Nhân vật "sống" khi bạn đặt nó vào một tình huống chưa từng vẽ mà biết ngay nó sẽ làm gì, và người khác nhìn hình cũng đoán được điều đó. Đó không phải lúc bản vẽ đẹp nhất, mà là lúc nhân vật bắt đầu tự sinh ra chuyện. Bài này gom lại tám dấu hiệu cụ thể để bạn tự kiểm, kèm cách sửa khi một dấu hiệu chưa đạt.
Câu hỏi "khi nào xong" quan trọng vì người tự vẽ dễ mắc một trong hai lỗi: dừng quá sớm, khi nhân vật còn là một hình đẹp không có chuyện; hoặc sửa mãi không dừng, khi nhân vật đã đủ mà vẫn thêm chi tiết. Tám dấu hiệu dưới đây giúp tránh cả hai.
Tám dấu hiệu, mỗi dấu hiệu một cách kiểm
Cột thứ ba là cách kiểm làm được ngay tại bàn, không cần ai chuyên môn. Đạt sáu trên tám là đủ để đi tiếp; không cần đạt đủ tám mới bắt đầu dùng nhân vật.
| Dấu hiệu | Nghĩa là | Cách kiểm |
|---|---|---|
| Nhận ra từ bóng dáng | Hình khối đủ riêng | Tô đen toàn bộ, nhìn xa hai mét |
| Vẽ lại được từ trí nhớ | Không có chi tiết tuỳ hứng | Vẽ lại không nhìn trong năm phút |
| Phản ứng đoán được | Tính cách đủ rõ | Đặt vào tình huống mới, xem có nghĩ ngay ra không |
| Có một mâu thuẫn nhỏ | Không một chiều | Tìm trong hồ sơ một điều trái với tính cách chính |
| Có món đồ hoặc nét không thể bỏ | Có dấu nhận diện | Che từng chi tiết, xem bỏ cái nào thì mất nhân vật |
| Người khác vẽ lại được | Thiết kế truyền đạt được | Đưa hình cho người khác chép trong năm phút |
| Tự sinh chuyện | Có chất liệu kể | Nghĩ ra ba tình huống trong một phút |
| Bạn vẫn muốn vẽ | Có sức sống với chính người vẽ | Sau một tuần không vẽ, có nhớ và muốn vẽ lại không |
Hai dấu hiệu cuối là hai dấu hiệu khó giả nhất. Một nhân vật có thể qua sáu phép thử kỹ thuật mà vẫn không ai muốn vẽ, kể cả người tạo ra nó. Ngược lại, một nhân vật còn vụng về nhưng tự sinh chuyện và làm bạn nhớ tới thì đáng để đầu tư sửa phần kỹ thuật.
Phép thử tình huống lạ
Đây là phép thử trung tâm. Lấy ba tình huống không liên quan gì tới đời sống của nhân vật: lần đầu đi tàu hoả, bị kẹt thang máy, được giao trông một em bé. Với mỗi tình huống, cho mình mười giây để nói ra nhân vật sẽ làm gì đầu tiên. Nếu bạn nói được ngay và câu trả lời khác hẳn phản ứng của một người bình thường, nhân vật đã có tính cách vận hành được.
Nếu bạn phải nghĩ lâu, hoặc câu trả lời là "chắc nó cũng làm như mọi người", tính cách còn nằm trên giấy mà chưa thành hành vi. Quay lại hồ sơ, xem mong muốn và nỗi lo của nhân vật có đủ cụ thể chưa. Thường chỉ cần thêm một nỗi lo rõ ràng, như sợ bị bỏ lại phía sau, là cả ba tình huống tự có phản ứng: lên tàu thì ngồi sát cửa, kẹt thang máy thì đập cửa gọi, trông em bé thì không rời mắt một giây.
Chị Thảo, nhân viên thư viện ở Quảng Ninh, làm phép thử này cho nhân vật con hải âu của mình. Ba tình huống, chị đều trả lời "nó bay đi". Chị nhận ra hải âu của mình chưa có tính cách, chỉ có đặc tính loài. Chị thêm cho nó nỗi sợ nước lạnh. Một con hải âu sợ nước lạnh lập tức có chuyện ở mọi tình huống, và chị vẽ được cả loạt tranh nhỏ cho góc đọc sách thiếu nhi.
Phép thử người khác vẽ lại
Phép thử này cho biết thiết kế của bạn có truyền đạt được không, điều rất quan trọng nếu nhân vật sẽ được cả nhà, cả lớp hay nhân viên cửa hàng cùng dùng.
