Một nhân vật nên dùng nhiều nhất một loại hoạ tiết chính, đặt trên một mảng trang phục, với kích thước đủ to để nhận ra khi thu nhỏ. Sọc, chấm bi, ô vuông hay hoa nhỏ đều có tính cách riêng; chọn đúng loại và đặt đúng chỗ, hoạ tiết trở thành dấu hiệu nhận diện mạnh không kém màu sắc.
Khó khăn thật sự nằm ở hai chuyện: hoạ tiết phải uốn theo cơ thể để không trông như dán lên giấy, và phải giống nhau ở mọi lần vẽ. Bài này đi qua tính cách của từng loại hoạ tiết, cách vẽ chúng uốn theo khối, cách đơn giản hoá hoạ tiết truyền thống mà vẫn tôn trọng, và bảng kiểm để giữ nhất quán.
Mỗi loại hoạ tiết gợi một cảm giác
Hoạ tiết cũng có ngôn ngữ như hình khối và màu sắc. Bảng dưới gom các loại hay dùng nhất, kèm độ khó khi vẽ lại nhiều lần.
| Hoạ tiết | Cảm giác thường gợi | Độ khó vẽ lại | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Sọc ngang | vui, năng động, trẻ trung | dễ | nhân vật hiếu động, áo thun, tất |
| Sọc dọc | gọn gàng, cao, nghiêm túc | dễ | nhân vật chỉn chu, áo sơ mi, quần dài |
| Chấm bi | đáng yêu, vui tươi, cổ điển | trung bình | váy, khăn, nơ, mũ |
| Kẻ ô vuông | mộc mạc, ấm áp, chăm chỉ | khó | áo sơ mi, khăn trải, tạp dề |
| Hoa nhỏ | dịu dàng, tươi mát, gần thiên nhiên | khó | áo bà ba, váy, khăn |
| Hình học lớn | hiện đại, cá tính | trung bình | áo khoác, túi, ba lô |
Độ khó vẽ lại là tiêu chí nhiều người quên. Ô vuông và hoa nhỏ đẹp nhưng mỗi lần vẽ phải canh lại từng ô, từng bông; sau hai mươi tranh, chúng sẽ hơi khác nhau ở mọi tranh. Nếu bạn định vẽ nhân vật nhiều lần, hãy ưu tiên sọc hoặc chấm bi to.
Chỉ một hoạ tiết, và trên một mảng
Một hoạ tiết đã đủ làm nhân vật có cá tính. Hai hoạ tiết cạnh nhau, như áo sọc với quần ô vuông, sẽ tranh nhau sự chú ý và tạo cảm giác lộn xộn, trừ khi lộn xộn chính là tính cách bạn muốn kể, như một nhân vật nghệ sĩ bừa bộn hay một chú hề. Với phần lớn nhân vật, nguyên tắc một hoạ tiết giữ cho trang phục dễ đọc.
Mảng mang hoạ tiết nên là một mảng có kích thước vừa phải: thân áo, chân váy, chiếc khăn. Đặt hoạ tiết lên mảng quá nhỏ như cổ tay áo thì không ai thấy; đặt lên mảng quá lớn như cả bộ đồ liền thân thì nhân vật thành một tấm vải biết đi. Phần trang phục còn lại để trơn, dùng màu lấy từ một trong hai màu của hoạ tiết để gắn kết.
Ngoại lệ hợp lý là hoạ tiết lặp lại nhỏ ở chỗ thứ hai: áo sọc và đôi tất cùng sọc, váy chấm bi và chiếc nơ cùng chấm bi. Lặp lại kiểu đó tạo nhịp chứ không gây rối, vì mắt người xem nhận ra đó là cùng một thứ.
Vẽ hoạ tiết uốn theo cơ thể
Lỗi phổ biến nhất là vẽ hoạ tiết thẳng tắp như trên giấy kẻ, khiến nó trông như dán lên nhân vật. Làm theo các bước sau trên bản phác bút chì trước khi tô.
- Vẽ vài đường cong mờ chạy vòng quanh khối cơ thể, như những vòng dây quấn quanh một cái ống: quanh thân, quanh cánh tay, quanh ống quần.
- Với sọc ngang, đặt mỗi sọc theo đúng một đường cong đó. Ở giữa thân sọc gần thẳng, ra tới hai bên mép sọc cong xuống hoặc cong lên theo hướng nhìn.
- Với sọc dọc, cho sọc hơi khum theo bề mặt: sọc ở giữa thẳng, sọc gần mép cong theo đường viền và khít lại với nhau.
- Với chấm bi, chấm ở giữa tròn đều, chấm gần mép dẹt thành hình bầu dục và có thể bị cắt nửa bởi đường viền.
- Với ô vuông, vẽ sọc ngang cong trước, rồi sọc dọc khum sau, hai lớp đè nhau sẽ tạo ô theo khối.
