Truyện tranh bốn khung là một câu chuyện trọn vẹn gói trong bốn ô: ô một giới thiệu nhân vật và tình huống, ô hai đẩy tình huống đi xa hơn, ô ba xoay chuyện theo hướng người đọc không ngờ, ô bốn kết lại bằng phản ứng của nhân vật. Chỉ cần một tờ giấy, một cây bút chì và một nhân vật bạn đã vẽ quen tay là làm được, không cần biết vẽ nền phức tạp.
Cái khó không nằm ở nét vẽ mà ở chỗ chọn chuyện đủ nhỏ để vừa bốn ô và đặt cú xoay đúng chỗ. Phần dưới đi lần lượt: việc của từng khung, cách chọn chuyện, cách phác nhỏ trước khi vẽ thật, các kiểu xoay ở khung ba, cách đặt góc nhìn, một ví dụ làm trọn từ đầu đến cuối và bảng kiểm trước khi tô mực.
Bốn khung làm bốn việc khác nhau
Người mới hay vẽ bốn ô như bốn tấm ảnh chụp liên tiếp, nhân vật làm cùng một việc từ đầu đến cuối nên đọc xong không thấy gì xảy ra. Mỗi ô cần một nhiệm vụ riêng. Bảng dưới đây là khung xương bạn có thể chép ra mép giấy và nhìn vào khi phác.
| Khung | Việc phải làm | Câu tự hỏi | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|---|
| Một — mở | Cho biết ai, ở đâu, đang muốn gì | Người đọc có hiểu nhân vật đang định làm gì không? | Nhồi quá nhiều đồ vật vào nền nên không thấy nhân vật |
| Hai — tiến | Đẩy mong muốn đi tiếp, thêm một trở ngại nhỏ | Ô này có khác ô một về hành động không? | Lặp lại đúng tư thế của ô một |
| Ba — xoay | Điều bất ngờ xảy ra, hoặc nhân vật hiểu ra điều gì | Nếu che ô này, người đọc có đoán được kết không? Đoán được là chưa đủ xoay | Giải thích bằng lời thay vì cho thấy bằng hình |
| Bốn — kết | Phản ứng của nhân vật, thường là biểu cảm rõ nhất truyện | Mặt và dáng người đã nói đủ chưa, có cần thêm lời không? | Kết bằng một câu thoại dài giảng lại cái hay |
Bảng này không phải luật cứng. Có truyện để ô ba im lặng và dồn cú xoay sang ô bốn, có truyện mở bằng chính cú xoay rồi lùi lại kể vì sao. Nhưng khi mới tập, giữ đúng bốn việc giúp bạn biết mình đang thiếu ở đâu: truyện nhạt thường là ô ba không xoay, truyện rối thường là ô một chưa nói rõ nhân vật muốn gì.
Chọn chuyện đủ nhỏ để vừa bốn ô
Chuyện vừa bốn khung là chuyện xảy ra trong vài phút, ở một chỗ, với một mong muốn. Nếu phải đổi cảnh hai lần hay cần một ô để giải thích bối cảnh, chuyện đó quá to. Những nguồn ý tưởng dễ dùng nhất:
- Một việc vặt trong ngày: tưới cây, chờ xe buýt, phơi đồ khi trời sắp mưa. Việc càng bình thường, cú xoay càng dễ gây bất ngờ.
- Một thói quen của nhân vật: nhân vật hay quên, hay ăn vụng, hay sợ tiếng sấm. Lấy thói quen đó làm động cơ cho ô một.
- Một đồ vật: chiếc ô bị lật, quả bóng bay, nồi cơm điện kêu. Đồ vật cho bạn hành động cụ thể để vẽ.
- Một hiểu nhầm: nhân vật nghe nhầm, nhìn nhầm, tưởng ai đó giận mình. Hiểu nhầm là mỏ ý tưởng không cạn cho khung ba.
- Một lần thất bại nhỏ: làm bánh bị cháy, thả diều không bay. Người đọc thích nhân vật dở một chút hơn nhân vật lúc nào cũng giỏi.
Thứ không cần làm: không cần chuyện có bài học, không cần chuyện có nhiều nhân vật, không cần nền chi tiết. Một nhân vật, một đồ vật, một mong muốn là đủ. Thử viết chuyện thành đúng bốn dòng, mỗi dòng không quá mười chữ; viết không nổi thì chuyện còn quá to hoặc chưa rõ.
Phác nhỏ trước khi vẽ thật
Phác nhỏ giúp bạn sửa chuyện khi mỗi lần sửa chỉ tốn vài giây. Các bước dưới đây làm trên giấy nháp, mỗi lượt khoảng mười lăm phút.
