Biến nét vẽ nguệch ngoạc thành nhân vật rất đơn giản: nhìn đám nét rối cho tới khi thấy một khuôn mặt hay một con vật, thêm mắt cho nó, rồi đặt tên. Mắt người vốn có xu hướng nhìn ra khuôn mặt trong những hình ngẫu nhiên như ổ điện, đám mây, vết nước trên tường. Trò chơi này tận dụng chính khả năng đó.
Điểm hay là trẻ chưa vẽ được hình gì cụ thể vẫn chơi được, và trẻ đã ngại vẽ cũng chơi được, vì chẳng có gì để "vẽ sai". Bài này có năm trò chơi xếp từ dễ đến khó, ví dụ một buổi chơi của hai chị em ở Huế, bảng chọn trò theo độ tuổi và những lỗi khiến trò chơi mất vui.
Vì sao nét nguệch ngoạc là chỗ bắt đầu tốt
Với trẻ hai, ba tuổi, nét nguệch ngoạc là giai đoạn vẽ đầu tiên. Con quẹt bút vì thích thấy dấu vết mình để lại. Đến khoảng ba tuổi rưỡi, nhiều bé bắt đầu "đặt tên" cho đám nét sau khi vẽ xong: cái này là mẹ, cái này là chó. Đó là khoảnh khắc nét vẽ chuyển thành nhân vật, và người lớn có thể giúp khoảnh khắc ấy đến thường xuyên hơn.
Với trẻ lớn hơn, nét ngẫu nhiên gỡ được nỗi sợ trang giấy trắng. Thay vì phải nghĩ ra nhân vật từ con số không, con chỉ cần nhìn và phát hiện. Phát hiện dễ hơn phát minh, và cũng vui hơn, vì kết quả luôn bất ngờ.
Người lớn chơi cùng cũng được lợi. Nhiều phụ huynh tự nhận "không biết vẽ" nhưng chơi trò này lại rất hăng, vì không ai bắt vẽ đẹp. Khi bố mẹ thoải mái thì con cũng thoải mái theo.
Đồ dùng cũng không đòi hỏi gì đặc biệt. Bút chì mềm cho nét rối, một cây bút màu đậm để vẽ mắt và viền, vài tờ giấy trắng hoặc giấy in hỏng một mặt. Không cần tẩy, vì trong trò chơi này không có nét nào là sai. Chính việc không có tẩy trên bàn đã là một tín hiệu cho con biết: hôm nay mình chơi, không phải làm bài.
Trò 1: Nét rối có mắt, chơi ngay trong năm phút
Đây là trò nền, các trò sau đều biến thể từ đây. Chuẩn bị một bút chì hoặc bút bi, một bút màu đậm và vài tờ giấy trắng.
- Nhắm mắt, cầm bút chì vẽ một đường cong vòng vèo trong khoảng năm giây, không nhấc bút. Mở mắt ra.
- Xoay tờ giấy bốn hướng. Hỏi nhau: chỗ nào trông giống cái đầu, cái mỏ, cái bụng?
- Chọn một vùng kín và vẽ hai con mắt vào đó bằng bút màu đậm. Thường chỉ cần đôi mắt là nhân vật hiện ra.
- Thêm tối đa ba thứ nữa: miệng, chân, tay, tai, đuôi. Giới hạn ba thứ để nhân vật không bị rối.
- Tô đậm lại đường viền của nhân vật, phần nét thừa để nguyên mờ phía sau.
- Đặt tên và nói một câu về tính cách, ví dụ "Bà Cuộn, hay quên kính".
Giới hạn "tối đa ba thứ" ở bước bốn là chỗ quan trọng. Trẻ hào hứng hay vẽ thêm mọi thứ, nhân vật thành một đống chi tiết và mất hình dáng gốc thú vị. Ít chi tiết giữ được cái ngộ nghĩnh của nét rối.
Bốn trò biến thể cho những ngày khác nhau
Trò 2, vết màu loang. Nhỏ vài giọt màu nước lên giấy, gấp đôi tờ giấy lại rồi mở ra, hoặc thổi giọt màu bằng ống hút cho nó chạy thành nhánh. Chờ khô rồi tìm nhân vật trong vết loang. Vết đối xứng do gấp giấy thường ra côn trùng, mặt nạ; vết thổi thường ra quái vật lông xù.
Trò 3, đổi lượt hai người. Người lớn vẽ một nét rối, trẻ biến nó thành nhân vật, rồi đổi vai. Trẻ cực kỳ thích giao "đề" cho bố mẹ và xem bố mẹ loay hoay. Trò này cũng giúp con thấy người lớn không phải lúc nào cũng vẽ được ngay.
