầu tròn và năm nét thẳng. Đây là người que có khớp và có đường vai, đường hông, đủ để mang tỉ lệ.
- Vẽ đường hành động, một nét cong từ đỉnh đầu tới chân chịu lực.
- Đặt đầu là một vòng tròn nhỏ ở đỉnh đường. Đánh dấu cằm.
- Kẻ đường vai là một nét ngang ngắn cắt qua đường hành động, và đường hông là một nét ngang ngắn khác bên dưới. Cho hai đường này nghiêng ngược nhau nếu nhân vật đứng dồn sức một chân.
- Từ hai đầu đường vai, vẽ cánh tay trên, chấm khuỷu, cẳng tay, chấm cổ tay. Từ hai đầu đường hông, vẽ đùi, chấm gối, cẳng chân, chấm cổ chân.
- Bàn tay và bàn chân tạm vẽ là hình tam giác nhỏ hoặc hình thoi, chỉ để biết hướng.
- Đo lại bằng số đầu: tay buông xuống đầu ngón chạm tới đâu, gối ở vạch nào, so với bảng tỉ lệ của nhân vật.
- Lùi ra xem: chỉ với que và chấm, bạn có đọc ra động tác không? Nếu chưa, sửa que trước khi sang lớp hai.
Các chấm khớp là chỗ hay bị quên nhưng rất quan trọng. Không có chấm khớp, cánh tay cong như sợi mì; có chấm, cánh tay gập đúng chỗ và độ dài hai đoạn được giữ.
Lớp hai: bọc khối lên que
Đầu là quả cầu có đường chữ thập. Vẽ một đường dọc và một đường ngang ôm theo mặt cầu. Chỗ hai đường giao nhau cho biết mặt đang nhìn về đâu, và đường ngang chính là đường mắt.
Ngực là hộp hoặc quả trứng. Nhân vật vuông vức dùng hộp, nhân vật mềm dùng trứng. Vẽ hộp có ba mặt thấy được giúp bạn biết ngực đang xoay bao nhiêu.
Hông là hộp nhỏ hơn hoặc cái bát. Hông nối với ngực qua phần eo co giãn. Khi nhân vật nghiêng, hộp hông và hộp ngực nghiêng ngược nhau theo hai đường ngang ở lớp một.
Tay chân là các ống trụ. Ống trên to hơn ống dưới một chút. Vẽ thêm hình elip ở đầu ống để thấy ống đang chĩa về phía người xem hay chĩa đi.
Khớp là những viên bi. Vai, khuỷu, gối là những viên bi nhỏ nối các ống. Viên bi giúp chỗ gập tròn trịa thay vì gãy góc như ống nước.
Đường giữa thân: xoay nhân vật trong không gian
Khi nhân vật quay nghiêng ba phần tư, nhiều người vẫn vẽ ngực và mặt như nhìn thẳng, chỉ dịch mắt sang một bên. Kết quả là nhân vật trông dẹt như tờ giấy. Đường giữa thân là công cụ đơn giản nhất để tránh chuyện này.
Đường giữa thân là một đường chạy dọc chính giữa mặt trước của nhân vật: từ giữa trán, qua sống mũi, cằm, giữa ngực, rốn, xuống giữa hai chân. Khi nhân vật nhìn thẳng, đường này nằm chính giữa. Khi xoay đi, đường này cong theo mặt khối và dịch về phía nhân vật đang quay.
Cách dùng: ở lớp hai, sau khi vẽ cầu và hộp, bạn vẽ đường giữa thân ôm theo các khối. Trên quả cầu đầu, nó là đường cong dọc. Trên hộp ngực, nó chạy chính giữa mặt trước của hộp. Mọi thứ đối xứng như hai mắt, hai vai, hàng nút áo sẽ được đặt hai bên đường này, và vì đường đã xoay, chúng xoay theo.
Một bài tập nhỏ: vẽ năm quả cầu thành hàng, mỗi quả có đường giữa ở một vị trí khác, từ sát mép trái qua giữa tới sát mép phải. Đặt hai mắt và miệng theo đường đó. Bạn sẽ có năm cái đầu quay năm hướng khác nhau mà không cần học gì về phối cảnh.
Ví dụ: vẽ nhân vật cầm hộp hàng trong giờ nghỉ
Anh Lộc giao hàng ở TP Hồ Chí Minh, có thói quen vẽ trong cuốn sổ nhỏ lúc chờ đơn. Anh muốn vẽ một nhân vật đại diện cho đội giao hàng của mình: một cậu thanh niên ôm thùng hàng to, bước chân vội. Mấy lần trước anh vẽ thẳng bằng bút bi, lần nào thùng hàng cũng to quá hoặc cánh tay ôm không tới.
Lần này anh dựng khung. Lớp que: đường hành động nghiêng ra trước vì đang bước nhanh, chân trước chịu lực, chân sau nhấc gót. Hai cánh tay que vòng ra trước, anh đánh dấu chấm khuỷu và thấy ngay tay phải dài thế nào mới ôm được. Lớp khối: thùng hàng là một khối hộp riêng, anh vẽ nó trước, rồi đặt hai ống tay ôm quanh các cạnh. Hộp ngực nghiêng về trước, che mất một phần hộp hông, đường giữa thân dịch sang trái vì nhân vật hơi quay.
