Bản xếp hàng là tờ giấy đặt tất cả nhân vật của một nhóm đứng cạnh nhau trên cùng một vạch mặt đất, cùng tư thế nhìn thẳng. Nó cho bạn thấy ngay ai cao ai thấp, ai trùng khối với ai, và nhóm có đủ khác nhau để người xem không nhầm hay không. Mỗi nhân vật trong nhóm nên khác những người còn lại ở ít nhất hai trong ba trục: chiều cao, khối chính, và đường bao.
Làm bản xếp hàng sớm, ngay sau khi phác xong từng nhân vật, rẻ hơn rất nhiều so với phát hiện ra nhóm na ná nhau khi đã vẽ xong cả chục trang truyện. Bài này có các bước làm bằng giấy bút, bảng ba trục phân biệt, cách sắp chiều cao cho có nhịp, cách xử lý nhóm mặc đồng phục hay cùng loài và một ví dụ cho lớp mầm non.
Bản xếp hàng là gì và vì sao nên làm sớm
Khi thiết kế từng nhân vật riêng lẻ, mỗi nhân vật đều có vẻ ổn. Vấn đề chỉ lộ ra khi chúng đứng chung: hai nhân vật cao bằng nhau, cùng thân tròn, cùng tóc ngắn, khác mỗi màu áo. In đen trắng là không ai phân biệt được.
Bản xếp hàng buộc mọi nhân vật vào cùng một điều kiện: cùng vạch đất, cùng tư thế, cùng tỉ lệ đầu chung. Khi điều kiện giống nhau, sự khác biệt thật sự mới hiện ra. Nó giống bức ảnh chụp cả lớp đứng thành hàng: nhìn một lượt là thấy ngay bạn cao nhất, bạn tóc dài nhất, hai bạn trông như sinh đôi.
Làm sớm vì chi phí sửa tăng rất nhanh. Ở giai đoạn phác, đổi chiều cao một nhân vật chỉ mất vài phút. Khi nhân vật đã xuất hiện trên bảng tên, nhãn dán, mấy trang truyện, đổi chiều cao là vẽ lại tất cả. Nhiều nhóm chấp nhận để nguyên hai nhân vật na ná chỉ vì ngại sửa, và người xem cứ nhầm mãi.
Bản xếp hàng còn là tài liệu tham khảo lâu dài. Mỗi lần vẽ một cảnh có nhiều nhân vật, bạn mở nó ra để biết ai đứng cạnh ai thì cao tới đâu. Không có nó, chiều cao tương quan sẽ trôi dần qua từng trang.
Các bước làm bản xếp hàng
Bạn cần một tờ giấy dài, có thể dán hai tờ lại, bút chì, thước kẻ và bản phác của từng nhân vật.
- Kẻ một vạch mặt đất dài ngang tờ giấy, gần mép dưới.
- Chọn một đơn vị chung, thường là chiều cao đầu của nhân vật người lớn nhất. Kẻ các vạch ngang nhạt cách đều theo đơn vị đó từ vạch đất lên.
- Vẽ từng nhân vật đứng thẳng, nhìn thẳng, tay buông hoặc tư thế đơn giản nhất, chân chạm vạch đất. Dùng đúng số đầu đã định cho mỗi người.
- Xếp theo thứ tự bạn thấy hợp lý, nhưng thử ít nhất hai cách: theo chiều cao giảm dần và xen kẽ cao thấp.
- Tô đen cả hàng bằng giấy can để có hàng bóng. Hỏi người khác chỉ từng cái bóng là ai.
- Ghi chú cạnh mỗi nhân vật: cao bao nhiêu đầu, khối chính là gì, chỗ nhô đặc trưng là gì.
- Sửa nhân vật nào bị nhầm, vẽ lại bản xếp hàng, giữ bản cuối trong bìa riêng.
Bước tô đen cả hàng là chỗ bản xếp hàng mạnh hơn kiểm từng nhân vật riêng. Một cái bóng có thể nhận ra khi đứng một mình nhưng lẫn mất khi đứng cạnh cái bóng gần giống nó.
Ba trục phân biệt và ví dụ một nhóm năm nhân vật
Bảng dưới là một nhóm năm bạn nhỏ trong một truyện tranh tưởng tượng, cho thấy cách mỗi nhân vật khác nhóm trên ít nhất hai trục.
