Muốn tính cách hiện ra trong hình vẽ, đừng vẽ tính từ; hãy vẽ điều nhân vật làm vì có tính cách đó. "Rụt rè" không có hình, nhưng "đứng nép sau cánh cửa, tay nắm vạt áo" thì có. Mỗi tính từ cần được dịch thành ít nhất một trong năm loại dấu hiệu: tư thế, thói quen tay chân, nhịp di chuyển, món đồ mang theo và chỗ nhân vật chọn đứng trong khung tranh.
Bài này đi theo đúng thứ tự đó: chọn ba tính từ, dịch từng tính từ qua bảng tra, rồi kiểm xem người khác có đọc ra không. Hình khối và tỉ lệ chỉ được nhắc tới khi cần; phần ấy có bài riêng.
Vì sao chọn đúng ba tính từ
Một tính từ cho ra nhân vật một chiều: ai cũng vui, ai cũng hiền. Năm tính từ trở lên thì các dấu hiệu bắt đầu đá nhau, vì một bức hình nhỏ không chở nổi năm thông điệp. Ba là con số làm việc tốt: một tính từ chính chiếm phần lớn dáng hình, một tính từ phụ tô thêm, và một tính từ "trái chiều" tạo bất ngờ.
Tính từ trái chiều là phần nhiều người bỏ quên. Một bác bảo vệ nghiêm khắc, cẩn thận và mê hoa: hai tính từ đầu cho dáng đứng thẳng, tay chắp sau lưng; tính từ thứ ba cho một bông hoa nhỏ cài túi áo. Chính bông hoa làm người xem nhớ nhân vật. Nếu chọn cả ba tính từ cùng chiều như "nghiêm khắc, cẩn thận, kỷ luật", bạn chỉ vẽ một ý ba lần.
Khi chọn, hãy viết cả ba ra giấy, gạch dưới tính từ chính. Mọi quyết định lớn như tư thế và nhịp di chuyển nghe theo tính từ chính. Tính từ phụ và trái chiều chỉ được chiếm những chỗ nhỏ: một món đồ, một thói quen tay, một biểu cảm thoáng qua.
Bảng tra: tính từ sang dấu hiệu nhìn thấy
Bảng dưới gợi ý cho tám tính từ hay gặp. Không cần dùng hết cột cho một nhân vật; chọn một hoặc hai dấu hiệu mạnh nhất.
| Tính từ | Tư thế | Thói quen tay chân | Món đồ | Chỗ đứng trong khung |
|---|---|---|---|---|
| Rụt rè | Vai co, đầu hơi cúi | Nắm vạt áo, ngón chân chụm | Túi ôm trước ngực | Sát mép, nửa người khuất |
| Nóng tính | Nghiêng về phía trước, cằm hất | Nắm tay, dậm chân | Thứ gì đó bị bóp méo trong tay | Giữa khung, chiếm chỗ |
| Tò mò | Cổ vươn, người chồm | Một tay chỉ, một tay đưa lên định chạm | Kính lúp, túi nhiều ngăn | Cạnh một vật lạ |
| Lười biếng | Ngả, dựa, nằm | Tay buông, chân duỗi | Gối, cái ghế quen | Góc dưới khung |
| Cẩn thận | Thẳng, cân hai bên | Hai tay cầm đồ, đi rón rén | Sổ ghi chép, hộp có nắp | Đứng thẳng hàng với vật khác |
| Hào hứng | Chân nhón, tay giơ cao | Nhảy, vỗ tay | Đồ chơi, quà | Lấn ra ngoài khung một chút |
| Trầm lặng | Ngồi, hai tay đặt yên | Ít cử động, mắt nhìn xa | Cốc nước, cuốn sổ đóng | Nhiều khoảng trống quanh người |
| Hay lo | Đầu ngoái lại, vai nhô | Cắn móng tay, cầm ô | Ô dù, túi cứu thương | Gần lối ra của khung |
Cột cuối là cột ít ai nghĩ tới. Cùng một nhân vật, đặt ở góc dưới trống trải thì trông cô đơn, đặt giữa khung đầy đồ thì trông bận rộn. Khi vẽ nhân vật đứng một mình trên trang, chỗ đứng chính là câu đầu tiên nó nói với người xem.
Bài tập ba tính từ trong ba mươi phút
Bài tập này làm được với một tờ giấy chia bốn. Mục tiêu là thấy cùng một hình khối đổi tính cách chỉ nhờ dấu hiệu.
- Ở ô thứ nhất, vẽ một hình người đơn giản đứng thẳng, hai tay buông. Đây là nhân vật "trung tính", chưa có tính cách.
