Tuổi trên khuôn mặt nhân vật chủ yếu nằm ở tỉ lệ: em bé có trán rộng, mắt to đặt thấp, cằm ngắn; càng lớn, phần dưới khuôn mặt càng dài ra, mắt nhỏ lại tương đối và đường mắt nhích lên giữa đầu. Nếp nhăn, tóc bạc chỉ là lớp ngoài; đổi tỉ lệ đúng thì chưa cần nếp nhăn người xem đã thấy tuổi.
Bài hướng dẫn bốn mốc tuổi kèm số đo bằng lời, những chi tiết phải giữ để vẫn nhận ra cùng một người, cách vẽ nếp nhăn vừa đủ và một bài tập vẽ dải tuổi. Ví dụ là chị Hoa ở Thanh Hoá, đang vẽ loạt truyện về một cô bé tên Mây, từ lúc năm tuổi tới khi thành bà ngoại kể chuyện cho cháu.
Tuổi nằm ở tỉ lệ, không nằm ở nếp nhăn
Hộp sọ lớn gần đủ từ rất sớm, còn xương hàm, mũi và cằm thì lớn dần suốt tuổi thơ. Vì vậy em bé có phần trán và đỉnh đầu rất to so với mặt, mắt nằm thấp, mũi và miệng nhỏ, cằm gần như không có. Đến tuổi trưởng thành, phần dưới khuôn mặt dài ra, mắt về gần chính giữa chiều cao đầu. Về già, mô mềm chảy xuống, má trễ, mũi và tai trông lớn hơn, môi mỏng lại.
Chị Hoa vẽ cô bé Mây năm tuổi đầu tiên và thấy rất ưng. Khi cần Mây ba mươi tuổi, chị giữ nguyên khuôn mặt, chỉ vẽ cao thân lên và thêm kiểu tóc người lớn. Kết quả là một em bé trên thân người lớn, trông như đeo mặt nạ. Chị phải quay lại sửa tỉ lệ khuôn mặt chứ không phải chi tiết.
Câu tự hỏi trước khi đổi tuổi nhân vật: mình đang đổi tỉ lệ hay chỉ đang thêm phụ kiện? Tóc bạc, cặp kính, nếp nhăn mà tỉ lệ vẫn là của trẻ con thì nhân vật trông như trẻ con hoá trang.
Bốn mốc tuổi và cách vẽ
Số đo tính theo chiều cao khối đầu, đo từ đỉnh đầu tới cằm. Đây là mức gợi ý cho nhân vật vẽ tay, bạn có thể phóng đại thêm theo phong cách riêng.
| Mốc tuổi | Đường mắt | Mắt | Mũi, miệng, cằm | Đường viền mặt |
|---|---|---|---|---|
| Em bé, mẫu giáo | Thấp, khoảng hai phần ba từ đỉnh xuống | Rất to, tròn, xa nhau | Mũi chấm, miệng nhỏ, cằm gần như không có | Tròn, má phúng phính |
| Thiếu niên | Hơi dưới chính giữa | To vừa, bắt đầu có dáng | Mũi rõ hơn, cằm nhô nhẹ | Bầu dục, má bớt tròn |
| Người trưởng thành | Chính giữa | Nhỏ hơn tương đối, có nếp mi | Mũi rõ, cằm và hàm có góc | Dài, có xương gò má |
| Người già | Chính giữa hoặc hơi cao do cằm trễ | Hẹp lại, mi trên sụp, có túi mắt | Mũi và tai trông to, môi mỏng, khoé miệng trễ | Má và hàm chảy xuống, cổ có nếp |
Chị Hoa dùng bảng này làm khung, rồi thêm một quy tắc riêng: Mây ở tuổi nào cũng có mắt hơi xa nhau hơn bình thường. Chi tiết đó là sợi chỉ đỏ giúp người đọc nhận ra Mây qua bốn mốc tuổi.
Giữa các mốc, bạn nội suy: Mây tám tuổi nằm giữa cột em bé và cột thiếu niên, Mây mười tám tuổi nằm giữa thiếu niên và trưởng thành. Không cần một bảng cho mỗi năm tuổi; bốn mốc và một chút ước lượng là đủ cho cả cuộc đời nhân vật.
Những gì phải giữ nguyên qua mọi tuổi
Một đặc điểm hình học của khuôn mặt. Mắt xa nhau, mũi hếch, lông mày vuông, nốt ruồi dưới khoé mắt. Chọn một hoặc hai đặc điểm, giữ chúng ở mọi tuổi, kể cả khi tỉ lệ đổi hoàn toàn.
Kiểu biểu cảm đặc trưng. Mây cười thì nghiêng đầu sang trái và nheo một mắt. Cô bé năm tuổi làm thế, bà ngoại bảy mươi tuổi cũng làm thế. Người đọc nhận ra một người qua cách họ cười chứ không chỉ qua khuôn mặt.
