Thiết kế nhân vật từ một nghề truyền thống, bạn bắt đầu từ động tác tay đặc trưng của nghề, chọn một dụng cụ làm đồ vật gắn với nhân vật, và lấy bảng màu từ chất liệu nghề dùng: đất, men, lá, sợi chàm, muối trắng. Trang phục chỉ đến sau, vì người làm nghề ngày nay phần lớn mặc đồ lao động bình thường; thứ làm nên nghề là bàn tay và thứ nằm trong bàn tay.
Bài này có bảng động tác, dụng cụ và chất liệu cho sáu nghề, quy trình ký hoạ khi đến làng nghề hay xem tư liệu, bốn cách đưa dấu nghề vào hình khối nhân vật, ví dụ một lớp học ở Ninh Bình, và những điều cần giữ để nhân vật tôn trọng người làm nghề thật.
Bắt đầu từ động tác, không từ trang phục
Hãy thử nhớ lại hình ảnh một người thợ gốm. Thứ hiện lên đầu tiên hiếm khi là áo quần, mà là hai bàn tay ôm khối đất ướt đang xoay, khuỷu tay tì vào đùi để giữ chắc. Người chằm nón hiện lên với cây kim dài và sợi cước kéo căng, người dệt với cái lắc thoi qua khung, người làm muối với cây cào gỗ đẩy dài trên ruộng. Mỗi nghề có một động tác mà ai từng thấy cũng nhận ra.
Vì thế khi thiết kế, phác dáng làm việc trước, nhân vật sau. Vẽ mười dáng que diêm của động tác đó, mỗi dáng ba mươi giây, chỉ đường lưng, tay, chân và dụng cụ. Chọn dáng đọc rõ nhất, rồi mới đắp hình khối nhân vật lên. Nếu làm ngược lại, bạn sẽ có một nhân vật đẹp đứng thẳng cầm dụng cụ như cầm đạo cụ chụp ảnh, nhìn là biết chưa từng làm nghề.
Động tác còn nói tính cách. Hai người thợ gốm cùng nghề có thể vuốt đất khác nhau: một người cúi sát, chậm, tỉ mỉ; một người ngồi thẳng, tay nhanh, vừa làm vừa nói chuyện. Chọn kiểu nào là chọn tính cách cho nhân vật của bạn.
Động tác, dụng cụ và chất liệu của sáu nghề
Những nghề dưới đây có ở nhiều vùng; tên làng nêu ra chỉ để bạn biết nơi tìm hiểu. Cột cuối là gợi ý bảng màu lấy từ chất liệu.
| Nghề | Động tác dễ nhận | Dụng cụ đặc trưng | Màu từ chất liệu |
|---|---|---|---|
| Làm gốm (như Bát Tràng, Hà Nội) | ôm và vuốt khối đất trên bàn xoay | bàn xoay, que gạt, ống men | nâu đất ướt, trắng ngà, xanh lam men |
| Chằm nón (như làng Chuông, Hà Nội; Huế) | kéo sợi qua lá trên khung chóp | khung nón, kim dài, sợi cước | trắng ngà lá non, vàng rơm |
| Dệt thổ cẩm | lắc thoi qua sợi dọc, dập go | khung dệt, thoi, cuộn sợi | chàm sẫm, đỏ, vàng nghệ |
| Làm muối (như vùng ven biển Cà Mau, Quảng Ngãi) | cào muối thành đống trên ruộng | cào gỗ, quang gánh, sọt | trắng muối, xám bùn, xanh trời |
| Sơn mài | mài tranh dưới nước, rắc vỏ trứng | giấy nhám, đá mài, vỏ trứng | đen then, đỏ son, vàng ánh kim |
| Nặn tò he | vê, cắt, tạo hình bột màu trên que | que tre, lược nhỏ, kéo, hộp bột | đỏ, xanh, vàng, trắng bột tươi |
Đừng dồn cả sáu dụng cụ vào một nhân vật. Chọn một dụng cụ chính đi theo nhân vật mọi lúc, như chiếc kim chằm nón cài trên tai, và một dụng cụ phụ chỉ xuất hiện khi làm việc.
Ký hoạ ở làng nghề hoặc từ tư liệu
Lý tưởng nhất là đến tận nơi xem người làm nghề làm việc. Nếu không đi được, xem phim tư liệu có quay cận tay. Dù cách nào, làm theo trình tự này.
- Xin phép trước khi ngồi vẽ hay chụp ảnh người làm nghề. Nói rõ bạn vẽ để làm nhân vật, và hỏi người ấy có ngại nếu nhân vật giống mình không.
