Ngôn ngữ hình khối là việc dùng hình dạng tổng thể của nhân vật để người xem đoán tính cách trước khi thấy chi tiết: khối tròn gợi hiền, mềm, dễ gần; khối vuông gợi vững, chắc, đáng tin, đôi khi cứng nhắc; khối tam giác gợi nhanh, sắc, năng động hoặc nguy hiểm. Bạn chọn một khối chính chiếm phần lớn thân hình, rồi thêm một khối phụ để nhân vật không bị một màu.
Cách làm bằng giấy bút rất gọn: viết ba tính từ mô tả nhân vật, chọn khối chính khớp với tính từ mạnh nhất, phác ba phiên bản bóng đặc cỡ ngón tay cái, rồi để một người không biết gì đoán tính cách. Đoán trúng hai trên ba tính từ là khối đã nói đúng điều bạn muốn. Phần dưới đi qua từng khối, cách trộn, một ví dụ làm thật và những chỗ người mới hay vấp.
Ba hình gốc và cảm giác người xem nhận được
Bảng dưới không phải luật cứng mà là thói quen thị giác chung của phần đông người xem. Mắt người lướt qua một hình trong chưa đầy một giây và gán cảm xúc cho nó trước khi kịp suy nghĩ, nên khối chính của nhân vật nói thay bạn ngay từ cái nhìn đầu.
| Khối | Cảm giác thường gặp | Hợp với nhân vật kiểu | Mặt trái nếu lạm dụng |
|---|---|---|---|
| Tròn, bầu dục | Mềm, an toàn, vui, dễ thương, dễ ôm | Em bé, thú cưng, bạn đồng hành, nhân vật đại diện cho tiệm bánh | Nhạt, thiếu cá tính, trông giống nhau |
| Vuông, chữ nhật | Chắc, khoẻ, bền, đáng tin, ít thay đổi | Người bảo vệ, ông bố hiền mà nghiêm, bác thợ, người giữ kho | Cứng, chậm, khô, khó gần |
| Tam giác nhọn lên | Năng động, vươn lên, tự tin | Vận động viên, người dẫn đầu, nhân vật hay nghĩ ra trò mới | Kiêu, khó đoán |
| Tam giác nhọn xuống | Bấp bênh, sắc, có chút đe doạ | Kẻ tinh quái, đối thủ, nhân vật mưu mẹo | Gây khó chịu nếu dùng cho nhân vật chính hiền |
Để ý rằng tam giác có hai hướng. Tam giác đáy rộng ở dưới, đỉnh ở trên cho cảm giác đứng vững mà vẫn nhọn, giống ngọn núi. Tam giác đỉnh chĩa xuống, vai rộng chân thon, cho cảm giác mạnh ở phần trên nhưng dễ đổ. Cùng một hình mà xoay hướng là đổi hẳn tính cách, nên khi ghi chú bản phác, bạn ghi rõ hướng của tam giác chứ không chỉ ghi chữ tam giác.
Vì sao người xem đọc khối trước khi đọc chi tiết
Khi một nhân vật xuất hiện ở góc trang hay trên tấm bảng tên nhỏ, người xem không có thời gian nhìn đôi mắt, cúc áo hay đường viền tóc. Thứ đọng lại là một mảng hình có đường bao đặc trưng. Nếu mảng đó tròn trịa, họ đã thấy thân thiện từ trước khi thấy nụ cười. Nếu mảng đó góc cạnh, họ thấy cứng cáp dù khuôn mặt đang cười rất tươi.
Điều này có lợi cho người vẽ tay nghiệp dư. Bạn không cần nét vẽ điêu luyện để nhân vật có cá tính, chỉ cần khối đúng. Một hình tròn có hai chấm mắt đã đủ gợi sự ngây thơ. Ngược lại, nếu khối sai thì vẽ chi tiết đẹp đến đâu cũng phải gồng: bạn muốn nhân vật hiền nhưng thân hình chữ V vai nhọn, mắt người xem sẽ cãi lại khuôn mặt.