Trò 4, hình học bị bỏ quên. Vẽ sẵn một tờ toàn hình tròn, vuông, tam giác rời rạc, kích thước khác nhau. Con biến mỗi hình thành một nhân vật khác. Trò này dạy ngầm rằng hình khối nói lên tính cách: hình tròn hay ra nhân vật hiền, tam giác hay ra nhân vật nhanh nhẹn hoặc lém lỉnh.
Trò 5, đồ vật quanh nhà. Đặt một chiếc lá, nắp chai, mẩu giấy xé lên giấy, đồ viền quanh, nhấc đồ vật ra rồi biến đường viền thành nhân vật. Trò này hợp ngày mưa, ngồi trong nhà lâu, vì đồ nào trong nhà cũng thành "khuôn" được.
Chọn trò theo độ tuổi và tâm trạng
Không cần chơi theo thứ tự. Bảng sau giúp chọn nhanh trò hợp với con trong từng hoàn cảnh.
| Hoàn cảnh | Trò hợp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Trẻ 3–4 tuổi, mới cầm bút | Trò 1, người lớn vẽ nét rối giúp | Con chỉ cần chỉ chỗ đặt mắt, người lớn vẽ mắt theo ý con |
| Trẻ 5–6 tuổi, thích màu | Trò 2, vết màu loang | Cần chờ khô, nên làm buổi sáng rồi chiều tìm nhân vật |
| Trẻ 6–9 tuổi, thích thử thách | Trò 3, đổi lượt hai người | Để con giao đề trước để con thấy mình có quyền |
| Trẻ đang chán, không muốn vẽ | Trò 5, đồ vật quanh nhà | Bắt đầu bằng việc đi tìm đồ, chưa nhắc chuyện vẽ |
| Cả nhà cùng chơi, đông người | Trò 3, chuyền tờ giấy vòng quanh | Mỗi người thêm một thứ, người cuối đặt tên |
| Con đang tập hình khối ở lớp | Trò 4, hình học bị bỏ quên | Hỏi con vì sao hình tròn ra nhân vật hiền |
Với trẻ dưới bốn tuổi, bạn đừng chờ con tự tìm ra hình. Bạn đóng vai người hỏi: "chỗ này có phải cái miệng không?" để con gật hay lắc. Dần dần con sẽ tự chỉ ra trước khi bạn hỏi.
Ví dụ: hai chị em ở Huế và "Gia đình Cuộn Len"
Một chiều mưa dầm ở Huế, chị Vy tám tuổi và em Bống bốn tuổi bị giữ trong nhà, đã chán đồ chơi. Mẹ lấy một xấp giấy cũ, mỗi người một cây bút chì, đề nghị chơi "nét rối có mắt". Bống quẹt vòng vèo đầy trang, Vy thì cẩn thận vẽ một đường xoắn ốc rồi nhìn mãi.
Bống chỉ vào một vòng tròn nhỏ ở góc và bảo "đây là cái mắt". Mẹ vẽ thêm con mắt thứ hai theo ý Bống, rồi Bống tự quẹt một cái miệng thật to. Nhân vật được đặt tên là "Ông Ăn", vì miệng to. Vy biến đường xoắn ốc thành một cuộn len có mắt, thêm hai que đan làm tay, đặt tên "Bà Cuộn Len". Hai chị em quyết định Ông Ăn và Bà Cuộn Len là vợ chồng, sống trong giỏ đồ may của bà ngoại. Có lúc Vy muốn sửa cái miệng của Ông Ăn cho "đẹp hơn", mẹ hỏi Bống trước, Bống không chịu, thế là cái miệng được giữ nguyên.
Đến tối, nhà có năm nhân vật, đủ cả "con cháu", và cả nhà bắt đầu bịa chuyện Ông Ăn ăn mất cuộn len của Bà Cuộn Len. Mẹ dán năm tờ thành một hàng trên tường cạnh bàn học. Không ai khen tranh ai đẹp hơn. Điều làm buổi chơi thành công là mẹ đóng vai người hỏi và người ghi tên, còn quyết định nhân vật là gì thuộc hoàn toàn về hai con.
Từ nhân vật một buổi thành nhân vật dùng lâu
Phần lớn nhân vật sinh ra từ nét rối chỉ sống một buổi chiều, và như thế là đủ. Nhưng thỉnh thoảng con sẽ thích một nhân vật đến mức nhắc tới nó cả tuần. Khi đó, vài bước nhỏ giúp nhân vật ở lại lâu hơn mà không biến trò chơi thành bài tập:
- Cắt hoặc chụp lại tờ giấy có nhân vật gốc, dán vào trang đầu một cuốn sổ riêng. Bản gốc lộn xộn là giấy khai sinh của nhân vật, đừng vẽ đè lên.