- Vẽ nhanh động tác lặp đi lặp lại, mỗi hình ba mươi giây. Một động tác lặp nhiều lần cho bạn nhiều cơ hội quan sát cùng một khoảnh khắc.
- Vẽ riêng đôi bàn tay ở ba bốn vị trí. Ghi chú vết đặc trưng: đất bám kẽ móng, chai tay, ngón tay quấn băng, móng nhuộm màu chàm.
- Vẽ dụng cụ đứng một mình, ở hai góc khác nhau, để sau này đặt vào tay nhân vật cho đúng tỉ lệ.
- Hỏi một hai câu về nghề: việc nào khó nhất, sản phẩm nào người ấy thích nhất. Câu trả lời thường cho bạn tính cách nhân vật tốt hơn mọi phỏng đoán.
- Về nhà, chọn dáng rõ nhất, rồi đắp nhân vật lên bằng hình khối đơn giản.
Đừng vẽ chân dung nhận ra được của một người thật rồi đem dùng nếu chưa hỏi họ. Nhân vật nên là tổng hợp từ nhiều người bạn quan sát, cộng thêm phần tưởng tượng của bạn.
Bốn cách đưa dấu nghề vào hình khối nhân vật
Hình khối theo sản phẩm. Thợ gốm có thân tròn như chiếc bình, người chằm nón có đầu thu nhọn gợi chóp nón, người làm muối vuông chắc như đống muối. Người xem không cần nhận ra ngay, nhưng sẽ cảm thấy nhân vật và nghề thuộc về nhau.
Dấu vết trên người. Vệt men lam trên tạp dề, bột màu dính đầu ngón tay, sợi chỉ vắt trên vai. Một hai dấu vết nhỏ kể rằng nhân vật vừa rời chỗ làm.
Dụng cụ thành nhân vật phụ. Chiếc bàn xoay có mắt và hơi ghen tị khi chủ đi chơi, con thoi dệt là một chú cá nhỏ bơi qua khung. Cách này hợp với truyện cho trẻ.
Màu nhân vật lấy từ chất liệu. Bảng màu ba bốn màu rút từ cột cuối của bảng trên. Nhân vật người làm muối mặc màu xám bùn, điểm trắng muối và một màu nhấn riêng như khăn đỏ.
Tư thế nghỉ cũng mang nghề. Khi không làm việc, người thợ vẫn có thói quen của nghề: người chằm nón ngồi xếp chân, kim cài tai; thợ gốm chùi tay vào tạp dề trước khi bắt tay ai. Vẽ thêm hai ba tư thế nghỉ như vậy, nhân vật sẽ mang nghề theo cả khi bước ra khỏi xưởng.
Ví dụ: lớp mỹ thuật của thầy Phong ở Ninh Bình
Thầy Phong dạy mỹ thuật cho học sinh lớp tám, đưa cả lớp đến một xưởng đá mỹ nghệ gần trường. Trước khi đi, thầy dặn ba điều: xin phép trước khi vẽ ai, không đứng quá gần máy và khu chạm khắc, mỗi em mang về ít nhất mười hình ký hoạ động tác.
Ở xưởng, các em thấy những động tác không có trong sách: người thợ cầm đục và búa nhỏ gõ đều, mặt nghiêng tránh bụi; người thợ khác dùng đá mài xoa bề mặt con nghê theo vòng tròn. Một nhóm hỏi bác thợ già việc khó nhất là gì, bác nói khó nhất là chọn khối đá không có vết nứt ngầm. Nhóm đó về làm nhân vật một cậu bé thợ học việc có biệt tài gõ nhẹ vào đá rồi nghe tiếng để biết đá tốt hay xấu.
Thầy không xếp hạng nhân vật nào đẹp nhất mà cho mỗi nhóm trình bày động tác họ chọn và vì sao. Buổi trình bày có cả phần các em đứng lên làm lại động tác của người thợ, điều giúp cả lớp nhớ nghề bằng cơ thể chứ không chỉ bằng mắt.
Sau buổi học, thầy gửi một tờ tổng hợp các nhân vật cho chủ xưởng. Bác thợ già nhận ra động tác gõ đá của mình trong nhân vật cậu học việc, và góp ý rằng tay cầm búa phải thấp hơn một chút. Nhóm học sinh sửa lại, và đó là lần đầu các em thấy một bản vẽ có thể được người trong nghề chỉnh cho đúng.