- Viết ba tính từ bạn chọn lên đầu ba ô còn lại, mỗi ô một từ.
- Ở mỗi ô, vẽ lại đúng hình người đó, cùng kích thước, cùng khuôn mặt chấm chấm, chỉ đổi tư thế và thói quen tay chân theo bảng tra.
- Thêm một món đồ duy nhất cho mỗi ô. Không thêm quần áo, không đổi màu.
- Che chữ ở đầu ba ô, đưa cho một người trong nhà xem và hỏi: ba người này tính tình ra sao?
- Ghi lại câu trả lời bên cạnh. Ô nào họ đoán sai, xem lại dấu hiệu nào đang lấn dấu hiệu nào.
Chị Nga, làm kế toán ở Thái Nguyên, làm bài này với ba tính từ "hào hứng, cẩn thận, lười biếng". Chồng chị đoán đúng hai ô, còn ô "cẩn thận" bị đọc thành "sợ hãi" vì chị cho nhân vật đi rón rén. Chị đổi sang dáng đứng thẳng hai tay ôm hộp có nắp, lần sau đọc đúng ngay. Rón rén nghiêng về lo sợ; cầm đồ bằng hai tay mới là cẩn thận.
Bài tập này nên làm lại mỗi khi bạn bắt đầu một nhân vật mới. Lần thứ hai, thứ ba bạn sẽ thấy mình chọn dấu hiệu nhanh hơn và ít phải nhờ người đoán hơn.
Chỗ hay sai khi dịch tính cách
Dồn hết tính cách vào khuôn mặt. Mặt nhân vật thường chỉ to bằng hạt đậu khi in nhỏ trên thiệp hay nhãn dán. Tính cách nằm ở mặt sẽ biến mất. Tư thế thì vẫn đọc được ở mọi cỡ.
Dùng dấu hiệu quá quen. Kính cận cho người thông minh, má hồng cho người dễ thương: người xem đọc ra ngay nhưng quên cũng ngay. Hãy tìm dấu hiệu riêng hơn, ví dụ người thông minh hay lẩm bẩm tính nhẩm bằng ngón tay.
Tính cách đổi theo từng bức. Nhân vật nóng tính mà bức nào cũng đứng hiền lành thì người xem không tin. Dấu hiệu của tính từ chính phải xuất hiện ở hầu hết các bức, kể cả khi nhân vật đang vui.
Vẽ "xấu tính" bằng ngoại hình xấu. Gắn tính xấu với mũi to, da sẫm, thân hình béo là lối rập khuôn làm tổn thương người thật. Cho tính xấu hiện qua hành động, như giấu đồ của bạn sau lưng.
Quên tính từ trái chiều. Không có nó, nhân vật dễ đoán từ bức đầu tới bức cuối. Một chi tiết nhỏ ngược chiều đủ làm người xem muốn xem thêm.
Khi nhân vật là con vật hay đồ vật
Con vật và đồ vật đã có sẵn "tính cách loài" trong đầu người xem: mèo kiêu, chó trung thành, rùa chậm, ấm nước hiền. Bạn có hai lựa chọn. Một là thuận theo, rồi dùng tính từ trái chiều để làm nhân vật khác đi. Hai là lật ngược, như con rùa hấp tấp hay cái ấm nóng tính, và để chính sự lật ngược đó làm tính từ chính.
Lật ngược cần dấu hiệu mạnh hơn, vì bạn đang cãi lại thói quen của người xem. Con rùa hấp tấp phải có dáng chồm hẳn ra khỏi mai, chân bước dài quá sức, có thể kèm một vệt bụi phía sau. Nếu chỉ vẽ rùa bình thường và ghi chú "hấp tấp", người xem vẫn thấy một con rùa chậm.
Với đồ vật, tư thế thay bằng độ nghiêng và độ móp. Cái chổi lười thì nằm dựa tường, sợi chổi xoè lộn xộn. Cái chổi chăm chỉ thì đứng thẳng, sợi chổi gọn gàng, có khi kèm một đống lá đã quét. Đồ vật không có tay chân thì thói quen nằm ở cách nó "ở" trong không gian.
Một bài tập nhỏ cho phần này: chọn một đồ vật trong bếp, như cái muôi, rồi vẽ nó ba lần theo ba tính từ khác nhau mà không thêm mắt mũi. Chỉ dùng độ nghiêng, chỗ đặt và vài vệt nhỏ quanh nó. Nếu ba cái muôi đã khác tính nhau, khi thêm mặt vào bạn sẽ thấy nhân vật sống ngay.