Một chi tiết của tóc, dù kiểu tóc đổi. Ví dụ xoáy tóc ở bên phải trán, hoặc một lọn tóc luôn quăn ra ngoài. Kiểu tóc ở mỗi tuổi khác nhau, nhưng lọn tóc ấy thì luôn có mặt.
Có thể giữ một phụ kiện mang ý nghĩa. Một chiếc kẹp tóc được tặng lúc nhỏ, về già vẫn cài. Chi tiết này vừa giúp nhận diện vừa kể chuyện, nhưng đừng dựa hoàn toàn vào phụ kiện vì nó có thể bị tháo ra.
Mũi, tai, cổ: những bộ phận lớn lên theo năm tháng
Mũi của em bé là một chấm, của người lớn là một khối. Ở nhân vật nhỏ tuổi, mũi gần như chỉ là một dấu nhỏ hoặc không vẽ. Lên thiếu niên, thêm sống mũi bằng một nét ngắn. Người trưởng thành có cánh mũi, ở người già mũi trông to và tròn hơn một chút. Chị Hoa giữ cho Mây chiếc mũi hơi hếch ở mọi tuổi, chỉ to dần lên.
Tai giữ nguyên chỗ nhưng trông lớn dần. Tai luôn nằm khoảng từ đường mắt tới chân mũi. Ở em bé tai nhỏ và tròn, ở người già dái tai dài ra. Với nhân vật đơn giản, chỉ cần vẽ tai người già to hơn một chút là đủ.
Cổ là chỗ tuổi lộ ra rõ nhất mà hay bị quên. Em bé gần như không thấy cổ, đầu đặt thẳng lên vai. Thiếu niên cổ dài và mảnh. Người trưởng thành cổ chắc hơn. Người già cổ có một hai nếp ngang và hơi đưa đầu ra trước. Vẽ đúng cổ, khuôn mặt ở trên không cần sửa gì cũng trông đúng tuổi hơn.
Nếp nhăn: vẽ ít nhưng đúng chỗ
Nếp nhăn là chỗ người mới hay làm quá tay: vẽ kín trán, kín má, nhân vật trông mệt mỏi hoặc dữ dằn. Với nhân vật vẽ tay đơn giản, ba vị trí là đủ để nói tuổi: một hai nét ở đuôi mắt, một nét cong từ cánh mũi xuống khoé miệng, và một hai nét ngang trán khi nhân vật nhướn mày. Các vị trí này đều là nếp tạo ra bởi biểu cảm, nên chúng còn giúp nhân vật có vẻ đã cười nhiều, đã sống nhiều.
Hướng của nếp nhăn cũng nói lên tính cách người già. Nếp ở đuôi mắt cong lên là người hay cười; nếp giữa hai lông mày đứng dọc là người hay cau mày suy nghĩ. Bà ngoại Mây của chị Hoa có nếp cười ở đuôi mắt rất rõ và gần như không có nếp nào khác, người đọc thấy ngay một bà cụ hiền.
Nét vẽ nếp nhăn nên mảnh hơn nét viền mặt và ngắn, không nối liền thành vòng. Nếp nối kín quanh mắt sẽ thành quầng thâm hoặc thành kính. Khi tô màu, có thể bỏ nét và chỉ để một mảng màu đậm hơn một chút ở chỗ nếp.
Bài tập dải tuổi: một nhân vật, năm khuôn mặt
Dùng một tờ giấy dài, khổ ngang, hoặc dán hai tờ A4 cạnh nhau. Bài này mất chừng bốn mươi phút.
- Vẽ năm khối đầu cùng chiều cao, xếp thành hàng ngang, kẻ một đường ngang nhẹ ở đỉnh và một đường ngang ở cằm chạy qua cả năm khối.
- Ghi dưới mỗi khối một độ tuổi: năm, mười hai, hai mươi lăm, bốn mươi lăm, bảy mươi.
- Đánh dấu đường mắt trên từng khối theo bảng ở trên, từ thấp ở khối đầu tới chính giữa ở khối thứ ba trở đi.
- Vẽ mắt, mũi, miệng cho từng khối, giữ đặc điểm hình học bạn đã chọn ở mọi khuôn mặt.
- Thêm tóc theo tuổi, giữ chi tiết tóc đặc trưng.
- Chỉ ở hai khối cuối mới thêm nếp nhăn, mỗi khối không quá năm nét.
- Nhờ người khác sắp xếp năm khuôn mặt theo tuổi mà không nhìn chữ ghi, và hỏi họ có thấy là cùng một người không.
Nếu người khác xếp đúng tuổi nhưng không nhận ra cùng một người, đặc điểm giữ nguyên chưa đủ mạnh. Nếu nhận ra cùng người nhưng xếp sai tuổi, tỉ lệ chưa đổi đủ. Hai kết quả này chỉ bạn về hai hướng sửa khác nhau.
