Lấy cảm hứng là học một nguyên tắc rồi áp vào ý của mình; sao chép là mang về một tổ hợp hình, màu, tên và tính cách đã thuộc về người khác. Mắt to, đầu tròn, thân ngắn là kiểu chung không ai sở hữu. Nhưng khi nhân vật của bạn có cùng bóng dáng, cùng bảng màu, cùng món đồ đặc trưng với một nhân vật có sẵn, người xem sẽ thấy bản kia, không thấy bạn.
Bài này không bàn chuyện pháp lý, phần đó cần người hiểu luật. Ở đây là cách làm việc tại bàn vẽ: gom cảm hứng từ nhiều nguồn, biến đổi đúng chỗ, và một phép thử năm điểm giúp bạn tự trả lời "nhân vật này đã là của mình chưa" trước khi đem đi dùng.
Chung và riêng: cái gì được học, cái gì nên tránh mang về
Phân biệt dưới đây giúp bạn biết đang học kỹ thuật hay đang mượn bản sắc của nhân vật khác.
| Thuộc về kỹ thuật chung, học thoải mái | Thuộc về bản sắc riêng, tránh mang về |
|---|---|
| Tỉ lệ đầu to thân nhỏ để trông dễ thương | Đúng tỉ lệ đó cộng đúng kiểu tai, đúng dáng đứng của một nhân vật cụ thể |
| Dùng hình tròn cho nhân vật hiền | Một hình tròn có cùng các mảng màu đặt cùng chỗ như nhân vật có sẵn |
| Cho nhân vật một món đồ đặc trưng | Chính món đồ đặc trưng mà người ta nhắc tên là nghĩ tới nhân vật kia |
| Mắt chấm đơn giản để dễ vẽ lại | Kiểu mắt riêng có hình dạng lạ mà chỉ một nhân vật dùng |
| Nhân hoá con vật, đồ vật | Cùng loài, cùng màu, cùng trang phục, cùng tính cách với một nhân vật đã nổi tiếng |
| Câu cửa miệng ngắn, có nhịp | Câu nói đã gắn với một nhân vật, một người nổi tiếng |
Nhìn cột phải sẽ thấy một điều: thứ làm nên bản sắc thường là tổ hợp, không phải từng chi tiết lẻ. Một con mèo trắng không thuộc về ai. Một con mèo trắng có đúng kiểu nơ, đúng chỗ đặt nơ, đúng nét mặt của một nhân vật nổi tiếng thì đã là bản kia.
Vì vậy câu hỏi hữu ích không phải "chi tiết này có được dùng không" mà là "tổ hợp chi tiết của mình có gợi ngay tới một nhân vật nào khác không".
Quy tắc ba nguồn trở lên
Cách đơn giản nhất để không sao chép là không bao giờ lấy cảm hứng từ một nguồn duy nhất. Khi chỉ có một hình mẫu trong đầu, tay sẽ tự kéo về hình mẫu đó, kể cả khi bạn cố đổi. Khi có ba nguồn khác loại, bạn buộc phải tự tổng hợp, và cái tổng hợp ấy là của bạn.
Ba nguồn nên khác hẳn nhau về loại. Ví dụ một nguồn là đời thật, như con mèo nhà hàng xóm hay dáng đi của ông bán kem. Một nguồn là đồ vật hay chất liệu, như cái ấm nhôm méo, tấm vải hoa của bà. Một nguồn mới là tranh vẽ của người khác, và chỉ học nguyên tắc từ đó, như cách họ đơn giản hoá bàn tay.
Anh Dũng, nhân viên giao hàng ở Hải Phòng, muốn vẽ nhân vật con cua cho nhóm bạn đi câu. Ban đầu anh chỉ nghĩ tới một con cua hoạt hình quen thuộc và bản phác nào cũng giống nó. Anh chuyển sang ba nguồn: con cua đá thật anh chụp ở bờ kè, chiếc mũ bảo hiểm sứt của chính anh, và cách một hoạ sĩ vẽ mắt nhân vật bằng hai vạch ngang. Kết quả là một con cua đội mũ bảo hiểm có vết sứt, mắt hai vạch, càng một to một nhỏ như cua đá thật. Không ai nhìn ra hình mẫu nào.
Nhật ký cảm hứng: ghi lại nguồn trong lúc vẽ
Thói quen này mất vài phút mỗi buổi nhưng giúp bạn tự kiểm rất rõ về sau.
- Dành trang cuối của sổ phác làm nhật ký cảm hứng.