- Chọn một người không vẽ thường xuyên, lý tưởng là người sẽ dùng nhân vật cùng bạn.
- Cho họ xem bản vẽ chính diện trong một phút, rồi úp lại.
- Đưa giấy bút và nhờ họ vẽ lại nhân vật trong năm phút, không được nhìn.
- Đặt bản của họ cạnh bản của bạn. Gạch những chỗ họ nhớ đúng, khoanh những chỗ họ quên hoặc vẽ khác.
- Chỗ được nhớ là xương sống của nhân vật. Chỗ bị quên là chi tiết phụ: hoặc làm rõ hơn, hoặc bỏ.
Đừng thất vọng nếu bản của họ "xấu". Không phải đo tay họ; bạn đang đo xem thiết kế có tự nói được điều cốt lõi không. Nếu bản vẽ vụng của người không biết vẽ vẫn nhận ra nhân vật, thiết kế của bạn đang làm rất tốt.
Nếu có thể, làm phép thử này với hai người ở hai lứa tuổi, ví dụ một đứa trẻ và một người lớn. Trẻ thường nhớ màu và món đồ, người lớn hay nhớ dáng và tỉ lệ. Chỗ cả hai cùng quên mới là chỗ thật sự yếu.
Khi một dấu hiệu chưa đạt: sửa ở đâu
Không nhận ra từ bóng dáng. Sửa hình khối lớn, không sửa chi tiết. Phóng đại một đặc điểm: tai dài hơn, thân tròn hơn, chân ngắn hơn. Một đặc điểm phóng đại rõ tốt hơn ba đặc điểm vừa vừa.
Vẽ lại không giống. Đếm số chi tiết. Nếu trên mười chi tiết cần nhớ, bỏ bớt tới khi còn khoảng năm sáu. Chi tiết nào bạn hay quên nhất thường là chi tiết nên bỏ đầu tiên.
Phản ứng không đoán được. Sửa hồ sơ, không sửa hình. Viết lại mong muốn và nỗi lo cho cụ thể, thêm một tình huống mẫu.
Không có mâu thuẫn. Thêm một tính từ trái chiều ở mức nhỏ: một thói quen hay một món đồ. Đừng thay đổi tính cách chính.
Không tự sinh chuyện. Nhân vật thường thiếu quan hệ. Cho nó một người bạn, một đối thủ nhỏ hoặc một nơi chốn cụ thể. Chuyện sinh ra từ va chạm giữa nhân vật với thứ xung quanh.
Bạn không còn muốn vẽ. Hỏi thẳng mình điều gì làm chán. Nếu là chi tiết tốn công, đơn giản hoá. Nếu là tính cách nhạt, quay về hồ sơ. Nếu chán cả ý tưởng, cất đi và bắt đầu nhân vật khác; không có gì sai.
Ví dụ đi qua bảng kiểm: cái nồi đất của tiệm cơm
Anh Lộc mở tiệm cơm nhỏ ở Huế, vẽ nhân vật cái nồi đất có nắp làm mũ, mặt hiền, tay cầm muôi. Anh tự kiểm theo tám dấu hiệu. Bóng dáng: đạt, cái nắp lệch một bên nhận ra từ xa. Vẽ lại từ trí nhớ: không đạt, vì anh vẽ hoa văn quanh thân nồi mỗi lần một kiểu. Anh bỏ hoa văn, chỉ giữ một vết nứt nhỏ ở vai nồi.
Phản ứng đoán được: không đạt. Đặt cái nồi vào tình huống "trời mưa", anh không biết nó làm gì. Anh thêm vào hồ sơ: nồi rất sợ bị nguội, luôn tìm chỗ ấm. Từ đó trời mưa thì nồi ngồi sát bếp than, gặp khách đến muộn thì nồi ôm chặt nắp giữ hơi. Mâu thuẫn nhỏ: nồi hiền nhưng rất ghét ai mở nắp khi cơm chưa chín. Món đồ không bỏ được: cái nắp lệch. Người khác vẽ lại: cô nhân viên vẽ lại được cái nắp lệch và vết nứt.
Tự sinh chuyện: sau khi có nỗi sợ nguội, anh nghĩ ra năm tình huống trong một phút. Muốn vẽ tiếp: anh vẽ nồi lên bảng thực đơn mỗi sáng mà không thấy chán. Tám trên tám, nhưng chỉ sau khi sửa hai chỗ. Điều đáng chú ý là cả hai chỗ sửa đều không làm bản vẽ đẹp hơn: một chỗ bỏ bớt chi tiết, một chỗ thêm một dòng vào hồ sơ.
