Để biến một món đặc sản Việt thành nhân vật, chọn món có bóng dáng nhận ra được khi tô đen toàn bộ, đặt mặt vào mặt phẳng rộng nhất của món, và lấy tính cách từ cách người ta làm và ăn món đó chứ không từ giọng nói hay thói quen vùng miền. Bánh chưng vuông vắn gói cả đêm cuối năm cho ra một nhân vật khác hẳn bánh mì que giòn mỏng ăn vội buổi sáng.
Những phần sau đi qua phép thử bóng dáng, bảng hình khối và tính cách gợi ý cho từng món, cách gắn mặt và tay chân từ chính vật liệu của món, ví dụ một tiệm bánh mì ở Hải Phòng, lỗi hay gặp, và cách dựng cả một nhóm nhân vật từ một mâm cơm.
Phép thử bóng dáng: món nào đủ rõ để làm nhân vật
Không phải món ăn ngon nào cũng làm được nhân vật tốt. Phở là món ai cũng yêu, nhưng tô đen một bát phở thì chỉ còn một cái bát, không phân biệt được với bát bún, bát cháo. Trong khi đó bánh chưng tô đen vẫn là một hình vuông với chữ thập lạt buộc, bánh xèo là một nửa vầng trăng gập, bánh mì là hình thuôn với những vết khía chéo trên lưng. Bóng dáng là thứ người xem đọc trước mọi màu sắc và chi tiết, nhất là khi nhân vật được in nhỏ trên tem dán hay góc hộp giấy.
Cách thử: vẽ năm sáu món bạn muốn chọn, mỗi món chỉ bằng một mảng đen đặc kích cỡ bằng đồng xu, không có nét trong. Đưa cho một người khác đoán. Món nào được đoán đúng là ứng viên. Món nào bị đoán nhầm, bạn có hai cách: bỏ, hoặc tìm một chi tiết làm bóng dáng khác đi, như đôi đũa gác ngang miệng bát phở, hay cọng hành nhô lên.
Món ăn có vật đựng riêng cũng là lựa chọn tốt, vì vật đựng có thể thành thân nhân vật: bánh bèo trong chén nhỏ, chè trong ly, xôi trong lá chuối gói hình tam giác. Lúc đó nhân vật gồm hai phần, món ăn là phần đầu, vật đựng là phần thân, và bạn có sẵn một hình khối rõ ràng.
Hình khối và tính cách gợi ý cho từng món
Cột tính cách lấy từ cách món được làm và được ăn, không từ định kiến vùng miền. Dùng làm gợi ý để bạn tự nghĩ tiếp.
| Món | Hình khối | Tính cách gợi từ cách làm, cách ăn | Chỗ đặt mặt |
|---|---|---|---|
| Bánh chưng | khối vuông, lạt buộc chữ thập | chu đáo, kiên nhẫn: gói cẩn thận, luộc cả đêm, cả nhà quây quần | mặt trên, giữa bốn ô do lạt chia |
| Bánh tét | trụ dài, lát cắt tròn lộ nhân | thân thiện, dễ chia sẻ: cắt khoanh mời khách | lát cắt tròn ở đầu trụ |
| Bánh mì que | que dài mảnh, giòn | nhanh nhẹn, hơi lém: ăn vội, chấm tương cay | gần một đầu que, mắt nhỏ |
| Bánh bèo chén | đĩa tròn nông trong chén nhỏ | nhỏ nhắn, thích đi theo bầy: luôn bày cả chục chén | mặt bánh, tôm chấy làm tóc |
| Bánh xèo | nửa vầng trăng gập | sôi nổi, ồn ào: đổ chảo kêu xèo xèo | mặt cong phía trên, nhân ló ra như lưỡi |
| Xôi gấc | khối tròn hoặc vuông đỏ | vui vẻ, hay xuất hiện ngày mừng | chính giữa khối |
Để ý cột cuối: mặt luôn đặt nơi rộng và phẳng nhất của món. Đặt mặt lên chỗ cong gấp hay chỗ nhiều chi tiết sẽ làm biểu cảm khó đọc và món ăn bị méo đi.
Gắn mặt và tay chân từ chính vật liệu của món
Nhân vật món ăn thuyết phục nhất khi mọi bộ phận như mọc ra từ món, không như dán thêm. Làm theo thứ tự sau.
- Vẽ món ăn đúng hình, chưa có mặt, ở góc ba phần tư để thấy được hai mặt.
- Chọn mặt phẳng rộng nhất, đặt hai mắt chấm và một nét miệng. Món càng nhiều chi tiết thì mặt càng phải đơn giản.