Thói quen này có lý do đời thường. Đồ vật tròn trong nhà như quả bóng, cái gối, chiếc bánh bao thường không làm đau ai. Vật có góc nhọn như mảnh kính, gai, mũi dao nhắc ta cẩn thận. Vật vuông vức như bức tường, thùng gỗ, tảng đá cho cảm giác nặng và khó xê dịch. Bạn không phải giải thích những liên tưởng đó cho người xem, họ đã mang sẵn trong đầu.
Vì vậy thứ tự làm việc nên là: quyết định khối trước, chi tiết sau. Nếu đang có một nhân vật vẽ dở mà thấy "sai sai" không rõ vì sao, hãy nheo mắt nhìn hoặc lùi ra xa hai mét. Khi chi tiết nhoè đi, bạn thấy ngay khối tổng đang nói gì, và thường đó là chỗ cần sửa.
Bài tập ba cái bánh quy: một tính cách, ba khối
Bài tập này mất khoảng hai mươi phút, cần một tờ giấy, một cây bút chì mềm và một cây bút dạ đen. Tên gọi bánh quy vì mỗi bản phác chỉ to cỡ chiếc bánh quy, đủ nhỏ để bạn không sa vào chi tiết.
- Viết ba tính từ cho nhân vật, xếp từ mạnh đến nhẹ. Ví dụ: tốt bụng, chậm rãi, hơi vụng.
- Chia tờ giấy làm ba ô. Ô đầu vẽ nhân vật với thân là một khối tròn lớn; ô thứ hai thân là khối vuông bo góc; ô thứ ba thân là tam giác đáy rộng.
- Thêm đầu, tay, chân cùng ngôn ngữ với thân. Thân tròn thì tay chân như những viên kẹo; thân vuông thì tay chân như khúc gỗ ngắn; thân tam giác thì tay chân thon và nhọn dần.
- Tô kín cả ba bằng bút dạ đen, không vẽ mắt mũi. Chỉ còn ba cái bóng.
- Đưa ba cái bóng cho một người khác xem, hỏi "người này có tính gì?" và ghi lại nguyên văn câu trả lời.
- So câu trả lời với ba tính từ đã viết. Bản nào trúng nhiều tính từ nhất thì giữ làm hướng chính.
- Ở bản được giữ, thử thay một bộ phận bằng khối khác, ví dụ đầu tròn trên thân vuông, rồi hỏi lại xem cảm giác đổi ra sao.
Đừng ngạc nhiên nếu người xem chọn bản bạn không định chọn. Nhiều người viết "tốt bụng, chậm rãi" rồi phát hiện bản vuông bo góc nói đúng hơn bản tròn, vì tròn quá thì thành "ngây thơ" chứ không phải "chậm rãi". Câu trả lời của người ngoài là thước đo, không phải sở thích của bạn.
Trộn khối: một khối chính chi phối, một khối phụ làm ngược
Khối chính chiếm khoảng hai phần ba diện tích hình. Đó thường là thân hoặc đầu, tuỳ nhân vật đầu to hay thân to. Nếu hai khối khác nhau chia đều diện tích, người xem không biết nên tin khối nào và nhân vật trông lưỡng lự.
Khối phụ nên là khối đối lập, đặt ở chỗ nhỏ. Một nhân vật tròn trịa có đôi tai tam giác nhọn sẽ thêm chút lém lỉnh. Một nhân vật vuông vức có đôi má tròn sẽ bớt khô, thêm phần hiền. Liều lượng nhỏ là đủ; tai nhọn quá to sẽ lật ngược cả tính cách.
Khối thứ ba chỉ là điểm nhấn. Có thể là cái mũi, một lọn tóc, chiếc túi đeo. Đây là chỗ bạn tự do nhất vì nó không làm đổi cảm giác tổng, chỉ thêm gia vị.
