Câu cửa miệng là một câu ngắn nhân vật hay nói, đủ riêng để chỉ nó mới nói như vậy; thói quen nhỏ là một việc nó hay làm bằng tay chân hay nét mặt. Hai thứ này làm nhân vật có giọng, có nhịp, và giúp người xem nhận ra nhân vật kể cả khi hình vẽ thay đổi. Một câu tốt thường dưới mười tiếng, có nhịp đọc dễ, và hé lộ tính cách chính.
Với nhân vật vẽ tay, câu cửa miệng còn có một việc thực dụng: nó quyết định biểu cảm mặc định. Nhân vật hay nói "Từ từ đã nào" sẽ có mặt hơi nhíu và tay giơ ra trước, kể cả trong tranh không có lời. Bài này đi qua cách viết câu, cách chọn thói quen, và cách kiểm để cả hai không thành nhàm sau vài lần dùng.
Câu cửa miệng khác khẩu hiệu ở đâu
Người mới hay viết cho nhân vật một câu nghe như khẩu hiệu: "Luôn vui vẻ mỗi ngày", "Cố lên nào". Những câu này không sai, nhưng nhân vật nào cũng nói được. Câu cửa miệng thật thì có góc nhìn: nó chỉ hợp với một người có tính cách, hoàn cảnh và tật cụ thể. Câu "Để mai tính" hợp với nhân vật lười mà lạc quan. Câu "Có ai thấy kính của tớ không?" hợp với nhân vật hay quên. Hai câu này không truyền thông điệp đẹp đẽ gì, nhưng nghe là thấy người nói.
Một cách phân biệt nhanh: khẩu hiệu nói điều nhân vật muốn người khác làm, còn câu cửa miệng nói điều nhân vật đang nghĩ hoặc đang gặp. Câu cửa miệng thường bật ra trong tình huống, không được chuẩn bị trước. Nhân vật bị giật mình, bị đói, bị hỏi khó, câu ấy tự nhiên thốt ra. Nếu bạn hình dung được tình huống khiến nhân vật nói câu đó, câu đó dùng được. Nếu không, có lẽ bạn đang viết một khẩu hiệu.
Còn một khác biệt nữa: khẩu hiệu thường tròn trịa, đúng ngữ pháp, còn câu cửa miệng hay có chút lệch, chút cụt, như người ta nói thật ngoài đời. "Ơ, gì thế nhỉ" thiếu chủ ngữ, nhưng chính chỗ thiếu ấy làm câu nghe như lời buột miệng. Khi sửa câu, đừng sửa cho nó "chuẩn" quá; giữ lại cái nhịp nói thường ngày.
Năm kiểu câu cửa miệng và khi nào dùng
Mỗi kiểu dưới đây hợp với một kiểu tính cách. Đọc cột cuối để tránh cái bẫy riêng của từng kiểu.
| Kiểu câu | Ví dụ tự đặt | Hợp với | Cái bẫy |
|---|---|---|---|
| Câu trấn an | "Không sao, không sao đâu" | Nhân vật hiền, hay lo cho người khác | Dễ thành nhạt nếu không có lúc chính nó hoảng |
| Câu hỏi lặp lại | "Thế còn cái kia thì sao?" | Nhân vật tò mò, hay hỏi | Phải đổi vế sau mỗi lần dùng cho đỡ nhàm |
| Câu kéo dài thời gian | "Để mai tính", "Từ từ đã nào" | Nhân vật chậm, lười, cẩn thận | Cần có lúc bị ép phải làm ngay |
| Câu khoe nhỏ | "Biết ngay mà" | Nhân vật tự tin, hơi tự đắc | Phải có lúc đoán sai để thành đáng yêu |
| Tiếng cảm thán riêng | "Ối giời cái bánh", "Ủa ủa" | Nhân vật hài, nhân vật cho trẻ | Tránh mượn câu gắn với một vùng miền để chê |
Cột "cái bẫy" cho thấy một điều chung: câu cửa miệng hay nhất khi có lúc nó bị đặt vào thế khó. Nhân vật hay nói "Biết ngay mà" sẽ được nhớ nhất ở cái lần nó nói câu đó rồi hoá ra sai bét.
Về tiếng cảm thán vùng miền: một nhân vật nói giọng quê mình là điều đáng quý, nhưng dùng giọng một vùng để gây cười cho nhân vật ngốc nghếch là rập khuôn. Nếu nhân vật nói giọng vùng nào, hãy cho nó là người thông minh, đáng tin như bao nhân vật khác.
Viết câu cửa miệng trong hai mươi phút
Làm với hồ sơ nhân vật đặt bên cạnh. Viết bằng tay, đọc to thành tiếng.