- Tìm trên món một chi tiết có sẵn để biến thành tay: hai đầu lạt buộc bánh chưng thành hai tay vẫy, mép lá chuối gói xôi thành hai cánh tay áo, cọng hành thành một nhúm tóc.
- Chân thường để ngắn, mảnh, cùng màu với phần vỏ hoặc vật đựng. Với món đặt trong chén, ly, có thể bỏ chân, cho chén có hai chân nhỏ.
- Giữ nguyên màu thật của món, chỉ đẩy độ tươi lên một bậc. Bánh chưng vẫn xanh lá dong, không thành xanh lục neon.
- Thêm một đạo cụ gắn với cách ăn: chén tương cho bánh mì que, đôi đũa cho bánh bèo, chiếc dao cắt bánh tét nằm ở cảnh khác, không nằm trong tay nhân vật.
Bước cuối nhắc một điều tế nhị: nhân vật món ăn và hành động bị ăn rất gần nhau. Với tranh cho trẻ nhỏ, tránh cảnh nhân vật hoảng sợ trước con dao hay hàm răng; để nhân vật mời người khác ăn món "anh em" của mình, hoặc đơn giản là không nói đến chuyện ăn.
Tính cách vùng miền mà không rập khuôn
Món đặc sản gắn với một vùng, nên người vẽ hay muốn cho nhân vật mang "tính cách vùng" bằng cách thêm giọng nói đặc trưng, câu cửa miệng nhại giọng, hay thói quen bị gán cho người vùng đó. Đây là đường tắt dẫn thẳng tới biếm hoạ, và người vùng đó đọc sẽ không thấy vui.
Cách tốt hơn là lấy tính cách từ đời sống của món ăn: nó được làm ra thế nào, ai làm, ăn khi nào, ăn với ai. Bánh chưng được cả nhà gói trong những ngày cuối năm, nên nhân vật bánh chưng có thể là người hay gom mọi người lại, nhớ ngày giỗ của cả họ. Bánh mì que ăn vội trên đường đi làm, nên nhân vật có thể lúc nào cũng tất bật mà vẫn kịp cười chào. Bánh bèo bày thành từng dãy chén nhỏ, nên nhân vật bánh bèo là một nhóm bạn đi đâu cũng đi cùng.
Nếu muốn nhắc tới vùng, đặt nó vào bối cảnh: mái nhà, con sông, cây cầu, loại lá gói, chứ đừng đặt vào miệng nhân vật. Một chiếc bánh tét đứng dưới hàng dừa đủ nói về vùng sông nước Nam Bộ mà không cần nhân vật phải nói giọng nào.
Ví dụ: nhân vật bánh mì que của anh Tuấn ở Hải Phòng
Anh Tuấn có một quầy bánh mì que nhỏ, muốn vẽ một nhân vật để dán lên hộp giấy. Anh thử bóng dáng trước: một que dài mảnh nằm ngang thì dễ lẫn với chiếc đũa, nên anh dựng que đứng thẳng và cho nó hơi cong về phía trước như người đang rảo bước. Ba vết khía chéo trên lưng giữ lại để que không bị đọc thành một cây bút.
Mặt đặt gần đầu trên, hai mắt chấm nhỏ, miệng cười lệch một bên. Tay là hai que mảnh hơn mọc ra từ thân, một tay luôn cầm chén tương ớt nhỏ màu đỏ. Chén tương sau đó thành nhân vật thứ hai: tròn, lùn, đỏ, nóng tính, hay cằn nhằn que bánh mì đi nhanh quá làm sánh tương. Hai nhân vật đứng cạnh nhau tạo ra một tương phản hình khối rõ, que cao gầy bên chén tròn thấp.
Anh Tuấn giữ bảng màu ba màu: vàng nâu vỏ bánh, đỏ tương, kem nhạt cho nền. Không dùng giọng nói hay câu nhại nào. Khách nhỏ tuổi gọi hai nhân vật là "anh que và bác chén", và anh viết luôn hai cái tên ấy vào hồ sơ nhân vật.
Điều anh Tuấn rút ra sau vài tháng: nhân vật dễ vẽ lại nhất là nhân vật ít nét nhất. Mỗi sáng anh vẽ nhanh "anh que" lên bảng trước quầy bằng phấn, chỉ mất chừng một phút, và lần nào cũng giống vì nhân vật chỉ gồm một đường cong, ba vết khía, hai chấm mắt và một nét cười.