| Nhân vật | Chiều cao | Khối chính | Đường bao đặc trưng |
|---|---|---|---|
| Bạn lớp trưởng | Cao nhất, bốn đầu | Hình chữ nhật đứng | Tóc chải gọn, cặp sách vuông đeo một bên |
| Bạn hay ăn | Vừa, ba đầu | Tròn, bụng là khối lớn | Má phồng, tay luôn cầm một túi bánh |
| Bạn hiếu động | Vừa, ba đầu rưỡi | Tam giác đáy rộng | Tóc dựng nhọn, một chân co |
| Bạn rụt rè | Thấp, ba đầu | Giọt nước, vai so | Tóc mái dài che mắt, ôm con gấu bông |
| Em út | Thấp nhất, hai đầu | Tròn, đầu là khối lớn | Hai bím tóc chĩa ngang |
Để ý bạn hay ăn và bạn rụt rè cùng thấp và gần cao nhau, nhưng khác hẳn ở khối và đường bao. Bạn hay ăn và em út cùng khối tròn, nhưng khác chiều cao và đường bao. Không cặp nào giống nhau trên hai trục cùng lúc. Đó là tiêu chuẩn bạn có thể dùng để tự kiểm nhóm của mình.
Sắp chiều cao cho có nhịp
Tránh các bậc đều như cầu thang. Năm nhân vật cao lần lượt năm, bốn rưỡi, bốn, ba rưỡi, ba đầu trông như biểu đồ hơn là một nhóm bạn. Cho các bậc chênh không đều: một người vượt hẳn, hai người gần nhau, một người thấp hẳn.
Ít nhất một chênh lệch lớn. Một cặp nhân vật chênh nhau gấp rưỡi hoặc gấp đôi chiều cao tạo điểm nhấn cho cả nhóm và mở ra nhiều tình huống vui khi chúng đứng cạnh nhau.
Chiều cao gắn với vai trò. Người dẫn đầu, người che chở hay được vẽ cao; người nhỏ tuổi, người cần được bảo vệ hay được vẽ thấp. Bạn có thể đảo quy ước để tạo bất ngờ, như một trưởng nhóm thấp nhất mà nói gì cả nhóm cũng nghe.
Đừng chỉ dựa vào chiều cao. Nếu chiều cao là thứ duy nhất phân biệt, nhân vật sẽ bị nhầm ngay khi một người ngồi xuống hay đứng xa hơn. Chiều cao là trục dễ thấy nhất nhưng cũng dễ mất nhất.
Ghi chiều cao bằng số đầu chung. Ghi "cao ba đầu" chưa đủ nếu mỗi người có đầu to nhỏ khác nhau. Ghi thêm "cao bằng vai của bạn lớp trưởng" để khi vẽ cảnh nhóm, bạn đặt đúng ngay.
Ví dụ: năm nhân vật cho năm góc chơi ở một lớp mầm non tại Khánh Hoà
Cô Trang dạy lớp mẫu giáo ở Khánh Hoà muốn có năm nhân vật con vật cho năm góc chơi: góc xây dựng, góc sách, góc nấu ăn, góc âm nhạc và góc thiên nhiên. Cô vẽ năm con vật: gấu, thỏ, mèo, chó, sóc, con nào cũng tròn trịa, đầu to, cao gần bằng nhau. Dán lên năm góc thì đẹp, nhưng các bé hay gọi nhầm con mèo với con sóc vì cùng tai nhọn, cùng cỡ.
Cô làm bản xếp hàng trên giấy khổ lớn. Cô đổi chú gấu góc xây dựng thành cao nhất, khối vuông như viên gạch, đội mũ bảo hộ rộng vành. Thỏ góc sách giữ khối tròn, thấp hơn, đôi tai dài dựng thẳng làm nó cao gần bằng gấu khi tính cả tai. Mèo góc nấu ăn giữ chiều cao vừa, khối giọt nước, đuôi cong lên như cái muôi. Chó góc âm nhạc khối tam giác đáy rộng, một chân co như đang nhảy. Sóc góc thiên nhiên thành nhỏ nhất, gần như chỉ cao bằng nửa gấu, với cái đuôi to xù lớn hơn cả thân.
Khi tô đen cả hàng, năm cái bóng khác nhau rõ: một khối vuông có vành mũ, một khối tròn có hai tai dựng, một giọt nước có đuôi cong, một tam giác nhảy, một chấm nhỏ có đuôi khổng lồ. Các bé bắt đầu gọi đúng tên góc chơi theo con vật ngay trong tuần đầu.
Cô không phải vẽ lại khuôn mặt nào. Tất cả thay đổi nằm ở chiều cao, khối và đường bao.
Khi cả nhóm mặc đồng phục hoặc cùng một loài
Có những nhóm bắt buộc giống nhau ở một mặt: đội bóng cùng áo, lớp học cùng đồng phục, gia đình gà cùng loài. Lúc này trục đường bao bị thu hẹp vì quần áo hay hình dáng loài đã cố định. Bạn dồn sự khác biệt sang hai trục còn lại và sang những phần không bị đồng phục che.