- Mỗi khi đưa một chi tiết vào nhân vật, ghi một dòng: chi tiết gì, lấy ý từ đâu, đã đổi thế nào.
- Nếu nguồn là tranh của người khác, ghi rõ bạn học nguyên tắc gì từ đó, không ghi "giống tranh X".
- Khi một dòng chỉ có "lấy từ" mà cột "đã đổi thế nào" trống, khoanh đỏ dòng đó.
- Cuối buổi, xem số dòng khoanh đỏ. Mỗi dòng đỏ là một chỗ cần biến đổi tiếp hoặc thay nguồn.
Nhật ký còn có lợi về sau: khi ai đó hỏi nhân vật từ đâu ra, bạn có câu trả lời cụ thể. Và khi vẽ lại sau nhiều tháng, bạn nhớ vì sao chi tiết này có mặt, nên ít bị trôi về phía hình mẫu cũ.
Một dòng nhật ký mẫu trông thế này: "Càng một to một nhỏ, lấy từ cua đá ở bờ kè, giữ nguyên vì là đặc điểm thật của loài; mũ bảo hiểm sứt, lấy từ mũ của mình, thêm vết sứt hình tam giác." Hai dòng ngắn, nhưng đủ để biết chi tiết nào là của ai.
Phép thử năm điểm trước khi coi nhân vật là của mình
Thử bóng đen. Tô đặc toàn bộ nhân vật thành một bóng màu đen. Đưa cho người khác xem và hỏi họ nghĩ tới nhân vật nào. Nếu họ gọi tên một nhân vật có sẵn, bóng dáng còn quá gần.
Thử bỏ tên. Che tên nhân vật, đưa hình cho ba người. Nếu có người nói "trông như nhân vật kia", ghi lại họ thấy giống ở chi tiết nào.
Thử màu xám. Vẽ lại nhân vật chỉ bằng bút chì, không màu. Nếu bỏ màu mà nhân vật hết giống ai, chỗ giống nằm ở bảng màu; đổi một hai màu chính là đủ.
Thử kể chuyện. Kể tiểu sử nhân vật trong ba câu cho người khác nghe mà không cho xem hình. Nếu họ nói "nghe như chuyện của nhân vật kia", phần trùng nằm ở tính cách hoặc hoàn cảnh.
Thử nhật ký. Đọc lại nhật ký cảm hứng. Nếu hơn một nửa chi tiết đến từ cùng một nguồn là tranh người khác, nhân vật chưa phải của bạn, kể cả khi qua được bốn phép thử trên.
Nguồn cảm hứng ngay quanh mình
Nguồn tốt nhất là những thứ chỉ bạn nhìn thấy theo cách của bạn. Danh sách dưới đây lấy toàn từ đời sống thường ngày, không cần mở tranh của ai.
- Dáng đi, dáng ngồi của người trong nhà: ông ngồi xổm uống trà, mẹ kẹp bút sau tai. Chỉ lấy dáng và thói quen, không lấy khuôn mặt người thật nếu họ chưa đồng ý.
- Đồ cũ có vết: cái phích có vết móp, đôi dép bị gặm mép, chiếc ô gãy một nan. Vết hỏng là chi tiết riêng mà không nhân vật có sẵn nào có.
- Con vật gặp hằng ngày: con chó ở quán nước đầu ngõ, đàn gà ở sân nhà ngoại. Quan sát một con cụ thể chứ không vẽ "một con chó" chung chung.
- Hình thù tình cờ: vết ố trên tường, đám mây, bóng cây trên nền nhà. Nhiều nhân vật ra đời từ một vết loang bạn thấy giống cái mặt.
- Âm thanh và mùi: tiếng rao, tiếng xe đạp lách cách, mùi bánh nướng. Âm thanh thường cho tính cách và tên trước khi có hình.
- Nghề và dụng cụ nghề quanh mình: cái kéo của thợ cắt tóc, chiếc thước dây của thợ may. Dụng cụ nghề cho nhân vật một món đồ đặc trưng rất tự nhiên.
Mang theo một cuốn sổ nhỏ để ghi nhanh trong ngày, chỉ vài nét và một dòng chữ. Cuối tuần lật lại, chọn ba ghi chép khác loại nhau làm ba nguồn cho nhân vật tiếp theo.
Biến đổi đúng chỗ khi lỡ quá giống
Khi phép thử báo giống, đừng vứt nhân vật. Thường chỉ cần đổi một hai thứ đúng chỗ là đủ. Thứ tự ưu tiên như sau.
- Đổi tỉ lệ lớn trước: đầu so với thân, chân dài hay ngắn. Đây là thứ người xem nhận ra đầu tiên từ xa.