Lỗi hay gặp và vì sao sai
Vẽ quá chi tiết phần nhân. Từng hạt đậu xanh, từng miếng thịt. Ở cỡ nhân vật, chi tiết nhân thành mảng nhiễu; một mảng vàng và một mảng hồng là đủ gợi.
Gán món của vùng này cho bối cảnh vùng khác. Bánh tét cạnh nhà ống phố cổ Hà Nội, bánh chưng giữa vườn dừa. Người trong vùng sẽ thấy ngay. Không chắc thì đặt nhân vật trên nền trơn.
Chế giễu món có mùi mạnh. Mắm, sầu riêng, mít chín hay bị vẽ kèm làn khói xanh và người bịt mũi. Món đó là niềm tự hào của nhiều người; nếu muốn đùa, đùa về sự ngạc nhiên của người lần đầu ăn, không về món ăn.
Gắn tên một quán hay cơ sở cụ thể. Nhân vật đặc sản nên đại diện cho món, không cho một cửa hàng có thật mà bạn không sở hữu.
Cho nhân vật món ăn khuôn mặt người quá chi tiết. Mũi, tai, lông mày rậm, răng từng chiếc. Khuôn mặt càng giống người thật, món ăn càng trông kỳ quặc, có khi đáng sợ với trẻ nhỏ. Hai mắt chấm, một nét miệng, thêm má hồng là đủ; biểu cảm dồn vào hình dạng miệng và độ nghiêng của cả khối món.
Dựng cả một nhóm nhân vật từ một mâm cơm
Một món là một nhân vật; một mâm là một gia đình. Cách dựng nhóm:
- Chọn một món làm nhân vật chính, các món khác làm người thân, bạn bè. Mâm cơm ngày Tết có bánh chưng, giò lụa, dưa hành, thịt đông; mâm cơm thường ngày có bát canh, đĩa rau, đĩa cá kho.
- Cho mỗi nhân vật một hình khối khác hẳn nhau: vuông, trụ, tròn, dẹt. Đứng cạnh nhau phải phân biệt được từ bóng dáng.
- Gán quan hệ dựa trên cách các món được ăn cùng nhau: dưa hành luôn đi cạnh bánh chưng nên là bạn thân; nước mắm là người ai cũng cần.
- Giữ một màu chung cho cả nhóm, ví dụ màu nền đĩa sứ trắng xanh, để nhóm trông như một gia đình.
Nhóm nhân vật mâm cơm hợp để làm bộ thiệp Tết, trò chơi ghép đôi cho trẻ, hay một truyện bốn khung về bữa cơm sum họp. Và vì mỗi nhà có mâm cơm riêng, đây cũng là bài tập hay để cả nhà cùng làm.
Câu hỏi thường gặp
Món ăn nào dễ biến thành nhân vật nhất?
Món có bóng dáng rõ khi tô đen toàn bộ như bánh chưng vuông, bánh tét trụ, bánh xèo nửa vầng trăng, bánh mì thuôn có khía. Món đựng trong bát như phở, bún khó hơn, cần thêm chi tiết như đôi đũa hay cọng hành để bóng dáng khác đi.
Nên đặt mặt nhân vật món ăn ở đâu?
Đặt mặt ở mặt phẳng rộng nhất của món, như mặt trên bánh chưng giữa bốn ô lạt hay lát cắt tròn của bánh tét. Món càng nhiều chi tiết thì mặt càng phải đơn giản, hai mắt chấm và một nét miệng là đủ.
Làm sao để nhân vật đặc sản có tính cách vùng miền mà không rập khuôn?
Lấy tính cách từ cách món được làm và được ăn, ai làm, ăn khi nào, ăn với ai, thay vì nhại giọng nói hay gán thói quen cho người vùng đó. Muốn nhắc tới vùng thì đặt vào bối cảnh như mái nhà, con sông, loại lá gói.
Vẽ nhân vật món ăn cho trẻ nhỏ cần tránh gì?
Tránh cảnh nhân vật hoảng sợ trước dao hay hàm răng vì quá gần chuyện bị ăn. Cho nhân vật mời người khác ăn món anh em của mình, hoặc không nhắc chuyện ăn. Cũng tránh chế giễu món có mùi mạnh mà nhiều người yêu thích.
Có thể dùng nhân vật món ăn tự vẽ cho quầy hàng nhỏ không?
Được, đó là cách hay để có nhân vật riêng. Hãy tự vẽ từ đầu, không lấy hình có sẵn, giữ bảng màu ba bốn màu và một đạo cụ gắn với cách ăn món. Nhân vật nên đại diện cho món bạn bán, không gắn tên một cơ sở có thật khác.