HinhTuong.comHình Tượng
Cảm hứng văn hoá Việt

Nhân vật phong cách tranh Đông Hồ: nét viền, mảng màu phẳng và bố cục dân gian

Thiết kế nhân vật mang ngôn ngữ tranh Đông Hồ: nét đen dày, mảng màu phẳng ít màu, thân tròn mũm mĩm, vẽ theo thứ tự như in từng ván, rồi đổi đề tài sang chuyện hôm nay.

woman carving a simple round pig shape into a small wooden block, rice paper sheets drying on a bamboo rack behind her, warm courtyard light, high angle view

Nhân vật mang phong cách tranh Đông Hồ được nhận ra nhờ năm điều: nét viền đen dày và đều, mảng màu phẳng không đổ bóng, bảng màu ít màu lấy từ thiên nhiên, thân hình tròn mũm mĩm, và bố cục cân đối như được in từ ván gỗ. Bạn có thể đạt được cả năm điều bằng bút và màu thông thường, miễn là vẽ theo đúng thứ tự: mảng màu trước, nét đen sau cùng.

Phần quan trọng nhất là chỉ mượn ngôn ngữ, không chép bức tranh. Những bức quen thuộc như đàn lợn, đàn gà, đám cưới chuột là di sản để học, còn nhân vật của bạn nên kể chuyện của hôm nay. Bài này đi qua từng điểm nhận diện, bảng màu, cách vẽ mô phỏng in ván, cách biến đổi đề tài, một ví dụ làm thiệp Tết, và so sánh nhanh với tranh Hàng Trống.

Năm điều làm nên ngôn ngữ Đông Hồ

Nét viền đen dày, đều, dứt khoát. Nét in từ ván khắc gỗ nên độ dày gần như không đổi, đầu nét tròn, không có nét mảnh nét đậm như bút lông. Khi vẽ tay, dùng một cây bút đầu tròn cỡ lớn, đi nét chậm và chắc.

Mảng màu phẳng. Mỗi mảng một màu đều, không chuyển sắc, không đổ bóng, không có điểm sáng. Khối được gợi bằng hình dáng và bằng các đường trang trí bên trong, không bằng sáng tối.

Ít màu, màu từ thiên nhiên. Bảng màu truyền thống chỉ vài màu như đỏ son, vàng, xanh, đen, đặt trên nền trắng ánh điệp. Không có màu tím hay hồng tươi.

Thân hình tròn, căng, mũm mĩm. Con lợn, con gà, em bé trong tranh đều tròn đầy, tượng trưng cho no đủ. Nhân vật của bạn nên được dựng từ hình tròn và bầu dục lớn.

Bố cục cân đối, ít khoảng trống thừa. Nhân vật thường chiếm gần hết khung, đứng giữa hoặc đối xứng hai bên, nền trơn hoặc chỉ một vài cành lá. Mắt người xem đi thẳng vào nhân vật.

Bảng màu truyền thống và cách mô phỏng khi vẽ tay

Màu tranh Đông Hồ truyền thống được làm từ nguyên liệu tự nhiên. Bạn không cần làm lại nguyên liệu, chỉ cần chọn màu gần với tinh thần đó.

MàuNguồn truyền thốngMô phỏng khi vẽ tay
Đenthan lá tre hoặc than gỗmực đen đặc, không pha loãng; dùng cho nét viền
Đỏsỏi son, gạch nonđỏ gạch hơi ngả cam, tránh đỏ tươi chói
Vànghoa hoèvàng hoa cúc hơi đục, không vàng chanh
Xanhlá chàm, gỉ đồngxanh lục ngả lam, hơi xám
Trắng nềnvỏ sò điệp nghiền trộn hồ quét lên giấy dógiấy ngà hoặc giấy mỹ thuật hơi nhám; thêm một lớp màu trắng ngà loang mỏng

Hãy dùng đúng bốn màu cộng nền và cố giữ kỷ luật đó. Cảm giác dân gian đến nhiều từ sự hạn chế màu hơn là từ chính các màu. Một nhân vật Đông Hồ có sáu bảy màu sẽ trông như tranh tô màu hiện đại vẽ theo đường viền dân gian.

Vẽ theo thứ tự như in từng ván

Tranh Đông Hồ in mỗi màu bằng một ván riêng, ván nét đen in cuối cùng đè lên các mảng màu. Bắt chước thứ tự đó cho bạn cảm giác in thật mà không cần khắc gỗ.