- Viết ra ba tình huống nhân vật hay gặp nhất trong đời nó, ví dụ bị gọi dậy sớm, thấy đồ ăn, bị người khác chê.
- Ở mỗi tình huống, viết năm câu nó có thể thốt ra trong một giây đầu tiên. Không nghĩ lâu, không sửa.
- Gạch những câu mà một nhân vật khác trong đời bạn cũng nói được.
- Trong các câu còn lại, tìm câu dùng được ở ít nhất hai tình huống. Câu cửa miệng phải đi được nhiều nơi.
- Rút câu đó xuống dưới mười tiếng. Bỏ chữ thừa cho tới khi đọc lên có nhịp.
- Vẽ khuôn mặt nhân vật lúc đang nói câu đó. Bản vẽ này là biểu cảm mặc định của nhân vật.
Cô Mai, giáo viên mầm non ở Lâm Đồng, làm bài này cho nhân vật một chú cừu dùng trong lớp. Ở cả ba tình huống, chú cừu đều có câu "Ơ, cái gì thế nhỉ". Cô giữ câu đó, rút thành "Ơ, gì thế nhỉ", và vẽ chú cừu nghiêng đầu, một tai dựng. Từ đó, mỗi lần giới thiệu đồ chơi mới, cô giơ hình chú cừu lên và cả lớp đồng thanh câu ấy.
Thói quen nhỏ: tật tay chân và nét mặt
Chọn tối đa ba thói quen. Một thói quen về tay, một về chân hoặc dáng, một về nét mặt. Nhiều hơn thì bạn sẽ quên khi vẽ lại, và người xem cũng không nhớ nổi.
Thói quen phải vẽ được trong hình tĩnh. "Hay huýt sáo" khó vẽ nếu không có lời; "hay ngậm một cọng cỏ" thì vẽ được và gợi luôn chuyện huýt sáo. Luôn tự hỏi thói quen hiện ra thế nào trong một khung hình đứng yên.
Nối thói quen với câu cửa miệng. Nhân vật hay nói "Từ từ đã nào" có thể có tật giơ một bàn tay ra trước. Hai thứ cùng chiều nhau làm nhân vật chặt chẽ và dễ nhớ hơn hai thứ rời rạc.
Cho một thói quen lộ ra khi căng thẳng. Gãi gáy, xoắn đuôi tóc, cắn quai túi. Thói quen này giúp bạn vẽ những lúc nhân vật bối rối mà không phải đổi hẳn khuôn mặt.
Tránh thói quen gây khó chịu thật. Ngoáy mũi, khạc nhổ có thể làm trẻ cười một lần, nhưng nhân vật đại diện sẽ đi lên thiệp, sổ, bảng tên. Chọn thói quen người xem muốn nhìn lại.
Khi nhân vật không bao giờ nói thành lời
Nhiều nhân vật vẽ tay chỉ sống trên nhãn dán, góc sổ, túi giấy, nơi không có chỗ cho lời thoại. Câu cửa miệng vẫn có ích, vì nó nằm trong đầu bạn mỗi khi vẽ. Bạn vẽ chú cừu với ý "Ơ, gì thế nhỉ" thì đầu nó tự nghiêng, tai tự dựng. Câu nói trở thành chỉ dẫn diễn xuất cho chính tay bạn.
Có thể biến câu cửa miệng thành ký hiệu không chữ. Nhân vật hay nói "Để mai tính" có thể luôn có một cái gối nhỏ kẹp nách. Nhân vật hay hỏi có thể có một dấu chấm hỏi tạo bằng sợi tóc dựng trên đầu. Những ký hiệu này hợp với chỗ nhỏ, nơi chữ sẽ bị nhoè. Khi chọn ký hiệu, thử vẽ nó cỡ một hạt gạo: nếu vẫn nhận ra, ký hiệu dùng được trên nhãn dán và góc thiệp; nếu nhoè thành vệt, hãy đơn giản thêm.
Bạn Linh, sinh viên ở Hà Nội, vẽ nhân vật hạt cà phê cho góc sổ ghi chép. Câu cửa miệng là "Thêm một ly nữa thôi". Linh không bao giờ viết câu này lên sổ, nhưng nhân vật luôn có hai mắt hơi thâm và ôm chiếc cốc to gần bằng người. Bạn cùng phòng nhìn hình là đoán đúng câu nó hay nói.