Khối nhỏ lặp lại khối lớn thì nhân vật thống nhất. Thân tròn, mắt tròn, nút áo tròn tạo nhịp êm. Muốn có chút bất ngờ, đổi đúng một chi tiết sang khối khác, đừng đổi nhiều cùng lúc.
Đường nối giữa các khối cũng mang tính cách. Cổ liền vào vai thành một đường cong mềm thì hiền; cổ gãy góc với vai thì cứng cỏi. Khi vẽ, bạn để ý chỗ hai khối gặp nhau là cong hay gấp, vì đó là nơi người xem cảm nhận rõ nhất.
Ví dụ làm thật: nhân vật cho tiệm bánh nhỏ ở Đà Nẵng
Chị Hạnh mở một tiệm bánh mì ngọt ở Đà Nẵng, muốn có một nhân vật vẽ tay để in lên túi giấy và dán ở quầy. Chị viết ba tính từ: ấm áp, chăm chỉ, thật thà. Bản phác đầu tiên là một ổ bánh tròn xoe có mắt, ai nhìn cũng khen dễ thương, nhưng chị thấy nó giống món đồ chơi hơn là người làm bánh dậy từ ba giờ sáng.
Chị làm bài tập ba cái bánh quy. Bản tròn được người quen tả là "đáng yêu, hơi ngố". Bản vuông bo góc được tả là "chắc chắn, chăm, có vẻ hiền". Bản tam giác được tả là "nhanh nhẹn, hơi khó tính". Chữ "chăm" xuất hiện ở bản vuông bo góc, đúng điều chị muốn nhấn.
Chị giữ thân hình hộp bo bốn góc như ổ bánh mì sandwich, đặt lên đó một cái đầu tròn hơi dẹt và hai má phồng. Khối vuông lo phần đáng tin, khối tròn ở đầu lo phần ấm áp. Tay ngắn và dày, cầm chiếc cây cán bột cũng là một khối trụ đơn giản. Tam giác chỉ còn ở một chỗ: chiếc mũ làm bánh có đỉnh hơi nhọn, thêm chút vui tươi mà không làm nhân vật sắc.
Khi tô đen cả nhân vật, chị nhận ra bóng dáng như một ổ bánh đứng thẳng có chóp mũ, nhìn từ xa vẫn biết là người làm bánh. Chị dừng ở đó và mới bắt đầu nghĩ đến mắt mũi, vì phần khối đã nói đủ ba tính từ. Toàn bộ quá trình mất hai buổi tối, không cần thứ gì ngoài giấy và bút.
Những chỗ hay sai khi dùng hình khối
Nghĩ tròn là dễ thương nên nhân vật nào cũng tròn. Khi cả nhóm nhân vật đều tròn, người xem không phân biệt được ai hiền ai lém, ai lớn ai nhỏ. Hình tròn mạnh nhất khi đứng cạnh một khối khác.
Dùng tam giác chĩa xuống cho nhân vật chính hiền. Vai rộng, cằm nhọn, chân thon thường bị đọc thành tinh ranh hoặc đáng ngại. Nếu nhân vật của bạn vừa mạnh vừa hiền, dùng tam giác đáy rộng hoặc vuông bo góc sẽ an toàn hơn.
Thêm quá nhiều khối nhỏ để "cho có hồn". Mười chi tiết khác khối nhau làm đường bao lởm chởm, cái bóng tổng biến mất. Thay vì thêm, thử bớt: xoá hết chi tiết, giữ ba khối, rồi chỉ thêm lại thứ nào làm người xem đoán đúng tính cách hơn.
Chỉ nghĩ khối ở thân, quên đầu và tay chân. Đầu tròn trên thân vuông cho cảm giác khác hẳn đầu vuông trên thân tròn. Khi phác, bạn ghi chú khối của từng bộ phận ngay bên cạnh để tự thấy sự nhất quán hoặc chỗ cố ý đối lập.