- Ở chỗ có nếp gấp như khuỷu tay, cho hoạ tiết bị đứt hoặc lệch một chút theo nếp. Chi tiết nhỏ này làm vải có cảm giác mềm.
Nếu bạn vẽ nhân vật rất đơn giản, kiểu dẹt không khối, hoàn toàn có thể vẽ hoạ tiết thẳng. Điều cần là nhất quán: cả nhân vật đều dẹt thì hoạ tiết cũng dẹt; nhân vật có khối thì hoạ tiết phải theo khối.
Ví dụ: áo bà ba hoa nhỏ cho nhân vật bán trái cây ở Vĩnh Long
Chị Mai bán trái cây ở chợ Vĩnh Long, nhờ con gái học lớp mười vẽ một nhân vật đại diện cho sạp. Cô bé vẽ một người phụ nữ mặc áo bà ba hoa nhỏ, đội nón lá, cầm giỏ chôm chôm. Bản đầu tiên áo có hàng trăm bông hoa năm cánh nhỏ xíu. Đẹp, nhưng cô bé mất cả buổi chiều chỉ để vẽ áo, và khi chị Mai muốn in lên túi giấy, hoa thành một lớp sạn lấm tấm.
Cô bé đơn giản hoá: hoa năm cánh thành hoa bốn chấm quanh một chấm giữa, to gấp ba lần, thưa ra chỉ còn khoảng mười lăm bông trên thân áo. Hoa xếp theo hàng chéo để dễ canh. Những bông gần mép áo bị cắt nửa, theo đúng bước vẽ chấm bi uốn theo khối. Quần đen trơn, nón lá trơn.
Bản mới vẫn đọc ra ngay là áo bà ba hoa, vẫn mang chất miền Tây, nhưng vẽ được trong mười phút và in rõ trên túi. Khách quen gọi sạp là "sạp cô áo hoa", nghĩa là hoạ tiết đã thành dấu hiệu nhận diện đúng như mong muốn.
Hoạ tiết truyền thống: đơn giản hoá nhưng tôn trọng
Tìm hiểu trước khi vẽ. Hoa văn thổ cẩm của mỗi dân tộc có hình, màu và ý nghĩa riêng. Hãy xem ảnh thật từ bảo tàng, sách chính thống hoặc hỏi người trong cộng đồng, đừng vẽ theo một hình minh hoạ đã qua nhiều lần biến đổi.
Giữ đúng kiểu hình, giảm số lượng. Có thể vẽ ít hoạ tiết lặp lại hơn, to hơn, nhưng giữ nguyên dạng hình học gốc như hình thoi, răng cưa, đường gấp khúc thay vì đổi thành hình khác cho dễ thương.
Đặt đúng chỗ trên trang phục. Hoa văn trên gấu váy, nẹp áo hay khăn đội đầu có vị trí quen thuộc. Chuyển hoa văn gấu váy lên làm mũ có thể khiến người trong cộng đồng thấy lạ hoặc khó chịu.
Không trộn hoa văn của nhiều dân tộc trên một nhân vật. Nhân vật mặc trang phục của một dân tộc cụ thể nên mang hoa văn của dân tộc đó. Trộn lẫn tạo ra một hình ảnh không có thật và dễ gây hiểu sai.
Không biến hoạ tiết thành trò đùa. Hoạ tiết truyền thống không nên được vẽ méo mó để gây cười hay gán cho nhân vật ngốc nghếch. Nhân vật có thể hài hước, nhưng hài hước ở tính cách, không ở trang phục văn hoá.
Bảng kiểm nhất quán hoạ tiết
Ghi các thông số dưới đây lên mép bản thiết kế gốc. Mỗi lần vẽ lại nhân vật, nhìn qua danh sách này trước khi đặt bút.
- Loại hoạ tiết và màu của nó, có ô màu tô sẵn.
- Kích thước: bao nhiêu sọc trên thân áo, bao nhiêu chấm theo chiều ngang, hoặc mỗi ô to bằng bao nhiêu phần của bàn tay nhân vật.
- Hướng: sọc ngang hay dọc, hàng chấm thẳng hay chéo.
- Điểm bắt đầu: sọc đầu tiên ở cổ áo là sọc đậm hay sọc nhạt.
- Chỗ lặp lại phụ, nếu có: tất, nơ, mũ dùng cùng hoạ tiết hay không.
- Bản rút gọn cho cỡ nhỏ: khi in rất nhỏ thì giảm còn bao nhiêu sọc hoặc chấm.
Mục số sọc nghe có vẻ chi li, nhưng là thứ dễ trôi nhất. Lần này năm sọc, lần sau bảy sọc, người xem không đếm nhưng vẫn cảm thấy nhân vật hơi khác. Ghi số sọc mất mười giây và tiết kiệm rất nhiều lần sửa.