Thử tính cách bằng một tình huống chung
Bảng tra giúp nhân vật đứng yên có tính cách. Nhưng phép thử thật là đặt nhân vật vào một tình huống ai cũng gặp và xem nó phản ứng khác người khác ra sao. Chọn một tình huống đơn giản: trời đổ mưa bất chợt, rơi mất chiếc dép, được tặng một hộp quà chưa mở. Vẽ nhân vật của bạn trong tình huống đó bằng một ô hình duy nhất, khuôn mặt vẫn giữ đơn giản.
Nhân vật rụt rè gặp mưa sẽ nép dưới mái hiên nhà người lạ, không dám gõ cửa. Nhân vật nóng tính sẽ đứng giữa mưa giơ nắm tay lên trời. Nhân vật hay lo đã mở ô từ trước khi mưa. Nhân vật tò mò thì ngửa mặt hứng giọt mưa. Nếu khi vẽ bạn phải ngập ngừng không biết nhân vật mình sẽ làm gì, tính cách còn quá mờ. Nếu bạn nghĩ ngay ra một phản ứng và phản ứng ấy khác hẳn phản ứng của "một người bình thường", tính cách đã đủ rõ để đi tiếp sang màu và trang phục.
Giữ ô tình huống này trong sổ. Mỗi khi phân vân một chi tiết mới, như có nên cho nhân vật đội mũ không, nhìn lại ô ấy và hỏi chiếc mũ có hợp với cách nhân vật phản ứng trong mưa không.
Câu tự hỏi khi nhìn lại nhân vật
Sau khi vẽ xong bản đầu có tính cách, dừng lại trả lời từng câu dưới đây. Mỗi câu "không" là một chỗ cần sửa trước khi đi tiếp sang màu và trang phục.
- Che mặt nhân vật lại, nhìn riêng dáng người: mình còn đọc ra tính từ chính không?
- Thu nhỏ bản vẽ bằng cách đứng xa hai mét: dấu hiệu nào còn, dấu hiệu nào mất?
- Có dấu hiệu nào đang nói ngược với tính từ chính mà mình không chủ ý không?
- Tính từ trái chiều đã có chỗ của nó chưa, và nó có đủ nhỏ để không lấn tính từ chính?
- Nếu đặt nhân vật này đứng cạnh một nhân vật khác của mình, người xem có phân biệt được hai tính cách chỉ qua dáng không?
- Mình có đang dựa vào một dấu hiệu rập khuôn gắn với ngoại hình, vùng miền hay nghề nghiệp không?
Câu cuối cùng không để làm khó bạn. Nhân vật đại diện sẽ đi cùng bạn lâu, có khi in lên đồ tặng người thân. Nhân vật không xúc phạm ai thì dùng được ở nhiều chỗ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Tính cách nên quyết định trước hay hình khối nên quyết định trước?
Tính cách trước. Hình khối là cách nói, tính cách là điều muốn nói. Khi đã có ba tính từ, bạn chọn hình khối nhanh hơn nhiều vì chỉ còn vài phương án hợp. Ngược lại, chọn hình trước thì phải đoán tính cách cho vừa hình.
Nhân vật có được thay đổi tính cách theo thời gian không?
Có thể, nhưng nên giữ tính từ chính. Một nhân vật rụt rè có thể dần bạo dạn hơn qua truyện, và đó là một hành trình hay. Nếu đổi luôn tính từ chính, người xem sẽ cảm thấy đó là một nhân vật khác.
Làm sao để tính cách hiện ra khi nhân vật chỉ đứng yên?
Dựa vào tư thế, món đồ và chỗ đứng. Một nhân vật đứng yên vẫn có thể nghiêng về một phía, ôm một vật, đứng sát mép hay giữa trang. Ba lựa chọn ấy đã nói khá nhiều mà không cần cử động.
Ba tính từ có phải là tính từ tích cực không?
Không cần. Một tính từ hơi tiêu cực như lười, hay quên, hay lo thường làm nhân vật gần gũi hơn. Chỉ cần tránh gắn tính tiêu cực với đặc điểm ngoại hình hay nhóm người cụ thể ngoài đời.
Nhân vật cho trẻ nhỏ xem có cần tính cách phức tạp không?
Trẻ nhỏ đọc tốt nhất một tính từ chính rõ ràng và một chi tiết vui. Tính từ trái chiều vẫn nên có, nhưng chọn loại dễ hiểu, như chú khủng long to lớn mà sợ bóng tối.
Có nên hỏi người khác đoán tính cách nhân vật không?
Nên, và đây là cách kiểm rẻ nhất. Che chữ, đưa hình, hỏi họ thấy nhân vật thế nào. Nếu ba người đoán ba kiểu khác nhau, dấu hiệu của bạn còn mờ hoặc đang đá nhau.