Tôn trọng người làm nghề thật
Nghề đang sống, không phải đồ cổ. Nhiều làng nghề hôm nay dùng cả máy móc, bán hàng qua mạng, có người trẻ theo nghề. Nhân vật có thể mang dụng cụ cũ mà vẫn sống ở thời nay.
Không khổ hoá. Lưng còng, áo vá, mặt nhăn nheo để người xem thương là cách nhìn từ trên xuống. Vẽ người làm nghề với dáng thạo việc, vững tay, tự tin.
Ghi đúng nơi chốn. Nếu nhân vật gắn với một làng cụ thể, kiểm tra tên làng, tên tỉnh theo địa giới mới. Không chắc thì để nhân vật thuộc một làng tưởng tượng.
Không biến nghề thành câu đùa. Đùa về tình huống nhân vật gặp phải thì được; đùa rằng nghề ấy quê mùa, lạc hậu thì không.
Cho người làm nghề xem nhân vật. Nếu nhân vật lấy cảm hứng từ một làng hay một xưởng bạn đã đến, gửi lại bản vẽ cho họ xem khi xong. Thường bạn sẽ nhận được một hai góp ý về cách cầm dụng cụ mà bạn không để ý, và người làm nghề thấy công việc của mình được nhìn kỹ.
Câu tự hỏi khi nhìn lại nhân vật
Sau khi tô xong, đặt nhân vật cạnh các trang ký hoạ và đi qua danh sách này. Câu nào trả lời chưa được là chỗ cần quay lại.
- Che dụng cụ đi, dáng người còn gợi ra nghề không?
- Che dáng đi, chỉ nhìn dụng cụ và màu, có đoán ra nghề không?
- Bàn tay nhân vật cầm dụng cụ có đúng cách người thợ cầm, hay chỉ cầm như cầm đồ chơi?
- Có dấu vết nghề nào trên người nhân vật không, hay nhân vật sạch tinh như chưa từng làm?
- Nhân vật trông thạo việc và tự tin, hay trông khổ sở để người xem thương?
- Nếu người làm nghề thật nhìn thấy, họ có nhận ra mình trong đó và thấy vui không?
- Nhân vật có tính cách nào ngoài nghề không: một sở thích, một nỗi lo, một người bạn?
Hai câu đầu là phép thử tách lớp: một nhân vật nghề tốt nhận ra được qua dáng, và cũng nhận ra được qua đồ vật. Nếu chỉ một lớp làm được việc, nhân vật dễ bị nhầm khi đặt vào cảnh lạ. Câu cuối nhắc rằng nghề là một phần của nhân vật, không phải toàn bộ, nên nhân vật cũng cần đời sống riêng ngoài giờ làm.
Câu hỏi thường gặp
Thiết kế nhân vật làm nghề truyền thống nên bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ động tác tay đặc trưng của nghề, phác mười dáng que diêm ba mươi giây, chọn dáng rõ nhất rồi mới đắp hình khối nhân vật. Trang phục đến sau cùng, vì thứ làm nên nghề là bàn tay và dụng cụ.
Có cần đến tận làng nghề để vẽ nhân vật không?
Không bắt buộc nhưng rất nên. Nếu không đi được, xem phim tư liệu có quay cận bàn tay và dụng cụ. Đến tận nơi giúp bạn thấy những động tác và dấu vết nhỏ mà ảnh chụp không ghi lại, và hỏi được người làm nghề.
Vẽ người thật ở làng nghề làm nhân vật có cần xin phép không?
Có. Hãy xin phép trước khi ngồi vẽ hay chụp ảnh, nói rõ mục đích và hỏi họ có ngại nếu nhân vật giống mình không. Tốt nhất là nhân vật tổng hợp từ nhiều người bạn quan sát, cộng thêm phần tưởng tượng.
Làm sao để người xem nhận ra nghề của nhân vật mà không cần chú thích?
Kết hợp ba thứ: dáng làm việc đặc trưng, một dụng cụ chính luôn đi theo nhân vật và một vài dấu vết nghề trên người như vệt men hay sợi chỉ. Thêm bảng màu lấy từ chất liệu của nghề để cảm giác thống nhất.
Nhân vật nghề truyền thống có nên mặc đồ cổ không?
Không cần. Người làm nghề hôm nay phần lớn mặc đồ lao động thường ngày. Bạn có thể cho nhân vật sống ở thời nay với dụng cụ truyền thống, như vậy vừa đúng thực tế vừa tránh vẽ nghề như một thứ đã chết.