Cách nhanh nhất để biết bảng màu của nhân vật có rõ ràng hay không là xem nó ở dạng đen trắng: phô tô hoặc chụp ảnh rồi chuyển sang xám. Nếu áo và quần, tóc và mặt biến thành cùng một màu xám, nhân vật sẽ bết lại khi nhìn xa hoặc in nhỏ, dù trên bản màu chúng khác nhau rõ.
Lý do là mắt người phân biệt mảng chủ yếu nhờ sáng tối, sau đó mới nhờ sắc màu. Đỏ và xanh lá có thể cùng độ đậm, vàng và xanh dương thì cách xa nhau. Bài này hướng dẫn thang năm bậc xám, cách đọc kết quả, cách sửa mà vẫn giữ màu, và ví dụ của một nhóm học sinh làm nhân vật cho câu lạc bộ đọc sách.
Vì sao độ đậm nhạt quan trọng hơn sắc màu
Khi bạn nhìn một bức tranh từ xa, hoặc trong ánh sáng yếu, màu sắc mờ đi trước, còn sáng tối thì giữ lại lâu hơn. Đó là lý do một nhân vật có bảng màu rất tươi trên bàn vẽ vẫn có thể trông nhoè nhoẹt khi dán lên bảng tin cuối hành lang. Thứ còn lại trong mắt người đi qua là những mảng sáng tối, không phải tên các màu.
Độ đậm nhạt cũng quyết định hình khối. Mặt sáng, mặt tối, bóng đổ đều là chuyện sáng tối. Một nhân vật có các mảng chênh lệch rõ sẽ có chiều sâu và bóng dáng sắc nét. Một nhân vật mà mọi mảng cùng một độ đậm sẽ dẹt như tờ giấy, dù bạn tô màu cẩn thận đến đâu.
Ngoài ra, không phải ai cũng thấy màu giống nhau. Một số người khó phân biệt đỏ và xanh lá. Nếu nhân vật của bạn chỉ dựa vào đỏ và xanh lá cùng độ đậm để tách áo với quần, với những người này nó là một khối. Khi độ đậm khác nhau rõ, mọi người đều đọc được nhân vật.
Thang năm bậc xám và cách dùng
Bạn không cần thang mười bậc như trong lớp hội hoạ. Với nhân vật, năm bậc là đủ để quyết định. Tô thang này một lần vào mép sổ để so.
| Bậc | Mô tả | Thường dùng cho |
|---|---|---|
| 1 – trắng | giấy trắng hoặc gần trắng | điểm sáng trong mắt, áo trắng, phần chừa giấy |
| 2 – sáng | xám rất nhạt | da sáng, màu pastel, nền trời |
| 3 – giữa | xám trung bình | phần lớn màu tươi như đỏ, xanh lá, xanh dương vừa |
| 4 – sẫm | xám đậm | màu đậm như xanh than, nâu, tím sẫm |
| 5 – đen | đen hoặc gần đen | đồng tử, viền, tóc đen, bóng sâu |
Nguyên tắc đơn giản: hai mảng nằm sát nhau và cần tách rời phải cách nhau ít nhất một bậc, tốt nhất là hai bậc. Áo bậc ba nằm cạnh quần bậc ba sẽ dính vào nhau; áo bậc hai nằm cạnh quần bậc bốn thì tách rõ.
Khi so một màu với thang, hãy nheo mắt. Nheo mắt làm mờ sắc màu và giữ lại sáng tối, gần giống một bản đen trắng thô. Nếu không chắc một màu thuộc bậc nào, đặt ô màu cạnh hai bậc gần nhất và chọn bậc mà ô màu như biến mất vào đó.
Làm phép thử đen trắng ở nhà
Có ba cách làm, chọn cách hợp với đồ bạn đang có. Kết quả đều để trả lời một câu: các mảng có tách nhau không.
- Cách một: phô tô đen trắng bản vẽ màu ở tiệm phô tô gần nhà. Đây là cách cho kết quả rõ nhất.
- Cách hai: chụp ảnh bản vẽ bằng điện thoại, dùng chế độ đen trắng có sẵn trong phần chỉnh ảnh. Chụp ở nơi đủ sáng, không có bóng tay.
- Cách ba: nếu không có cả hai, nheo mắt thật lâu trong phòng ánh sáng yếu. Kém chính xác hơn nhưng vẫn giúp phát hiện chỗ dính.
- Đặt bản đen trắng cạnh bản màu. Lấy bút chì đánh dấu lên bản đen trắng những chỗ hai mảng dính nhau thành một.
- Với mỗi chỗ dính, quyết định mảng nào sẽ sáng lên, mảng nào tối xuống. Thường là để mảng lớn hơn đứng yên, chỉnh mảng nhỏ hơn.