Với nhóm cùng đồng phục, chiều cao và khối cơ thể vẫn tự do. Một bạn vai rộng, một bạn gầy dài, một bạn tròn trịa, cùng chiếc áo nhưng ba hình khác hẳn. Kiểu tóc là đường bao còn lại mạnh nhất: một bạn tóc ngắn dựng, một bạn tóc buộc cao, một bạn tóc xoăn bồng. Thêm vào đó là cách mặc: một bạn bỏ áo trong quần gọn gàng, một bạn xắn tay áo, một bạn đeo cặp lệch.
Với nhóm cùng loài, ví dụ một gia đình mèo, bạn dùng tuổi và tỉ lệ: mèo bố to và vuông, mèo mẹ thon và cao, mèo con tròn và đầu to. Mỗi con một dáng đuôi khác: dựng thẳng, cong hình dấu hỏi, quấn quanh chân. Đuôi với mèo cũng như tóc với người, là chỗ nhô ra dễ đổi mà vẫn giữ đúng loài.
Câu tự hỏi với nhóm giống nhau: nếu in đen trắng và nhìn từ xa, người xem còn đếm đúng được mấy nhân vật và gọi đúng tên không?
Bảng kiểm cho bản xếp hàng
Đọc từng câu khi nhìn bản xếp hàng của nhóm. Câu nào trả lời "không" thì quay lại đúng nhân vật liên quan.
- Mọi nhân vật có đứng trên cùng một vạch đất và cùng đơn vị đầu không?
- Có cặp nhân vật nào giống nhau ở hai trên ba trục chiều cao, khối, đường bao không?
- Chiều cao có nhịp, hay đều như bậc thang?
- Có ít nhất một chênh lệch lớn tạo điểm nhấn cho nhóm không?
- Khi tô đen cả hàng, người khác có chỉ đúng từng nhân vật không?
- Nếu một nhân vật ngồi xuống, nó còn khác những người khác không, hay chỉ khác nhờ chiều cao?
- Đã ghi chiều cao tương quan, ví dụ "cao tới vai bạn kia", cạnh mỗi nhân vật chưa?
Giữ bản xếp hàng cuối cùng cùng với bảng thiết kế của từng nhân vật. Khi nhóm có thêm thành viên mới, đặt người mới vào hàng trước khi vẽ bất cứ thứ gì khác.
Nếu nhóm dùng lâu dài, mỗi năm nhìn lại bản xếp hàng một lần. Nhân vật hay được vẽ nhiều nhất thường trôi nhiều nhất, có khi cao lên nửa đầu mà không ai để ý. Đặt bản vẽ gần đây nhất cạnh bản xếp hàng gốc là thấy ngay, và sửa lại trước khi sự lệch lan sang các nhân vật khác.
Câu hỏi thường gặp
Nhóm có bao nhiêu nhân vật thì nên làm bản xếp hàng?
Từ hai nhân vật trở lên là nên làm, vì ngay cả hai nhân vật cũng có thể vô tình cao bằng nhau và cùng khối. Với nhóm ba đến sáu nhân vật, bản xếp hàng gần như bắt buộc nếu bạn muốn người xem không nhầm.
Có cần vẽ chi tiết trong bản xếp hàng không?
Không cần nhiều. Bản xếp hàng chủ yếu để so chiều cao, khối và đường bao, nên vẽ ở mức phác có khuôn mặt đơn giản là đủ. Chi tiết chỉ làm bạn mất thời gian và khó thấy sự giống nhau giữa các cái bóng.
Nhân vật con vật và người trong cùng nhóm thì xếp thế nào?
Vẫn đặt chung một vạch đất và dùng đơn vị đầu của nhân vật người lớn nhất. Con vật bốn chân thì đo cả chiều cao vai và chiều cao đầu khi ngẩng, để biết nó đứng tới đâu so với người khi vẽ cảnh chung.
Làm sao phân biệt nhân vật sinh đôi?
Giữ chiều cao và khối giống nhau để người xem biết là sinh đôi, rồi dồn toàn bộ khác biệt vào đường bao và dáng đứng: kiểu tóc ngược nhau, phụ kiện khác nhau, một người đứng thẳng một người đứng lệch. Tính cách khác nhau cũng nên hiện ra ở dáng.
Có nên xếp nhân vật theo thứ tự chiều cao không?
Thử cả hai cách: xếp giảm dần và xếp xen kẽ cao thấp. Xếp giảm dần giúp so chiều cao dễ, còn xếp xen kẽ cho thấy các cặp đứng cạnh nhau trông thế nào. Cặp nào thường xuất hiện cùng nhau trong truyện thì nên được đặt cạnh nhau để kiểm.
Học sinh làm bản xếp hàng cho nhân vật của cả lớp được không?
Được, và đây là hoạt động hay cho lớp học. Mỗi bạn vẽ một nhân vật theo cùng một đơn vị đầu, dán lên một băng giấy dài chung. Cả lớp cùng tìm những nhân vật giống nhau và gợi ý cho nhau cách đổi, không chấm điểm ai.