Tuổi trong biểu cảm và dáng đầu
Trẻ con biểu cảm hết cỡ. Em bé khóc thì cả khuôn mặt méo, cười thì mắt nhắm tịt. Nhân vật nhỏ tuổi chịu được phóng đại mạnh hơn người lớn mà không bị lố.
Người lớn biểu cảm có kiềm chế. Cùng một nỗi buồn, người lớn thường chỉ hạ mi mắt và mím môi. Khi người lớn khóc như em bé, người đọc hiểu đó là khoảnh khắc rất đặc biệt.
Người già biểu cảm chậm và mềm. Nụ cười dâng lên từ mắt trước, miệng sau; nếp đuôi mắt làm việc nhiều hơn khoé miệng. Đầu hơi đưa ra trước, cổ hơi cúi, đó cũng là một phần của tuổi.
Cẩn thận với biếm hoạ tuổi già. Đừng vẽ người già lúc nào cũng còng lưng, móm, chống gậy để gây cười. Nhiều cụ vẫn khoẻ, vẫn làm vườn, đi bộ mỗi sáng. Tôn trọng nhân vật nghĩa là cho họ đủ biểu cảm và hoạt động như mọi nhân vật khác.
Những chỗ hay sai khi đổi tuổi nhân vật
Rà lại danh sách này sau khi hoàn thành dải tuổi, và mỗi lần vẽ nhân vật ở một độ tuổi mới.
- Giữ nguyên khuôn mặt em bé, chỉ đổi thân và tóc: nhân vật trông như trẻ con hoá trang người lớn.
- Thu nhỏ mắt quá mạnh khi lên người lớn, nhân vật mất hẳn chất đã làm người xem quý ở tuổi nhỏ.
- Thêm nếp nhăn kín mặt cho người già, khiến nhân vật trông ốm hoặc dữ.
- Quên đổi cổ: em bé gần như không có cổ, người trưởng thành có cổ rõ, người già cổ có nếp và hơi đưa ra trước.
- Không giữ đặc điểm nào xuyên suốt, người đọc không tin đó là cùng một người.
- Đổi phong cách vẽ theo tuổi, như vẽ em bé thật đơn giản còn người già thật chi tiết, khiến cả loạt truyện lệch tông.
Với loạt truyện của chị Hoa, mục cuối là bài học lớn nhất. Chị từng vẽ bà ngoại Mây với từng sợi tóc bạc và nếp áo kỹ lưỡng, đặt cạnh Mây năm tuổi vẽ năm nét thì như hai cuốn truyện khác nhau. Chị giữ cùng một độ đơn giản cho mọi tuổi, chỉ đổi tỉ lệ và vài nét nếp.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để nhân vật trông trẻ hơn mà không cần thu nhỏ người?
Đổi tỉ lệ khuôn mặt: hạ đường mắt xuống thấp, mở rộng trán, phóng to mắt và đặt hai mắt xa nhau hơn, thu nhỏ mũi miệng và làm cằm ngắn lại. Chỉ riêng khuôn mặt đã đủ trẻ đi nhiều tuổi.
Vẽ nhân vật người già có bắt buộc phải có nếp nhăn không?
Không bắt buộc. Tỉ lệ khuôn mặt, mi mắt sụp nhẹ, khoé miệng hơi trễ và mái tóc bạc đã đủ nói tuổi. Nếu thêm nếp nhăn, chỉ cần vài nét ở đuôi mắt và từ cánh mũi xuống khoé miệng.
Làm sao để người đọc nhận ra cùng một nhân vật ở nhiều tuổi?
Giữ một hai đặc điểm hình học như mắt xa nhau hay mũi hếch, giữ kiểu biểu cảm đặc trưng như cách cười, và một chi tiết tóc như xoáy hay lọn tóc quăn ở mọi độ tuổi.
Khi em bé lớn lên, đường mắt dịch chuyển thế nào?
Ở em bé, đường mắt nằm thấp, khoảng hai phần ba từ đỉnh đầu xuống. Đến tuổi thiếu niên nó nhích lên hơi dưới chính giữa, và ở người trưởng thành thì nằm khoảng chính giữa chiều cao đầu.
Có nên vẽ người già còng lưng chống gậy cho dễ nhận ra không?
Chỉ nên khi câu chuyện cần. Lấy còng lưng chống gậy làm dấu hiệu mặc định dễ thành biếm hoạ. Nhiều người lớn tuổi vẫn khoẻ, năng động, nên vẽ họ với đủ biểu cảm và hoạt động như nhân vật khác.
Phong cách vẽ có nên đổi theo tuổi nhân vật không?
Không nên. Giữ cùng một độ đơn giản và cùng kiểu nét cho mọi tuổi, chỉ đổi tỉ lệ và thêm vài chi tiết tuổi. Đổi phong cách theo tuổi khiến cả loạt tranh trông như của nhiều người vẽ khác nhau.