Muốn biết nhân vật thật sự là ai, hãy đặt nó vào một tình huống có lựa chọn và vẽ phản ứng đầu tiên của nó: nhân vật tốt bụng nhường chỗ trú mưa, nhân vật ích kỷ chạy vào trước, nhân vật nhút nhát đứng ngoài ướt sũng mà không dám hỏi. Hồ sơ nhân vật ghi "tốt bụng" chỉ là lời hứa; tình huống mới cho thấy lời hứa đó có giữ được không.
Bài này đưa ra một công thức dựng tình huống, mười hai tình huống thử dùng được ngay, cách làm một buổi thử trên giấy trong nửa giờ, một ví dụ cụ thể, dấu hiệu nhân vật đang phẳng và cách ghi lại kết quả để dùng khi kể chuyện về sau.
Vì sao tình huống nói thật hơn hồ sơ
Khi viết hồ sơ, ai cũng muốn nhân vật của mình dễ thương, chăm chỉ, vui vẻ. Đặt những chữ đó cạnh nhau thì nhân vật nào cũng giống nhân vật nào. Chỉ khi nhân vật phải chọn giữa hai điều nó cùng muốn, như ăn miếng bánh cuối hay để dành cho bạn, tính cách mới tách ra khỏi nhau.
Tình huống còn giúp bạn vẽ. Chữ "nóng tính" không cho biết vai nhân vật nhô lên hay rụt xuống, tay nắm hay xoè. Còn khi bạn hình dung nó vừa bị giẫm vào chân, dáng người tự hiện ra: bật lùi, cau mày, chỉ tay. Nhiều người vẽ nhân vật cứng đờ vì chỉ vẽ nó đứng chào; đặt nó vào chuyện là dáng sống lên. Một buổi thử tình huống thường cho bạn năm, sáu dáng mới mà ngồi nghĩ suông cả tuần không ra.
Cuối cùng, tình huống là kho truyện. Mỗi lần thử xong, bạn có sẵn một mẩu chuyện nhỏ để biến thành truyện bốn khung, một nhãn dán biểu cảm hay một trang nhật ký. Nhân vật được thử nhiều thì khi cần kể chuyện, bạn không phải nghĩ từ đầu.
Công thức dựng một tình huống: muốn, cản, chọn
Muốn. Nhân vật đang muốn một thứ cụ thể, nhìn thấy được trên giấy: cái kem, chỗ ngồi gần cửa sổ, được bạn rủ chơi. Muốn chung chung như "muốn vui" thì không vẽ được.
Cản. Có một thứ chặn đường: kem sắp chảy, chỗ ngồi đã có người, bạn đang chơi với nhóm khác. Cái cản càng nhỏ và đời thường, phản ứng càng lộ tính cách, vì không có lý do lớn để biện hộ.
Chọn. Nhân vật phải làm gì đó trong vài giây. Bạn vẽ đúng khoảnh khắc nó chọn, không vẽ hậu quả. Chính khoảnh khắc này là thứ bạn đang tìm.
Thêm người chứng kiến khi cần. Cùng một hành động nhưng có người nhìn hay không thì phản ứng khác. Nhân vật sĩ diện sẽ đổi hẳn dáng khi biết có người xem.
Giữ tình huống trong một chỗ. Không chuyển cảnh, không qua đêm. Mọi thứ xảy ra trong một khung hình là đủ để vẽ phản ứng.
Thử viết một câu. Trước khi vẽ, gói tình huống thành một câu theo mẫu: nhân vật muốn cái gì, nhưng cái gì cản, nên nó phải chọn. Ví dụ: Vặn muốn ăn bánh, nhưng chỉ còn một miếng và bạn đang nhìn, nên nó phải chọn chia hay giữ. Câu đủ ba vế thì tình huống dùng được.
Mười hai tình huống thử dùng được ngay
Mỗi tình huống nhắm vào một mặt khác nhau của tính cách. Không cần làm hết một lúc; mỗi buổi chọn ba tình huống ở ba hàng khác nhau.
| Tình huống | Nó cho thấy điều gì |
|---|---|
| Còn đúng một miếng bánh, có hai người muốn | Rộng rãi hay giữ phần, có mặc cả không |
| Làm vỡ đồ của người khác khi không ai thấy | Thật thà, sợ bị mắng hay giấu đi |
| Được khen trước đông người | Ngượng, tự hào hay đẩy công cho người khác |
| Bị trễ xe, xe vừa chạy qua mặt | Cách xử lý thất vọng: cáu, cười trừ hay chạy theo |
| Thấy một con vật nhỏ bị kẹt | Lòng thương, sự can đảm, có chần chừ không |
| Phải nói trước lớp hay trước nhóm | Nhút nhát hay tự tin, tay chân làm gì khi lo |
| Nhận được món quà mình không thích | Lịch sự, thẳng thắn hay khéo léo |
| Bị bạn thân hiểu nhầm | Giải thích ngay, im lặng chờ hay giận lại |
| Trời mưa bất chợt khi đang ở ngoài | Bình tĩnh, hoảng hay thấy vui |
| Được giao việc mình chưa biết làm | Hỏi người khác, tự mày mò hay né |
| Thắng một trò chơi nhờ may mắn | Khiêm tốn hay khoe, có nhận là may không |
| Ở một mình lúc trời tối | Nỗi sợ, cách tự trấn an |
Một lưu ý: tình huống không có đáp án đúng. Nhân vật không nhường bánh vẫn có thể là nhân vật đáng yêu, miễn là phản ứng của nó nhất quán và có lý do. Khi đã quen, bạn tự viết thêm tình huống theo đời sống của nhân vật. Nhân vật là bác bán xôi thì thử tình huống hết xôi khi khách quen vừa tới; nhân vật là cái ấm nước thì thử tình huống bị bỏ quên trên bếp.