  1. Phác nhân vật bằng bút chì rất nhạt, chỉ hình khối lớn.
  2. Tô từng màu một trên toàn bộ tranh: hết mọi mảng đỏ, rồi mới đến vàng, rồi xanh. Để khô giữa các màu.
  3. Cố ý để mảng màu hơi lệch khỏi đường chì một chút, như khi ván in không khớp tuyệt đối. Lệch vừa phải, chừng nửa độ dày nét.
  4. Chờ màu khô hẳn, rồi đi nét đen sau cùng, đè lên mép các mảng màu.
  5. Thêm các đường trang trí bên trong bằng nét đen: vòng xoáy trên thân con vật, vảy, lông, nếp áo theo đường cong đều.
  6. Không tẩy chì sau khi xong nếu nét chì đã bị màu phủ; chỉ tẩy phần lộ ra ngoài.

Bước lệch màu là chi tiết nhỏ nhưng tạo ra khác biệt lớn. Mảng màu khít tuyệt đối với nét trông như tranh tô màu; mảng màu lệch nhẹ trông như được in tay, có hơi thở của người làm.

Mượn ngôn ngữ, không chép bức tranh

Tranh Đông Hồ là di sản chung, và các bức quen thuộc được in lại rất nhiều. Nhưng nếu bạn vẽ lại con lợn trong tranh đàn lợn rồi gọi đó là nhân vật của mình, nhân vật ấy không có gì của bạn cả. Hơn nữa, có những bản vẽ lại, phóng tác hiện đại từ tranh Đông Hồ là tác phẩm của người khác. Thứ bạn nên mượn là ngôn ngữ hình ảnh: nét, màu, hình khối, bố cục.

Cách làm: giữ ngôn ngữ, đổi đề tài. Tranh xưa vẽ đám cưới chuột, hứng dừa, chăn trâu thổi sáo; bạn vẽ em bé đạp xe đi học, cả nhà ngồi ăn bánh trung thu trên ban công chung cư, con mèo nằm trên nóc tủ lạnh. Nhân vật vẫn tròn trịa, nét vẫn dày, màu vẫn bốn màu, nhưng câu chuyện là của bây giờ. Chính sự gặp nhau giữa lối vẽ cũ và đề tài mới làm người xem thích thú.

Nếu muốn có một con vật trong tranh dân gian làm nhân vật, hãy đổi ít nhất ba điều: tư thế, tỉ lệ và vật đi kèm. Một chú lợn đeo cặp sách đi học, thân tròn như trong tranh nhưng đứng hai chân và vẫy tay chào bạn, đã là nhân vật khác hẳn con lợn nằm ăn trong tranh gốc.

Ví dụ: thiệp Tết của chị Yến ở Bắc Ninh

Chị Yến lớn lên không xa làng tranh, muốn làm một bộ thiệp Tết vẽ tay tặng đồng nghiệp với nhân vật riêng. Chị chọn con dê vì Tết tới là năm Mùi, nhưng không muốn vẽ dê như tranh có sẵn nào. Chị dựng dê từ một hình bầu dục lớn cho thân, bốn chân ngắn như bốn khúc gỗ, đầu tròn, hai sừng là hai lọn xoáy, chòm râu cằm là một giọt nước nhỏ.

Bảng màu đúng bốn màu: đỏ gạch cho chiếc khăn quàng cổ, vàng đục cho thân, xanh lục ngả lam cho sừng và móng, nét đen. Nền là giấy ngà chị quét một lớp màu trắng loang mỏng. Đề tài thì hôm nay: chú dê cõng trên lưng một chậu quất nhỏ và một túi quà, như đang đi chúc Tết hàng xóm.

Chị vẽ mười hai tấm thiệp, mỗi tấm chú dê làm một việc khác: cõng quất, kéo xe hoa, đứng xếp hàng mua bánh chưng. Vì nhân vật chỉ gồm vài hình khối lớn và bốn màu cố định, chị vẽ lại nhanh và tấm nào cũng giống. Đồng nghiệp nhận ra ngay chất tranh dân gian, nhưng không ai thấy đó là một bức tranh cũ vẽ lại.

Đông Hồ, Hàng Trống và làng Sình: khác nhau ở chỗ nào khi mượn ngôn ngữ

Ba dòng tranh dân gian có ngôn ngữ khác nhau. Biết khác biệt giúp bạn không trộn lẫn khi thiết kế.

Dòng tranhNét và màuHợp với nhân vật kiểu
Đông Hồ (Bắc Ninh)nét đen dày, màu in phẳng từ ván, nền giấy điệptròn trịa, mộc mạc, vui, hợp trẻ em
Hàng Trống (Hà Nội)nét in mảnh hơn, màu tô tay bằng bút lông, có chuyển sắc, màu tươi hơnthanh mảnh, nhiều chi tiết trang phục, dáng mềm
Làng Sình (Huế)in ván nét rồi tô màu tay, nét mộc, màu mạnhdáng đơn giản, gợi nét cổ, mảng màu khoẻ

Nếu chọn ngôn ngữ Đông Hồ, đừng thêm chuyển sắc kiểu Hàng Trống vào cùng nhân vật; nếu thích nét mảnh và màu chuyển, hãy tìm hiểu riêng tranh Hàng Trống rồi đi theo nó. Trộn hai ngôn ngữ trong một nhân vật thường làm nhân vật mất cả hai chất.