Đến lớp đường bao, mọi thứ đã vào chỗ. Anh chỉ cần vẽ áo khoác, mũ bảo hiểm, đôi giày, và khuôn mặt tươi tỉnh ló ra sau thùng hàng. Tổng thời gian chừng mười lăm phút, nhanh hơn những lần vẽ thẳng mà phải tẩy đi tẩy lại.
Anh rút ra một điều: đồ vật nhân vật cầm cũng nên dựng khối ngay ở lớp hai, không để tới lớp ba, vì đồ vật quyết định tay đặt ở đâu.
Làm khung thật bằng dây kẽm khi tư thế quá khó
Có những tư thế bạn không hình dung nổi: nhân vật vặn người ngoái lại, ngồi xổm buộc dây giày, giơ hai tay lên đỡ một vật trên cao. Thay vì đoán, bạn có thể làm một khung thật để nhìn.
Lấy một đoạn dây kẽm mềm hoặc dây thép bọc nhựa dài khoảng ba mươi phân. Uốn một vòng nhỏ làm đầu, xoắn hai sợi làm cột sống, tách ra làm hai tay và hai chân, độ dài theo số đầu của nhân vật. Gắn vài viên đất nặn nhỏ ở ngực và hông nếu muốn có khối. Toàn bộ mất chừng mười phút.
Uốn khung vào tư thế cần vẽ, đặt lên bàn dưới ánh đèn, rồi nhìn từ góc bạn định vẽ. Bạn sẽ thấy ngay cánh tay nào che mất phần nào của thân, chân nào ngắn lại vì chĩa về phía mình. Vẽ lớp que theo khung, sau đó cất khung đi và tiếp tục như bình thường.
Khung dây không thay được việc luyện tay, nhưng nó gỡ được những lần bí. Giữ nó trên bàn vẽ, lâu dần bạn sẽ ít cần tới vì mắt đã quen hình dung.
Những thứ không cần làm và chỗ hay sai
Dựng khung là công cụ, không phải nghi lễ. Dưới đây là những thứ bạn có thể bỏ qua và những lỗi nên tránh.
- Không cần vẽ khung đẹp. Lớp que và lớp khối chỉ cần đúng, nét run hay lệch không sao, vì chúng sẽ bị tẩy hoặc che.
- Không cần vẽ khối cho mọi ngón tay. Bàn tay ở lớp khối là một cái hộp dẹt hoặc cái găng.
- Không cần dựng khung cho nét vẽ chơi vài giây. Dựng khung đáng làm khi vẽ bản chính hoặc tư thế khó.
- Lỗi: đi nét đường bao đậm ngay trên lớp que, bỏ qua lớp khối. Nhân vật sẽ dẹt vì không có thể tích.
- Lỗi: vẽ lớp khối đậm quá nên không tẩy được, lớp cuối bị rối. Luôn vẽ hai lớp đầu thật nhẹ tay.
- Lỗi: quên đường vai và đường hông ở lớp một, dẫn tới vai ngang đơ dù dáng đang nghiêng.
Câu tự hỏi trước khi sang lớp tiếp theo: nếu dừng ở đây và đưa cho người khác, họ có hiểu nhân vật đang làm gì và quay về đâu không? Nếu có, lớp này đã xong việc.
Câu hỏi thường gặp
Người que có khớp khác người que trẻ con vẽ ở chỗ nào?
Người que có khớp có thêm đường vai, đường hông và các chấm ở khuỷu, gối, cổ tay, cổ chân. Nhờ vậy nó mang được tỉ lệ và cho biết tay chân gập ở đâu, thay vì chỉ là năm nét thẳng gắn vào vòng tròn.
Có cần dựng khung cho nhân vật đầu to không?
Vẫn nên, dù khung đơn giản hơn nhiều. Với nhân vật hai ba đầu, lớp que chỉ cần đường hành động và vài chấm khớp, lớp khối là một quả cầu lớn và một quả trứng nhỏ. Bước này giúp nhân vật đứng vững và giữ tỉ lệ.
Vẽ nhân vật cầm đồ vật thì dựng đồ vật ở lớp nào?
Nên dựng đồ vật ở lớp khối, cùng lúc với thân. Đồ vật quyết định tay đặt ở đâu và cơ thể nghiêng ra sao, nếu để tới cuối mới vẽ thì thường phải sửa lại cả tay.
Đường giữa thân dùng để làm gì?
Đường giữa thân cho biết nhân vật đang quay về hướng nào. Khi bạn đặt mắt, mũi, hàng nút áo hai bên đường này và cho đường cong theo khối, nhân vật sẽ có chiều sâu thay vì trông dẹt như cắt giấy.
Trẻ em có nên học dựng khung không?
Trẻ từ khoảng mười tuổi có thể học lớp que và lớp khối như một trò chơi xếp hình. Trẻ nhỏ hơn cứ vẽ tự do là tốt nhất. Không nên bắt trẻ dựng khung nếu con chỉ muốn vẽ cho vui.
Dựng khung có làm nét vẽ bị cứng không?
Có thể, nếu bạn đi nét cuối bằng cách đồ đúng theo khối. Cách tránh là dùng khung làm hướng dẫn, còn đường bao cuối thì vẽ mềm, có chỗ cong chỗ thẳng, có chỗ vượt ra ngoài khối một chút cho tự nhiên.