Tuổi của một nhân vật đọc ra chủ yếu từ bốn dấu hiệu: số đầu (em bé khoảng bốn đầu, người lớn khoảng bảy đầu khi vẽ gần thật), vị trí mắt trên khuôn mặt (càng nhỏ tuổi mắt càng thấp), độ dài cổ, và độ dày của các khối thân. Người cao tuổi thêm dấu hiệu ở dáng đứng và khuôn mặt, không phải ở việc thu nhỏ người lại.
Khi vẽ cả gia đình hay cả nhóm nhiều lứa tuổi trong cùng một phong cách cách điệu, bạn không cần giữ tỉ lệ thật. Bạn chỉ cần giữ thứ tự: em bé ít đầu nhất, thiếu niên ở giữa, người lớn nhiều đầu nhất, và các dấu hiệu khác đi theo. Bài dưới có bảng tỉ lệ từng lứa, các bước vẽ một gia đình ba thế hệ, cách vẽ người cao tuổi giữ phẩm giá và những chỗ hay làm nhân vật "sai tuổi".
Những dấu hiệu tuổi mà mắt người xem bắt được
Ta đoán tuổi người lạ rất nhanh, thường chỉ trong tích tắc, và hiếm khi đếm nếp nhăn. Thứ mắt bắt được trước tiên là tỉ lệ: đầu so với thân, mặt so với trán, cổ so với vai. Em bé có cái đầu to so với thân, trán cao, mắt ở thấp, cổ gần như không có. Lớn dần, thân dài ra nhanh hơn đầu, mặt dài xuống, cổ hiện rõ.
Dấu hiệu thứ hai là độ dày khối. Trẻ nhỏ có tay chân tròn mập, khớp không rõ. Thiếu niên gầy, dài, khớp gối khớp khuỷu bắt đầu lộ, vai còn hẹp. Người lớn khối đầy hơn, vai rộng ra hoặc hông rộng ra. Người cao tuổi khối có thể gọn lại, vai hơi hạ, nhưng không nhỏ đi như trẻ con.
Dấu hiệu thứ ba là dáng đứng. Trẻ nhỏ đứng bụng đẩy ra trước, chân dạng để giữ thăng bằng. Thiếu niên đứng lệch hông, thả lỏng hoặc hơi gù vì ngại. Người lớn đứng vững vàng. Người cao tuổi đứng chậm rãi, có khi hơi cúi, trọng tâm thấp.
Khi vẽ nhân vật cách điệu, bạn có thể bỏ bớt dấu hiệu này hoặc dấu hiệu kia, nhưng phải giữ ít nhất hai. Nhân vật có tỉ lệ người lớn mà mắt đặt thấp như em bé sẽ trông lạ, người xem không biết đây là ai.
Bảng tỉ lệ theo lứa tuổi
Số đầu trong bảng là mức gợi ý cho phong cách gần thật. Với phong cách cách điệu, bạn giảm đều mọi lứa, ví dụ em bé hai đầu, người lớn bốn đầu, nhưng giữ đúng thứ tự.
| Lứa tuổi | Số đầu gần thật | Mắt nằm ở | Cổ và vai | Tay chân |
|---|---|---|---|---|
| Em bé một đến ba tuổi | Khoảng bốn | Dưới giữa đầu rõ rệt | Gần như không có cổ, vai hẹp tròn | Ngắn, mập, không khớp |
| Trẻ năm đến tám tuổi | Khoảng năm đến năm rưỡi | Hơi dưới giữa đầu | Cổ ngắn, vai hẹp | Dài ra, vẫn tròn |
| Thiếu niên | Khoảng sáu đến bảy | Gần giữa đầu | Cổ dài, vai còn hẹp so với chiều cao | Dài, gầy, khớp lộ |
| Người lớn | Khoảng bảy đến bảy rưỡi | Đúng giữa đầu | Cổ rõ, vai rộng hoặc hông rộng | Đầy đặn, cân đối |
| Người cao tuổi | Giữ như người lớn hoặc thấp đi chút ít do dáng | Giữa đầu, mí mắt hơi trĩu | Vai hạ, cổ có thể hơi đưa ra trước | Gọn, khớp rõ, bàn tay to hơn so với cổ tay |
Bảng cho thấy một điều hay bị hiểu sai: người cao tuổi không ít đầu hơn người lớn. Vẽ ông bà ngắn lại như trẻ con là cách nhanh nhất làm nhân vật trông kỳ cục hoặc thiếu tôn trọng. Tuổi già đọc ra từ dáng đứng, mái tóc, khuôn mặt, chứ không phải từ việc thu nhỏ.
Vẽ cả gia đình ba thế hệ trong cùng một phong cách
Thử thách khi vẽ nhiều lứa tuổi cùng lúc là giữ được cả sự khác biệt tuổi lẫn cảm giác "cùng một nhà". Các bước dưới giúp bạn làm cả hai.