- Gấp tờ giấy nháp làm tám ô bằng nhau. Mỗi hàng bốn ô nhỏ là một phương án truyện, vậy một tờ cho bạn hai phương án.
- Ở mỗi ô, vẽ nhân vật bằng hình que hoặc hình tròn có mắt, không quá mười giây một ô. Chỉ ghi vài chữ thoại nếu thật cần.
- Đọc lại từng hàng từ trái sang phải. Đánh dấu ô nào không có hành động mới so với ô trước.
- Với hàng tốt hơn, che ô ba bằng ngón tay và hỏi một người trong nhà đoán ô bốn. Họ đoán trúng thì đổi ô ba.
- Chọn kích cỡ nhân vật trong từng ô: ô nào thấy cả người, ô nào chỉ thấy mặt. Đánh mũi tên hướng nhân vật nhìn.
- Khi hàng phác đã ổn, kẻ bốn khung thật trên tờ giấy sạch, chừa lề hai phân để có chỗ ghi chú, rồi mới vẽ chì.
Người mới hay bỏ bước này vì tiếc thời gian, rồi vẽ đẹp xong ô một mới phát hiện chuyện không có cú xoay và phải bỏ cả tờ. Hai phương án phác nhỏ rẻ hơn nhiều so với một tờ vẽ thật hỏng.
Năm kiểu xoay ở khung thứ ba
Đảo kỳ vọng. Nhân vật chuẩn bị rất kỹ cho một việc, rồi việc đó hoá ra không cần. Ví dụ dắt ô ra cửa vì sợ mưa, ô ba thấy trời nắng chang chang, ô bốn nhân vật dùng ô để che nắng cho một con mèo.
Đổi vai. Người tưởng là kẻ giúp lại cần được giúp. Chú chim định dạy chú gà bay, ô ba chính chú chim rơi khỏi cành.
Phóng đại. Một việc nhỏ lớn lên quá mức. Tưới cây một chút, ô ba cây vươn cao quá nóc nhà.
Lộ ra điều bị giấu. Ô ba cho thấy thứ nằm ngoài khung ở hai ô trước: cái bánh bị ăn mất hoá ra nằm trong túi chính nhân vật.
Im lặng. Ô ba không có lời, chỉ có nhân vật đứng nhìn. Khoảng lặng làm ô bốn bật lên mạnh hơn. Kiểu này hợp với nhân vật hiền, ít nói.
Cách chọn kiểu xoay. Xem lại tính cách nhân vật. Nhân vật hấp tấp hợp với phóng đại, nhân vật hay lo hợp với đảo kỳ vọng, nhân vật ít nói hợp với im lặng. Cú xoay đi ngược tính cách cũng được, nhưng khi đó ô bốn phải cho thấy nhân vật ngạc nhiên về chính mình.
Góc nhìn và khoảng cách giữa các khung
Đổi khoảng cách ít nhất một lần. Nếu cả bốn ô đều thấy nhân vật từ đầu đến chân ở cùng cỡ, mắt người đọc trượt qua mà không dừng. Thường ô một xa để thấy bối cảnh, ô bốn gần để thấy mặt.
Giữ hướng trái phải. Nhân vật đi từ trái sang phải ở ô một thì đừng tự dưng đi từ phải sang trái ở ô hai, trừ khi chuyện có ý quay lại. Người đọc đọc theo hướng từ trái sang phải nên hướng di chuyển giúp họ theo kịp.
Lặp nền bằng một dấu hiệu. Không cần vẽ lại cả căn bếp ở mỗi ô. Một cái cửa sổ, một chậu cây đặt cùng chỗ là đủ nhắc người đọc rằng vẫn ở đó.
Chừa chỗ cho lời thoại trước khi vẽ. Phác vị trí khung lời ở góc trên bên trái của ô, vì đó là chỗ mắt nhìn vào đầu tiên. Vẽ nhân vật xong mới nhét lời thì lời hay đè lên mặt.
Biểu cảm ô bốn phải rõ nhất. Nếu bạn chỉ có sức vẽ kỹ một ô, hãy dành cho ô bốn. Lông mày, miệng và dáng vai ở ô này là thứ người đọc nhớ.
Ví dụ làm trọn: nhân vật quả chuối của chị Thảo
Chị Thảo, nhân viên văn phòng ở Cần Thơ, vẽ một nhân vật quả chuối tên Ba Lá: dáng cong, hai chấm mắt, chiếc khăn quàng đỏ, tính hơi lười nhưng tốt bụng. Chị muốn mỗi tuần một truyện bốn khung để gửi nhóm bạn.