- Tô lại một bản nhỏ đã chỉnh, thử đen trắng lần nữa. Lặp lại cho đến khi không còn chỗ dính nào quan trọng.
Đừng lo nếu lần đầu thấy rất nhiều chỗ dính. Phần lớn nhân vật mới tô đều vậy, vì người vẽ chọn màu theo sắc chứ không theo sáng tối. Chỉ cần sửa ba bốn chỗ chính là nhân vật đã rõ ràng hơn hẳn.
Ví dụ: nhân vật cho câu lạc bộ đọc sách ở Hải Phòng
Một nhóm học sinh lớp bảy ở Hải Phòng làm nhân vật chú cú đeo kính cho câu lạc bộ đọc sách của trường. Bản màu rất tươi: thân cú đỏ cam, cánh xanh lá, kính vàng, cuốn sách xanh dương. Dán lên bảng tin thì từ cuối hành lang chẳng ai nhận ra đó là con cú, chỉ thấy một đốm màu.
Cô phụ trách gợi ý các em phô tô đen trắng. Kết quả bất ngờ: đỏ cam và xanh lá đều thành xám giữa, cánh và thân dính làm một, chú cú mất cả đôi cánh. Kính vàng thành xám rất sáng, gần như biến mất trên nền trắng của bảng.
Các em giữ nguyên ý màu nhưng chỉnh độ đậm. Cánh chuyển sang xanh lá sẫm, lùi xuống bậc bốn. Thân giữ đỏ cam bậc ba. Kính vàng thêm một đường viền nâu sẫm. Cuốn sách xanh dương chuyển sang xanh lơ sáng ở bậc hai, nổi lên giữa hai cánh tối. Bản mới phô tô ra vẫn đọc được cú, cánh, kính, sách. Dán lên bảng tin, các bạn khối khác bắt đầu hỏi chú cú là của câu lạc bộ nào.
Điều đáng ghi nhận ở nhóm là các em đã tự tìm ra chỗ dính bằng phép thử, không ai phải chỉ cho. Khi hỏi lại, các em giải thích rất rõ vì sao đổi cánh sang sẫm, và chính cách giải thích ấy cho thấy các em hiểu vấn đề hơn cả bản vẽ cuối cùng.
Sửa độ đậm mà không phải đổi bảng màu
Đẩy một màu về phía sẫm hơn trong cùng sắc. Đỏ thành đỏ rượu, xanh lá thành xanh rêu. Bảng màu vẫn là đỏ và xanh, chỉ khác độ đậm.
Đẩy một màu về phía sáng hơn. Xanh dương thành xanh trời, tím thành tím hoa cà. Màu sáng hợp với mảng muốn nổi lên giữa mảng tối.
Thêm đường viền sẫm quanh màu sáng. Khi màu vàng hay hồng nhạt nằm trên nền trắng, một đường viền nâu sẫm mảnh giữ cho chúng không tan vào nền.
Chừa một khe giấy trắng giữa hai mảng cùng độ đậm. Nếu bạn nhất định giữ hai màu như cũ, một khe trắng mảnh giữa chúng đủ tách rời khi nhìn gần, dù khi nhìn xa vẫn kém hơn đổi độ đậm.
Đổi độ đậm của bối cảnh thay vì của nhân vật. Nhân vật toàn màu giữa đặt trên nền rất sáng hoặc rất tối vẫn nổi. Cách này hợp khi bạn không muốn đụng vào bảng màu nhân vật đã dùng lâu.
Bảng kiểm sáng tối cho một nhân vật
Dùng bảng kiểm này mỗi khi chốt bảng màu mới hoặc thêm một bộ trang phục mới cho nhân vật cũ.
- Trên bản đen trắng, có đủ ít nhất ba bậc xám khác nhau không?
- Khuôn mặt có phải là vùng có tương phản rõ nhất không, nhờ mắt sẫm trên da sáng?
- Áo và quần, hoặc thân và cánh, có cách nhau ít nhất một bậc không?
- Màu nhấn có nổi lên trên bản đen trắng không, hay chỉ nổi nhờ sắc màu?
- Viền ngoài của nhân vật có tách khỏi nền trắng của giấy không?
- Phụ kiện đặc trưng có còn thấy được trên bản đen trắng thu nhỏ không?
Câu về màu nhấn hay gây bất ngờ. Rất nhiều màu nhấn chỉ nổi nhờ sắc, như chấm đỏ giữa mảng xanh cùng độ đậm. Trên bản đen trắng nó biến mất. Nếu bạn muốn màu nhấn nổi trong mọi điều kiện, hãy cho nó khác độ đậm với mảng xung quanh ít nhất hai bậc.