- Chọn phong cách chung trước: mức cách điệu, kiểu mắt, kiểu tay. Ghi ra giấy, ví dụ "mắt chấm đen, tay ba ngón, đường nét tròn".
- Quyết định số đầu cho người lớn nhất trong nhà. Với phong cách đầu to, có thể là bốn đầu.
- Đặt số đầu cho các thành viên khác theo thứ tự: thiếu niên ba rưỡi, trẻ nhỏ ba, em bé hai. Giữ khoảng cách đều giữa các mức.
- Dùng chung một kích thước đầu cho người lớn và ông bà; đầu của trẻ nhỏ hơn một chút, nhưng không nhỏ theo tỉ lệ thật, để giữ vẻ dễ thương.
- Kẻ một vạch mặt đất chung và vẽ cả nhà đứng thành hàng, để thấy ngay chiều cao tương quan.
- Đặt mắt mỗi người theo tuổi: em bé thấp nhất, người lớn ở giữa đầu.
- Thêm cho mỗi người một nét riêng ngoài tuổi: kiểu tóc, phụ kiện, dáng đứng. Không để tuổi là điểm phân biệt duy nhất.
Bước kẻ vạch mặt đất chung là bước hay bị bỏ qua nhất. Khi vẽ từng người trên từng tờ giấy riêng, bạn sẽ vô tình vẽ ai cũng cao gần bằng nhau. Chỉ khi đặt cạnh nhau trên cùng một đường, sự chênh lệch mới hiện ra và bạn mới chỉnh được.
Vẽ người cao tuổi giữ được phẩm giá
Giữ chiều cao, đổi dáng. Như đã nói, đừng thu nhỏ ông bà. Thay vào đó, hạ vai một chút, đưa cổ ra trước nhẹ, trọng tâm thấp hơn, bước chân ngắn hơn.
Nếp nhăn chọn lọc. Hai ba nét ở khoé mắt và một nét ở má đã đủ gợi tuổi. Vẽ nếp nhăn khắp mặt làm nhân vật trông mệt mỏi, khắc khổ, trong khi bạn có thể muốn một người ông vui tính.
Đôi mắt vẫn sáng. Mí mắt có thể hơi trĩu, nhưng ánh mắt nên giữ sức sống. Đôi mắt là nơi người xem đọc tính cách, đừng để tuổi tác lấy mất nó.
Đồ vật đi kèm nói về cuộc sống, không chỉ tuổi. Cây gậy, cặp kính lão là dấu hiệu tuổi hiển nhiên, nhưng chiếc ấm trà, cái kéo tỉa cây, cuốn sổ chép thơ kể về con người. Chọn ít nhất một đồ vật thuộc loại sau.
Tránh biến tuổi già thành trò cười. Răng rụng, lưng còng quá mức, tay run run là những thứ dễ đem ra đùa nhưng dễ làm người lớn tuổi trong nhà chạnh lòng. Nếu nhân vật đại diện cho ông bà thật, nên mời ông bà xem bản phác trước.
Ví dụ: tấm thiệp Tết vẽ tay của một gia đình ở Hưng Yên
Bạn Thư 16 tuổi ở Hưng Yên muốn vẽ tấm thiệp Tết có cả nhà bảy người: ông bà nội, bố mẹ, Thư, em trai tám tuổi và em gái hai tuổi. Lần đầu Thư vẽ từng người một theo cảm hứng, kết quả là bà nội thấp hơn em trai, bố và Thư cao bằng nhau, em gái hai tuổi trông như một bà cụ tí hon vì mắt đặt quá cao.
Thư làm lại theo bảng. Phong cách chung là đầu to, tay ba ngón, mắt hình hạt đậu. Bố mẹ và ông bà bốn đầu, Thư ba rưỡi, em trai ba, em gái hai. Đầu của người lớn cùng một cỡ, đầu hai em nhỏ hơn một chút. Mắt em gái hạ xuống thật thấp, gần ngang mũi người lớn trong tỉ lệ khuôn mặt.
Ông nội được giữ cao bằng bố, nhưng vai hạ xuống, tay chắp sau lưng, đầu hơi cúi về phía đứa cháu nhỏ. Bà nội đứng thẳng, tay cầm đĩa bánh chưng. Hai ông bà có vài nét nhăn ở khoé mắt, nụ cười rộng. Em trai đứng lệch hông, một tay giơ cao cầm cành đào, đúng kiểu một cậu bé hiếu động.
Đặt cả nhà trên một vạch mặt đất, tấm thiệp lập tức có chiều sâu thế hệ. Ông bà xem xong không chê mình già, chỉ đòi Thư vẽ thêm con mèo của nhà.
Một nhân vật lớn lên qua nhiều tuổi
Đôi khi bạn cần vẽ cùng một người ở nhiều tuổi: nhân vật đại diện cho con từ lúc lọt lòng tới khi vào lớp một, hay nhân vật trong một câu chuyện kéo dài nhiều năm. Thử thách lúc này ngược với vẽ cả nhà: các phiên bản phải khác tuổi nhưng vẫn rõ là một người.