Chuyện đầu tiên chị viết bốn dòng: Ba Lá muốn ngủ trưa; con ruồi bay quanh; Ba Lá đuổi mãi không được; Ba Lá ngủ quên. Phác xong, chị nhận ra ô hai và ô ba giống nhau, cùng là đuổi ruồi, và ô bốn đoán được. Chị đổi ô ba: Ba Lá nằm yên, con ruồi đậu lên khăn quàng rồi cũng ngáp. Ô bốn: cả hai ngủ say, con ruồi gối đầu lên khăn.
Ở bản vẽ thật, ô một vẽ xa thấy cái võng và cây xoài, ô hai trung cảnh Ba Lá vung tay, ô ba im lặng, ô bốn cận mặt hai nhân vật ngủ. Chị dùng chung một nhánh lá xoài ở góc trên mỗi ô để giữ bối cảnh. Bạn bè đọc thấy vui vì cú xoay đi theo đúng tính lười của nhân vật, không phải vì nét vẽ.
Điều chị rút ra sau truyện đầu: viết bốn dòng chưa đủ, phải phác thì mới thấy hai ô trùng việc. Từ tuần sau, chị luôn phác hai hàng rồi đưa con gái đọc thử. Hễ con đoán trúng ô bốn, chị đổi ô ba trước khi vẽ thật. Cách này tốn thêm mười phút nhưng chị không còn phải bỏ tờ nào giữa chừng.
Bảng kiểm trước khi tô mực
Đọc từng dòng, chỗ nào trả lời "chưa" thì sửa trên bản chì, đừng để sang bước tô mực vì mực khó xoá.
- Che hết lời thoại, chỉ nhìn hình, người đọc còn hiểu chuyện không?
- Ô một có cho biết nhân vật đang muốn gì không?
- Ô hai có hành động mới hay chỉ lặp ô một?
- Che ô ba, có ai đoán đúng ô bốn không?
- Nhân vật có cùng khuôn mặt, cùng phụ kiện, cùng màu ở cả bốn ô không?
- Có ô nào nhân vật bị nền nuốt mất không?
- Lời thoại có câu nào dài quá mười lăm chữ không? Nếu có, cắt đôi hoặc bỏ.
- Ô bốn có phải ô có biểu cảm rõ nhất không?
Khi tờ đầu đã xong, cất bản phác nhỏ cùng bản thật. Sau năm, sáu truyện, xem lại các bản phác sẽ thấy rõ kiểu xoay nào bạn hay dùng và kiểu nào chưa thử, từ đó chủ động đổi để truyện không nhàm.
Câu hỏi thường gặp
Truyện tranh bốn khung có bắt buộc phải gây cười không?
Không bắt buộc. Bốn khung chỉ là nhịp kể mở, tiến, xoay, kết. Cú xoay có thể làm người đọc ấm lòng, ngẫm nghĩ hay hơi buồn. Truyện vui dễ tập nhất vì cú xoay dễ nhận ra, nên mới bắt đầu thì chọn chuyện vui.
Khổ giấy nào hợp để vẽ bốn khung?
Khổ A4 dọc chia bốn ô xếp chồng hoặc khổ A4 ngang chia bốn ô một hàng đều dùng được. Xếp chồng hợp để đọc trên điện thoại sau khi chụp lại, một hàng ngang hợp để dán bảng hoặc treo tường. Chọn một kiểu rồi giữ cả loạt.
Không biết vẽ nền thì có làm truyện bốn khung được không?
Được. Nhiều truyện bốn khung chỉ có nhân vật trên nền trắng và một vài dấu hiệu như đường chân trời, cửa sổ hay cái bàn. Nền ít còn giúp người đọc tập trung vào biểu cảm. Chỉ thêm nền khi chuyện cần chỗ đó.
Một truyện bốn khung nên có bao nhiêu chữ?
Càng ít càng tốt, thường dưới ba mươi chữ cho cả bốn ô. Nhiều truyện hay không có chữ nào. Nếu phải viết dài mới hiểu, chuyện đang dựa vào lời thay vì hình và cần phác lại ô hai hoặc ô ba.
Làm sao để vẽ đều tay một loạt truyện mỗi tuần?
Giữ cố định khổ giấy, cách kẻ khung, cỡ nhân vật trong từng ô và một bảng kiểm. Ghi sẵn một danh sách chừng hai mươi việc vặt trong ngày làm kho ý tưởng. Mỗi tuần chỉ chọn một dòng, phác hai phương án rồi vẽ.