Ghi câu và thói quen vào hồ sơ thế nào
Câu cửa miệng và thói quen chỉ có ích khi được ghi lại theo cách bạn dùng được lúc vẽ. Mẫu ba dòng dưới đây dán ngay cạnh bản thiết kế.
| Dòng | Ghi gì | Ví dụ cho chú cừu lớp mầm non |
|---|---|---|
| Câu cửa miệng | Câu gốc, kèm tình huống hay nói | "Ơ, gì thế nhỉ" khi thấy đồ lạ, khi nghe tiếng động |
| Biểu cảm khi nói | Mô tả bằng lời: mắt, lông mày, miệng, đầu | Đầu nghiêng trái, một tai dựng, miệng tròn nhỏ |
| Thói quen tay | Một việc tay hay làm | Lấy móng chân trước gãi má |
| Thói quen dáng | Cách đứng, cách đi | Bước nhón, hay dừng lại nhìn quanh |
| Thói quen khi căng thẳng | Việc nó làm khi lo, khi ngượng | Rúc đầu vào bộ lông xù |
| Không bao giờ | Một điều nhân vật này không làm | Không bao giờ chạy thẳng tới đồ lạ |
Dòng cuối, "không bao giờ", có tác dụng giữ nhân vật khỏi trôi. Khi bạn vẽ chú cừu lao thẳng tới một món đồ chơi mới, bạn biết ngay mình đã vẽ sai tính cách, dù hình vẫn đẹp.
Viết phần biểu cảm bằng lời thay vì chỉ dựa vào hình vẽ có lý do: vài tháng sau, khi tay đã đổi nét, mô tả bằng lời giúp bạn vẽ lại đúng ý chứ không chép lại đúng nét cũ.
Giữ câu cửa miệng không bị nhàm
Câu dùng nhiều sẽ mòn. Những cách dưới đây giúp câu sống lâu mà không phải thay.
- Không dùng ở mọi bức. Một câu hay nhất khi xuất hiện đúng lúc, khoảng một phần ba số lần nhân vật xuất hiện là vừa.
- Đổi hoàn cảnh để câu đổi nghĩa. "Không sao đâu" khi người khác ngã thì là an ủi, khi chính nó đang bị nước cuốn thì thành hài.
- Cho nhân vật khác nhại lại. Khi bạn có nhóm nhân vật, việc một nhân vật khác bắt chước câu cửa miệng là một tình huống vui sẵn có.
- Để có một lần nhân vật không nói được câu đó. Lần nhân vật hay lo im lặng không nói "Không sao đâu" sẽ làm người xem chú ý.
- Ghi lại mỗi lần dùng ở mặt sau bảng thiết kế. Nhìn danh sách, bạn biết khi nào mình đang lạm dụng.
Tự kiểm sau một tháng: đọc to câu cửa miệng, bạn còn thấy thích không, hay đã thấy ngượng? Nếu ngượng, đừng vội bỏ; thử đổi một hai chữ cho tự nhiên hơn trước khi viết câu mới.
Câu hỏi thường gặp
Nhân vật có nhất thiết phải có câu cửa miệng không?
Không bắt buộc, nhưng nên có ít nhất một câu trong hồ sơ, kể cả khi nhân vật không bao giờ nói thành lời. Câu đó giúp bạn giữ biểu cảm và tư thế nhất quán mỗi lần vẽ lại.
Câu cửa miệng dài bao nhiêu là vừa?
Dưới mười tiếng là dễ nhớ và dễ đọc to. Hai đến năm tiếng là lý tưởng cho nhân vật thiếu nhi. Câu dài hơn thường là một đoạn thoại, không còn là câu cửa miệng.
Có nên mượn câu nói nổi tiếng làm câu cửa miệng không?
Không nên. Câu đã gắn với một nhân vật hay người nổi tiếng sẽ kéo người xem nghĩ tới họ, và nhân vật của bạn thành bản sao. Câu tự nghĩ, dù giản dị, vẫn có giá trị hơn.
Thói quen nhỏ và câu cửa miệng có nên mâu thuẫn nhau không?
Thường nên cùng chiều để nhân vật chặt chẽ. Mâu thuẫn chỉ hay khi bạn cố ý, ví dụ nhân vật luôn nói "Bình tĩnh" mà tay lúc nào cũng run, và chính sự mâu thuẫn ấy là trò vui của nhân vật.
Trẻ có tự nghĩ câu cửa miệng cho nhân vật được không?
Được, và trẻ thường nghĩ ra câu rất tự nhiên. Hỏi con: khi bạn ấy giật mình thì bạn ấy nói gì? Ghi đúng lời con, kể cả khi câu lạ hoặc sai ngữ pháp, vì đó là giọng thật của nhân vật.
Câu cửa miệng có cần thay theo thời gian không?
Không cần thay nếu nhân vật vẫn giữ tính cách chính. Có thể thêm biến thể, nhưng câu gốc nên giữ để người quen nhân vật vẫn nhận ra. Chỉ thay khi bạn đổi tính cách chính của nhân vật.