Cách làm là chia đặc điểm thành hai nhóm. Nhóm thay đổi theo tuổi gồm số đầu, vị trí mắt, độ dài cổ, độ dày tay chân. Nhóm giữ nguyên gồm hình dạng đôi mắt, kiểu lông mày, một nét cường điệu riêng, xoáy tóc hay màu chủ đạo. Bạn ghi hai nhóm này ra giấy trước khi vẽ phiên bản đầu tiên.
Chị Diệp ở Quảng Ngãi vẽ nhân vật cho cuốn sổ ghi chép tuổi thơ của con trai, mỗi năm một trang. Nhóm giữ nguyên của chị là đôi mắt hạt đậu hơi xếch và cái xoáy tóc dựng ở đỉnh đầu. Năm một tuổi nhân vật cao hai đầu, mắt nằm thấp; năm năm tuổi cao ba đầu, mắt nhích lên; năm mười tuổi cao bốn đầu, cổ đã rõ. Đặt các trang cạnh nhau, ai cũng thấy đó là cùng một cậu bé đang lớn.
Khi vẽ phiên bản mới, đặt phiên bản gần nhất bên cạnh và chỉ đổi những thứ thuộc nhóm thay đổi. Đổi lẫn cả nhóm giữ nguyên là nhân vật thành người khác.
Chỗ hay làm nhân vật sai tuổi
Mắt đặt cao cho mọi lứa tuổi. Em bé mắt cao trông như người lớn thu nhỏ. Kiểm tra lại vị trí đường mắt trước tiên khi thấy trẻ con trong tranh trông "già dặn".
Cổ dài cho trẻ nhỏ. Chỉ cần một cái cổ thon là trẻ năm tuổi trông như thiếu niên. Rút cổ, cho cằm gần chạm vai.
Thiếu niên vẽ như người lớn thu nhỏ. Thiếu niên khác người lớn chủ yếu ở vai hẹp và tay chân dài, gầy. Giữ vai hẹp hơn người lớn rõ rệt dù chiều cao gần bằng.
Ông bà thấp như trẻ con. Đây là lỗi phổ biến và dễ gây khó chịu nhất. Giữ chiều cao, đổi dáng và khuôn mặt.
Mọi người cùng dáng đứng. Cả nhà đứng nghiêm như chụp ảnh thẻ thì chỉ khác nhau ở chiều cao. Cho mỗi lứa tuổi một kiểu đứng riêng như ở phần dấu hiệu, tranh sẽ sống hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Vẽ nhân vật cách điệu có cần theo tỉ lệ tuổi thật không?
Không cần theo số đầu thật, nhưng nên giữ thứ tự và các dấu hiệu chính. Em bé vẫn ít đầu nhất, mắt thấp nhất, cổ ngắn nhất; người lớn nhiều đầu nhất. Giữ thứ tự là người xem đọc được tuổi dù tỉ lệ đã được nén lại.
Làm sao vẽ trẻ con mà không giống người lớn thu nhỏ?
Hạ đường mắt xuống dưới giữa đầu, rút cổ gần như mất hẳn, làm tay chân tròn không có khớp và cho bụng hơi đẩy ra trước. Bốn thay đổi này đủ làm nhân vật trông đúng là trẻ nhỏ.
Ông bà có nên vẽ thấp hơn bố mẹ không?
Không nên thu nhỏ rõ rệt. Người cao tuổi có thể thấp đi chút ít do dáng, nhưng tuổi già nên được thể hiện qua vai hạ, tóc, nếp nhăn chọn lọc và đồ vật đi kèm. Vẽ ông bà thấp như trẻ con dễ gây khó chịu.
Thiếu niên khác người lớn ở chỗ nào khi vẽ?
Thiếu niên có chiều cao gần bằng người lớn nhưng vai hẹp hơn, tay chân dài và gầy hơn, khớp gối khớp khuỷu lộ rõ. Dáng đứng thường thả lỏng hoặc lệch hông, khác với dáng vững vàng của người lớn.
Có cách nào kiểm tra nhanh nhân vật có đúng tuổi không?
Che khuôn mặt và chỉ nhìn tỉ lệ thân, sau đó che thân và chỉ nhìn khuôn mặt. Nếu cả hai phần đều gợi cùng một lứa tuổi, nhân vật đã nhất quán. Nếu thân nói thiếu niên mà mặt nói em bé, sửa phần lệch.
Vẽ con vật nhiều tuổi khác nhau có theo quy tắc này không?
Có. Con non đầu to, mắt to và thấp, chân ngắn mập; con trưởng thành đầu nhỏ lại so với thân, chân dài ra. Gà mẹ và gà con, mèo mẹ và mèo con đều phân biệt được theo đúng những dấu hiệu này.