Coi bảng khối là luật. Một nhân vật tam giác vẫn có thể hiền nếu dáng đứng thả lỏng và nét mặt mềm. Bảng khối giúp bạn bắt đầu nhanh, nhưng người xem thật mới là thước đo cuối cùng.
Bảng kiểm khi nhìn lại nhân vật
Sau khi phác xong, bạn đặt bản vẽ ra xa, đọc từng câu dưới đây và trả lời có hoặc chưa. Câu nào "chưa" thì quay lại đúng phần đó, đừng sửa lan man.
- Mình có gọi được tên khối chính của nhân vật trong một chữ không: tròn, vuông, hay tam giác hướng nào?
- Khối chính có chiếm khoảng hai phần ba hình không, hay đang chia đều với một khối khác?
- Khối phụ có nằm ở chỗ nhỏ và có làm nhiệm vụ "làm ngược" một chút không?
- Khi tô đen, người lạ có đoán đúng ít nhất hai trong ba tính từ mình viết không?
- Chỗ các khối nối nhau là đường cong hay góc gãy, và nó có hợp tính cách không?
- Có chi tiết nào xoá đi mà người xem vẫn đoán đúng không? Nếu có, cân nhắc xoá.
- Nhân vật này đứng cạnh nhân vật khác của mình có khác khối rõ ràng không?
Bảng kiểm này dùng lại được cho mọi nhân vật sau. Bạn có thể chép vào trang đầu cuốn sổ phác, mỗi lần xong một nhân vật thì đánh dấu, lâu dần sẽ thành phản xạ mà không cần đọc lại.
Câu hỏi thường gặp
Nhân vật có nhất thiết chỉ dùng một khối không?
Không. Hầu hết nhân vật dễ nhớ đều trộn hai hoặc ba khối, nhưng có một khối chính chiếm phần lớn diện tích. Khối phụ dùng để thêm sắc thái, khối thứ ba chỉ là điểm nhấn nhỏ như mũi, tai hay mũ.
Hình tròn có phải lúc nào cũng gợi hiền lành không?
Phần lớn là vậy, nhưng hình tròn đặt cùng dáng đứng căng thẳng, lông mày xếch và màu tối vẫn có thể gợi sự khó chịu. Khối là lớp cảm giác đầu tiên, dáng đứng và nét mặt có thể đẩy cảm giác đó lệch đi.
Làm sao biết người xem hiểu khối giống mình?
Tô đen bản phác, không vẽ mắt mũi, rồi hỏi một người không biết gì về nhân vật xem họ thấy tính cách gì. Ghi nguyên văn câu trả lời và so với ba tính từ bạn đã viết trước đó.
Trẻ nhỏ có học được ngôn ngữ hình khối không?
Được, và trẻ thường học rất nhanh. Bạn có thể cắt sẵn hình tròn, vuông, tam giác bằng giấy màu, để trẻ xếp thành nhân vật rồi kể nhân vật đó tốt bụng hay tinh nghịch. Không cần chấm đúng sai, chỉ hỏi vì sao con chọn hình đó.
Nhân vật cho cửa hàng nên dùng khối nào?
Tuỳ điều cửa hàng muốn khách cảm thấy. Tiệm bánh, tiệm đồ trẻ em thường hợp khối tròn hoặc vuông bo góc. Tiệm sửa xe, cửa hàng dụng cụ hợp khối vuông. Cửa hàng đồ thể thao có thể dùng tam giác đáy rộng để gợi năng động.
Có nên đổi khối khi nhân vật đã dùng một thời gian?
Nên hạn chế. Người quen nhân vật nhận ra nó chủ yếu qua khối tổng, đổi khối là gần như tạo nhân vật mới. Nếu muốn làm mới, bạn đổi trang phục hoặc phụ kiện và giữ nguyên bóng dáng chính.