- Mời con vẽ lại nhân vật trên giấy trắng, không có nét rối phía sau. Lần vẽ lại này thường đơn giản hơn bản gốc, và đó là điều tốt.
- Hỏi con ba điều chắc chắn không được đổi khi vẽ lại, ví dụ cái miệng thật to, một tai cụp, màu xanh lá. Ghi ba điều đó cạnh hình.
- Đặt nhân vật vào một tình huống khác: đi chợ, đi ngủ, gặp mưa. Con sẽ phải nghĩ nhân vật cử động thế nào, và nhân vật bắt đầu có dáng riêng.
- Thỉnh thoảng cho nhân vật gặp một nhân vật mới cũng sinh ra từ nét rối. Hai nhân vật gặp nhau là có chuyện.
Với trẻ ba, bốn tuổi, chỉ cần bước đầu tiên là đủ. Các bước sau hợp với trẻ từ sáu tuổi, khi con bắt đầu muốn nhân vật của mình vẽ lần nào cũng nhận ra.
Những lỗi làm trò chơi mất vui
Trò chơi đơn giản nên thất bại thường đến từ cách người lớn tham gia, không phải từ đồ dùng. Những lỗi hay gặp:
- Đòi nhân vật phải "giống cái gì đó". Nếu con nói đám nét là "con bò", đừng phản đối là không giống. Nhân vật là con bò vì con nói vậy.
- Tẩy bỏ phần nét thừa. Nét thừa mờ phía sau là dấu vết của trò chơi, giữ lại khiến tranh có chiều sâu và cũng nhắc con nhân vật đã ra đời từ đâu.
- Người lớn tìm ra nhân vật trước và nói ngay. Hãy chờ. Nếu con kẹt hơn một phút mới gợi ý bằng câu hỏi.
- Chọn tranh đẹp nhất để dán. Dán hết, hoặc để mỗi người tự chọn tranh của mình. Không có tranh "nhất".
- Biến trò chơi thành bài học. Giảng về tỉ lệ hay phối màu ngay giữa trò chơi làm mất hứng. Muốn dạy gì thì để buổi khác.
- Ép con chơi tiếp khi con đã chán. Trò chơi tìm nhân vật cần tâm trí thả lỏng. Khi con bắt đầu quẹt bút cho có, đó là lúc dừng, cất giấy lại cho hôm khác.
Câu tự hỏi sau buổi chơi: hôm nay ai là người tìm ra nhiều nhân vật nhất, mình hay con? Nếu là mình, lần sau mình nên chậm lại.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 3 tuổi chỉ quẹt bút lung tung thì có chơi trò này được không?
Được, và đây là độ tuổi rất hợp. Người lớn hỏi con chỗ nào là mắt, chỗ nào là miệng, rồi vẽ theo ý con. Con chưa cần tự vẽ chi tiết, chỉ cần được quyết định nhân vật là ai và tên gì.
Vì sao chỉ nên thêm tối đa ba chi tiết vào nét rối?
Nét rối ngẫu nhiên có hình dáng ngộ nghĩnh mà người cố ý vẽ khó tạo ra. Thêm quá nhiều chi tiết sẽ che mất hình dáng đó và nhân vật trở nên rối mắt, mất đi cái vui ban đầu.
Trò vết màu loang cần chuẩn bị gì?
Chỉ cần màu nước hoặc màu pha loãng, giấy hơi dày để không rách khi ướt, ống hút để thổi và khăn lau. Nên làm buổi sáng để giấy kịp khô, chiều lại cùng con tìm nhân vật trong vết loang.
Con lớn rồi, 9 tuổi, có thấy trò này trẻ con không?
Trẻ 9 tuổi thường thích bản đổi lượt hai người, đặc biệt khi được giao đề khó cho bố mẹ. Có thể nâng độ khó bằng cách bắt mỗi nhân vật phải có một tính cách và một câu nói riêng.
Nhân vật tìm ra từ nét rối có dùng lại được lâu dài không?
Có. Khi con thích một nhân vật, bạn rủ con vẽ lại nó trên giấy mới, giữ những nét đặc trưng nhất. Nhiều nhân vật con dùng suốt nhiều năm bắt đầu đúng từ một nét rối như vậy.
Người lớn không có óc tưởng tượng thì chơi cùng con thế nào?
Bạn chỉ cần xoay tờ giấy và hỏi con thấy gì. Vai của người lớn là hỏi và ghi tên, không phải là người tìm ra nhân vật hay nhất, nên không cần giỏi tưởng tượng.