Lỗi hay gặp

Đổ bóng, thêm điểm sáng trên mắt. Thói quen từ lối vẽ hiện đại làm mất ngay chất phẳng của tranh in. Giữ mắt là một chấm đen hoặc một nét cong.

Nét quá mảnh hoặc đổi độ dày. Nét thanh nét đậm gợi bút lông, không gợi ván in. Giữ nét đều suốt bức.

Dùng quá nhiều màu tươi. Hồng, tím, xanh neon kéo nhân vật ra khỏi tinh thần dân gian.

Nền quá trắng và phẳng. Giấy trắng tinh làm tranh trông như in máy. Nền ngà hoặc một lớp màu loang mỏng gợi giấy điệp.

Mắt to long lanh kiểu nhân vật hiện đại. Mắt to nhiều điểm sáng là ngôn ngữ của một lối vẽ khác. Nhân vật dân gian có mắt nhỏ, đôi khi chỉ là một hạt đen trong vòng tròn, và biểu cảm đến từ dáng và từ khoé miệng.

Nhồi quá nhiều chi tiết nền. Nền kín nhà cửa, cây cối, mây trời sẽ tranh chỗ với nhân vật. Tranh dân gian dùng nền trơn hoặc vài cành lá, vài khóm hoa đặt cân đối hai bên.

Dựng thân tròn kiểu dân gian từ ba hình

Hình khối là thứ đầu tiên làm nhân vật trông dân gian, trước cả nét và màu. Cách dựng dưới đây dùng được cho cả con vật lẫn em bé.

  1. Vẽ một hình bầu dục lớn nằm ngang cho thân con vật, hoặc đứng cho thân em bé. Hình này chiếm khoảng hai phần ba khung.
  2. Đặt một hình tròn cho đầu, gắn sát vào thân, gần như không có cổ. Đầu em bé có thể to bằng nửa thân.
  3. Thêm tay chân bằng các khối trụ ngắn, đầu tròn, không có khớp gối khuỷu rõ ràng.
  4. Vẽ các đường trang trí theo hình khối: vòng xoáy ở vai và hông con vật, nếp áo cong đều ở em bé, theo đúng chiều cong của thân.
  5. Thêm một vật đi kèm đặt cân đối với nhân vật: một bông hoa, một trái cây, một món đồ chơi.

Vòng xoáy trên thân con vật là chi tiết đặc trưng của tranh lợn, tranh gà. Bạn có thể giữ nguyên ý tưởng đặt đường xoáy ở chỗ khớp lớn, nhưng tự vẽ hình xoáy của riêng mình, ví dụ một bông hoa nhỏ hay một chiếc lá cuộn, để nhân vật có dấu hiệu riêng thay vì một chi tiết mượn nguyên.

Câu hỏi thường gặp

Vẽ nhân vật phong cách tranh Đông Hồ cần những màu gì?

Chỉ cần bốn màu cộng nền: đen cho nét, đỏ gạch hơi ngả cam, vàng đục như hoa hoè, xanh lục ngả lam, trên nền giấy ngà gợi giấy điệp. Giữ kỷ luật ít màu là cách nhanh nhất để có cảm giác dân gian.

Có được vẽ lại con lợn hay đàn gà trong tranh Đông Hồ làm nhân vật không?

Bạn có thể học từ chúng, nhưng chép lại thì nhân vật không phải của bạn. Hãy mượn nét, màu, hình khối rồi đổi ít nhất ba điều là tư thế, tỉ lệ và vật đi kèm, và tốt nhất là đổi đề tài sang chuyện hôm nay.

Không có ván khắc thì làm sao có cảm giác tranh in?

Vẽ theo thứ tự như in: tô từng màu trên toàn bộ tranh, để mảng màu hơi lệch khỏi đường chì, chờ khô rồi đi nét đen sau cùng đè lên. Không đổ bóng, không chuyển sắc, nét đen dày đều suốt bức.

Tranh Đông Hồ và tranh Hàng Trống khác nhau thế nào khi thiết kế nhân vật?

Đông Hồ có nét đen dày, màu in phẳng, nhân vật tròn mộc mạc. Hàng Trống có nét mảnh hơn, màu tô tay bằng bút lông với chuyển sắc, nhân vật thanh mảnh nhiều chi tiết. Chọn một ngôn ngữ cho một nhân vật, đừng trộn.

Trẻ em có vẽ được nhân vật phong cách Đông Hồ không?

Có, vì ngôn ngữ này dựa trên hình tròn lớn, ít màu, nét dày, rất hợp với tay trẻ. Cho con chọn một con vật, vẽ bằng hình tròn, tô bốn màu rồi đi nét đen bằng bút dạ to. Khen cách con nghĩ ra việc con vật đang làm, không chấm tranh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138