Khi nào nên bỏ hoạ tiết
Có những lúc hoạ tiết làm hại nhiều hơn giúp. Khi nhân vật cần xuất hiện ở cỡ rất nhỏ, như nhãn dán bằng móng tay hay biểu tượng góc trang, hoạ tiết nhỏ sẽ thành nhiễu. Khi đó, thay hoạ tiết bằng màu trung bình của nó: áo sọc đỏ trắng thành áo hồng đậm trơn. Người đã quen nhân vật vẫn nhận ra nhờ màu và bóng dáng.
Một trường hợp khác là khi nhân vật đứng cạnh nền cũng có hoạ tiết, như bức tường gạch hay tấm rèm hoa. Hai lớp hoạ tiết chồng nhau làm nhân vật tan vào nền. Bạn có thể làm nền trơn hoặc mờ đi, hoặc cho nhân vật mặc bộ đồ trơn trong cảnh đó nếu câu chuyện cho phép.
Cuối cùng, nếu bạn thấy mình ngại vẽ nhân vật vì phải vẽ hoạ tiết, đó là dấu hiệu rõ ràng hoạ tiết đã quá khó. Hãy làm to hoạ tiết lên, bớt số lượng, hoặc chuyển nó sang một mảng nhỏ hơn như chiếc khăn.
Làm một trang mẫu hoạ tiết trước khi chọn
Thay vì quyết định hoạ tiết ngay trên nhân vật, hãy làm một trang mẫu riêng. Mất khoảng hai mươi phút và giúp bạn so sánh bằng mắt thay vì bằng tưởng tượng.
- Vẽ sáu hình chữ nhật cỡ bằng bao diêm trên một tờ giấy, mỗi hình là một ô vải thử.
- Tô sáu hoạ tiết ứng viên vào sáu ô, dùng đúng hai màu bạn định dùng cho trang phục.
- Với mỗi ô, vẽ thêm một bản nhỏ cỡ đốt ngón tay ngay bên cạnh, để thấy hoạ tiết còn lại gì khi thu nhỏ.
- Cắt hai ô bạn thích nhất ra, đặt thử lên vị trí thân áo của bản phác nhân vật.
- Đứng xa nhìn từng phương án, rồi hỏi một người khác phương án nào hợp với tính cách nhân vật hơn mà không giải thích trước.
- Dán ô đã chọn vào mép bản thiết kế gốc, ghi số sọc hoặc số chấm theo chiều ngang ngay bên dưới.
Trang mẫu này còn là tài liệu quý khi bạn làm thêm nhân vật cho cùng nhóm. Nhìn lại trang, bạn biết hoạ tiết nào đã dùng cho ai, tránh hai nhân vật cùng mặc sọc ngang đỏ trắng.
Nếu vẽ cùng con, có thể biến trang mẫu thành trò chơi chọn vải cho nhân vật. Con tự tô và tự chọn, người lớn chỉ hỏi vì sao con chọn ô đó.
Câu hỏi thường gặp
Sọc ngang có làm nhân vật trông béo hơn không?
Sọc ngang to và đậm làm khối thân trông rộng hơn một chút, điều này thường có lợi cho nhân vật tròn trịa, dễ thương. Nếu nhân vật cao gầy và bạn muốn giữ dáng thanh, chọn sọc dọc hoặc sọc ngang mảnh, thưa.
Có nên dùng hoạ tiết caro cho nhân vật trẻ em không?
Được, nhưng nên dùng ô to, chỉ hai màu và đặt trên một mảng nhỏ như khăn hay túi. Ô nhỏ nhiều màu rất khó vẽ lại và dễ rối khi in. Trẻ con nhận ra nhân vật nhờ mảng to rõ hơn là hoạ tiết tinh tế.
Làm sao vẽ chấm bi đều nhau bằng tay?
Đánh dấu trước vị trí các chấm bằng bút chì mờ theo lưới chéo, rồi mới tô. Không cần chấm tròn hoàn hảo; chấm hơi méo một chút làm nhân vật có cảm giác vẽ tay ấm áp, miễn là kích thước gần bằng nhau.
Nhân vật con vật có lông vằn hay đốm có tính là hoạ tiết không?
Có, và nên coi đó là hoạ tiết chính của nhân vật. Khi con vật đã có vằn hay đốm, quần áo của nó nên trơn để không chồng hai lớp hoạ tiết lên nhau.
Hoạ tiết có thể là phụ kiện đặc trưng không?
Có. Một chiếc khăn kẻ ô hay đôi tất sọc có thể là dấu hiệu nhận diện chính của nhân vật. Khi đó, hãy giữ hoạ tiết ấy rất nhất quán, coi nó quan trọng ngang màu chủ.