- Đổi món đồ đặc trưng: thay bằng món đồ lấy từ đời sống của chính bạn hoặc của nhân vật trong hồ sơ.
- Đổi bảng màu: giữ màu chủ đạo nếu nó quan trọng với tính cách, đổi màu phụ và chỗ đặt màu.
- Đổi loài hoặc chất liệu nếu vẫn quá giống: con thỏ thành con sóc, nhân vật bằng vải thành nhân vật bằng gỗ.
- Đổi tính cách sau cùng, vì tính cách là phần riêng của bạn và thường ít bị trùng nhất.
Đổi xong, làm lại phép thử bóng đen với người chưa từng xem bản cũ. Người đã xem bản cũ sẽ bị ám bởi hình cũ và khó nhận xét công bằng.
Cũng đừng đổi quá tay theo kiểu cố cho khác bằng mọi giá. Nhân vật bị đổi tới mức mất luôn tính cách ban đầu thì vừa không giống ai, vừa không còn là ý của bạn. Mỗi lần đổi, đọc lại hồ sơ để chắc phần lõi vẫn còn.
Học bằng cách chép tay có được không
Chép tay tranh người khác để luyện tay là cách học có từ lâu và vẫn có ích: bạn hiểu người ta đơn giản hoá bàn tay thế nào, đặt mắt ở đâu. Điều quan trọng là bản chép nằm trong sổ luyện, ghi rõ là bài chép, không đem ra làm nhân vật của mình, không in lên đồ, không đăng như sáng tác.
Ranh giới nằm ở chỗ bạn rút ra gì sau khi chép. Chép mười trang rồi viết được ba nguyên tắc, ví dụ "bàn tay chỉ cần ba ngón là đủ đọc", "mắt đặt thấp làm nhân vật trẻ hơn", là học. Chép mười trang rồi dùng luôn một nhân vật trong đó làm nhân vật đại diện là mượn. Với trẻ em, chép nhân vật yêu thích là chuyện tự nhiên; người lớn có thể hỏi con "nếu bạn ấy là anh em họ của nhân vật này thì trông thế nào?" để con tự biến đổi.
Nếu bạn định dùng nhân vật vào việc buôn bán, in bán hay làm biển hiệu, phần quyền tác giả nên tìm hiểu kỹ ở nguồn chuyên về luật. Phép thử năm điểm giúp bạn tự kiểm khi sáng tác, không thay thế được ý kiến của người làm luật.
Câu hỏi thường gặp
Nhân vật mắt to đầu tròn có bị coi là sao chép không?
Không, vì mắt to đầu tròn là kiểu tạo hình chung được dùng rộng rãi. Chỉ khi tổ hợp nhiều chi tiết như bóng dáng, màu, món đồ, tên cùng trùng với một nhân vật cụ thể thì mới thành bản sao.
Lấy cảm hứng từ con vật nuôi trong nhà có an toàn không?
Đây là nguồn cảm hứng tốt nhất vì nó chỉ thuộc về bạn. Đặc điểm riêng của con vật nhà mình, như một tai cụp, một vết lông, một tật hay nằm ngửa, là thứ không nhân vật nào khác có sẵn.
Bao nhiêu phần trăm khác biệt thì được coi là của mình?
Không có con số nào đáng tin cho câu này. Cách thực tế là phép thử: người chưa từng xem bản nháp có gọi tên một nhân vật khác khi nhìn hình của bạn không. Nếu không ai gọi, bạn đã đi đủ xa.
Trẻ con vẽ lại nhân vật yêu thích thì có sao không?
Không sao, đó là cách trẻ học và bày tỏ sự yêu thích. Chỉ nên nhẹ nhàng gợi con tạo thêm nhân vật của riêng mình, ví dụ một người bạn mới của nhân vật ấy, để con tập biến đổi.
Có nên ghi nguồn cảm hứng khi đăng nhân vật không?
Nếu có một nguồn rõ ràng mà bạn học nhiều, ghi một dòng cảm ơn là cử chỉ đẹp. Nhưng điều quan trọng hơn là chính bạn biết rõ nguồn qua nhật ký cảm hứng, để tự kiểm và trả lời khi có người hỏi.
Hai người vô tình vẽ ra nhân vật giống nhau thì sao?
Chuyện này có xảy ra với các ý đơn giản như quả cam có mắt. Nhật ký cảm hứng và các bản phác có ngày tháng là bằng chứng quá trình sáng tạo độc lập của bạn. Giữ chúng cẩn thận, đừng vứt bản nháp.