Những việc có thể bỏ qua
Không cần tô bóng đổ phức tạp để có độ đậm nhạt. Phép thử ở đây nói về các mảng màu phẳng của nhân vật, không phải ánh sáng trong cảnh. Một nhân vật tô phẳng, không bóng, vẫn có thể rất rõ nếu các mảng phẳng của nó khác bậc nhau.
Cũng không cần đạt thang đủ năm bậc trên mọi nhân vật. Một nhân vật nhẹ nhàng, mơ màng có thể chỉ dùng bậc một đến bậc ba, và đó là lựa chọn phong cách hợp lệ. Điều quan trọng là bạn biết mình đang làm gì, và trong khoảng hẹp đó các mảng vẫn tách nhau.
Và không cần làm phép thử đen trắng mỗi lần vẽ. Làm kỹ một lần khi chốt bảng màu, ghi lại bậc xám của từng màu vào cạnh dải ô màu chuẩn, sau đó bạn chỉ cần nhìn ghi chú. Chỉ khi thêm màu mới hoặc đổi chất liệu tô thì mới cần thử lại.
Dùng sáng tối để dẫn mắt lên khuôn mặt
Khi đã hiểu thang xám, bạn có thể dùng nó có chủ đích chứ không chỉ để sửa lỗi. Mắt người xem luôn bị kéo về chỗ có tương phản mạnh nhất, tức là nơi bậc sáng nhất nằm sát bậc tối nhất. Nếu chỗ đó là khuôn mặt, người xem nhìn vào biểu cảm trước tiên. Nếu chỗ đó là đôi giày, họ nhìn xuống chân.
Vì vậy, một cách sắp xếp hay dùng là để vùng quanh mặt có tương phản mạnh nhất: da sáng, tóc sẫm, mắt đen với điểm sáng trắng. Trang phục bên dưới dùng các bậc gần nhau hơn, như bậc hai với bậc ba, hoặc bậc ba với bậc bốn. Nhân vật vẫn rõ ràng nhưng mọi thứ dưới cổ đều nhường chỗ cho khuôn mặt.
Bạn cũng có thể chủ động đặt tương phản mạnh ở chỗ khác khi câu chuyện cần. Nhân vật ảo thuật gia có thể có đôi găng tay trắng trên áo đen để người xem dõi theo bàn tay. Nhân vật chạy bộ có thể có đôi giày sáng trên quần sẫm. Khi làm vậy, hãy giảm tương phản ở khuôn mặt một chút, nếu không hai điểm mạnh sẽ giành nhau.
Cách kiểm tra: nhìn bản đen trắng thu nhỏ và hỏi mắt mình dừng ở đâu đầu tiên. Nếu câu trả lời khớp với ý định, sáng tối đã đúng việc.
Câu hỏi thường gặp
Nhân vật nhiều màu tươi mà vẫn bị chìm là vì sao?
Thường vì các màu tươi ấy có độ đậm gần nhau, đều nằm quanh bậc xám giữa. Mắt thấy chúng khác sắc nhưng không thấy chúng khác sáng tối, nên khi nhìn xa hoặc in nhỏ, mọi mảng hoà vào nhau. Hãy đẩy một hai màu về sáng hoặc sẫm hẳn.
Màu vàng có bị coi là quá sáng cho mảng lớn không?
Vàng tươi là một trong những màu sáng nhất, gần bậc hai trên thang xám. Dùng làm mảng lớn trên nền trắng sẽ dễ tan vào giấy. Có thể dùng vàng đậm ngả cam hoặc thêm viền sẫm để mảng vàng có biên giới rõ.
Có cần dùng bút chì đen để kiểm tra độ đậm không?
Không cần, nhưng có thể làm thêm bài tập tô lại nhân vật hoàn toàn bằng bút chì đen theo năm bậc trước khi chọn màu. Cách này giúp bạn quyết định sáng tối trước, rồi chọn màu cho khớp với từng bậc.
Nhân vật dùng trên nền tối thì kiểm tra thế nào?
Làm phép thử trên chính nền tối đó. Tô một ô nền tối, đặt nhân vật lên rồi chụp đen trắng. Trên nền tối, các mảng sẫm của nhân vật dễ chìm, nên viền ngoài thường cần sáng hơn hoặc có một đường viền sáng.
Trẻ nhỏ có học được cách nhìn đậm nhạt không?
Có, qua trò chơi. Cho trẻ xem bản phô tô đen trắng của tranh mình và hỏi chỗ nào giống nhau, chỗ nào khác. Trẻ thường thích thú phát hiện màu biến mất. Đừng biến thành bài sửa tranh, chỉ cần để trẻ quan sát.