Đừng hoàn thiện quá sớm
Có một cái bẫy ngược: vẽ bản màu thật đẹp, làm cả bảng thiết kế, in thử lên cốc lên áo, trước khi nhân vật qua được các phép thử. Khi nhân vật đã nằm trên đồ in, bạn tiếc công nên không dám sửa, dù biết nó còn nhạt. Cách tránh là giữ nhân vật ở dạng nháp bút chì càng lâu càng tốt, cho tới khi đạt ít nhất sáu dấu hiệu.
Một gợi ý thực tế: trong hai tuần đầu, chỉ vẽ nhân vật ở chỗ "rẻ" như góc sổ, mặt sau giấy nháp, tờ ghi chú dán tủ lạnh. Mỗi lần vẽ là một lần thử. Những chỗ rẻ cho phép bạn đổi ý không tiếc. Sau hai tuần, nếu nhân vật vẫn còn đó, vẫn được bạn và người xung quanh gọi tên, lúc ấy mới làm bản sạch, chọn màu chính thức và lập bảng thiết kế.
Ngược lại, cũng đừng chờ đạt đủ tám dấu hiệu mới dùng. Nhiều nhân vật chỉ thật sự sống sau khi được dùng: được kể chuyện, được trẻ con hỏi han, được người khác vẽ thêm. Đạt sáu trên tám là đủ để mang nhân vật ra đời và để đời sống hoàn thiện nốt phần còn lại.
Câu tự hỏi mỗi tháng một lần
Nhân vật sống rồi vẫn có thể héo dần nếu bị dùng như một hình in lặp lại. Mỗi tháng, dành mười phút trả lời những câu này.
- Tháng này nhân vật đã gặp tình huống mới nào chưa, hay chỉ lặp lại vài tư thế quen?
- Có ai ngoài mình nhắc tới nhân vật bằng tên không?
- Mình có vẽ thêm được một điều mới về nhân vật, như một món ăn nó ghét, một nơi nó hay tới?
- Có chi tiết nào mình đã lén bỏ đi vì lười vẽ không? Nếu có, nên chính thức bỏ và ghi lại.
- Nhân vật còn khớp với lý do ban đầu mình tạo ra nó không, hay đã trôi sang hướng khác?
Trôi sang hướng khác không phải lỗi. Nhân vật của cô giáo có thể bắt đầu là linh vật lớp rồi thành người bạn đi cùng truyện kể cuối tuần. Chỉ cần bạn biết nó đang trôi, và ghi lại thay đổi, để lần sau vẽ không bị lẫn giữa bản cũ và bản mới.
Câu hỏi thường gặp
Nhân vật sống có nghĩa là phải vẽ đẹp không?
Không. Nhiều nhân vật được yêu mến có nét vẽ rất đơn giản, thậm chí vụng. Sống nghĩa là có tính cách vận hành được, nhận ra được và sinh chuyện được. Kỹ thuật đẹp giúp thêm nhưng không thay thế những điều đó.
Đạt bao nhiêu dấu hiệu thì nên bắt đầu dùng nhân vật?
Khoảng sáu trên tám là đủ để dùng ở những chỗ thường ngày như sổ tay, thiệp, bảng tin lớp. Nếu định in lên nhiều đồ hoặc dùng cho cửa hàng, nên đạt đủ tám để đỡ phải sửa sau.
Nhân vật của trẻ có cần qua bảng kiểm này không?
Không nên dùng bảng kiểm để đánh giá tranh của trẻ. Với trẻ, chỉ hỏi chuyện: bạn ấy sẽ làm gì nếu đi lạc, nếu được quà. Câu trả lời của con là cách nhân vật sống, và không cần đạt chuẩn nào cả.
Nhân vật đã dùng lâu mà bỗng thấy nhạt thì làm gì?
Thường là do nhân vật bị lặp lại trong vài tình huống quen. Đặt nó vào một nơi chốn mới hoặc cho nó gặp một nhân vật mới. Va chạm mới thường làm nhân vật tươi lại mà không phải đổi thiết kế.
Có cần người khác xác nhận nhân vật đã sống không?
Ít nhất một người khác nên tham gia, vì có vài dấu hiệu bạn không tự kiểm được, như bóng dáng có nhận ra không hay thiết kế có truyền đạt được không. Một người trong nhà là đủ, không cần người chuyên môn.