Cách làm một buổi thử trong nửa giờ
Một buổi thử không nhằm vẽ đẹp mà nhằm phát hiện. Chuẩn bị giấy nháp, bút chì mềm và đồng hồ.
- Viết ba tình huống lên đầu tờ giấy, chia tờ thành ba cột.
- Đọc tình huống thứ nhất, đếm đến mười rồi vẽ ngay phản ứng đầu tiên hiện ra trong đầu. Hai phút, chỉ dáng người và mặt. Đừng nghĩ lâu, vì phản ứng đầu tiên thường là phản ứng thật nhất của nhân vật trong đầu bạn.
- Dưới hình, viết một câu nhân vật sẽ thốt ra hoặc nghĩ thầm lúc đó, xưng "mình" theo giọng nhân vật.
- Vẽ thêm một phản ứng thứ hai mà bạn thấy cũng hợp. Giờ bạn có hai phương án cho cùng một tình huống.
- Hỏi: phương án nào làm nhân vật này khác nhân vật khác? Khoanh phương án đó.
- Làm tương tự với hai tình huống còn lại.
- Cuối buổi, đọc ba phương án được khoanh và viết một dòng: nhân vật này hay làm gì khi gặp chuyện. Dòng này đáng tin hơn mọi tính từ trong hồ sơ.
Đừng xoá phương án không được khoanh. Có lúc chính phương án bị loại lại là thứ nhân vật sẽ làm khi đã thay đổi ở cuối một câu chuyện dài.
Ví dụ: con ốc vít của anh Khoa
Anh Khoa sửa xe máy ở Đồng Nai, vẽ cho tiệm một nhân vật con ốc vít tên Vặn: đầu tròn có rãnh, hai tay ngắn, đeo găng. Hồ sơ anh viết: chăm chỉ, vui tính, thích giúp người. Vẽ mãi Vặn vẫn chỉ đứng giơ ngón cái, khách nhìn qua là quên.
Anh thử ba tình huống. Còn một miếng bánh: Vặn chia đôi, nhưng mảnh của nó nhỏ hơn hẳn và mặt hơi tiếc. Làm vỡ đồ khi không ai thấy: Vặn lập tức tự vặn mình vào chỗ hỏng để giữ tạm, mồ hôi chảy ròng. Phải nói trước đám đông: Vặn xoay tròn tại chỗ, rãnh trên đầu biến thành đường xoắn ốc.
Từ ba phản ứng đó, Vặn có tính cách rõ hơn hẳn: tốt bụng nhưng hơi tiếc của, sửa lỗi bằng cách lấy mình làm vật thay, cực kỳ ngại nói. Anh Khoa giữ thói quen "xoay tròn khi ngại" làm dấu hiệu riêng, và lần sau khách vào tiệm, thứ họ nhớ là cảnh ốc vít quay tròn chứ không phải ngón cái.
Điều đáng chú ý là anh không phải sửa nét vẽ nào. Hình dáng Vặn giữ nguyên, chỉ thêm ba dáng mới và một thói quen. Nhân vật nhạt hiếm khi do vẽ xấu; thường là do chưa ai hỏi nó sẽ làm gì khi gặp chuyện.
Dấu hiệu nhân vật đang phẳng và cách chữa
Nhân vật phẳng là nhân vật phản ứng giống nhau ở mọi tình huống, thường là cười và giơ tay. Các dấu hiệu dễ thấy:
- Bạn có thể đổi nhân vật này bằng bất kỳ nhân vật nào khác mà tình huống không đổi.
- Cả mười hai phản ứng đều có cùng một khuôn miệng.
- Bạn không nghĩ ra nhân vật có thể làm sai điều gì.
- Câu thoại của nhân vật nghe như câu của chính bạn.
- Nhân vật không bao giờ muốn thứ gì cho riêng mình.
Cách chữa đơn giản nhất là thêm một điểm yếu nhỏ và cụ thể: sợ tiếng chó sủa, hay đánh rơi đồ, không nhịn được đồ ngọt. Điểm yếu tạo ra cái cản sẵn có cho mọi tình huống. Cách thứ hai là cho nhân vật một mong muốn riêng tư, thứ nó muốn nhưng ngại nói ra. Cách thứ ba là cho nó một thói quen cơ thể khi lúng túng, như gãi tai hay xoay tròn, để phản ứng có hình mà vẽ.
Thứ không cần làm: không cần biến nhân vật thành người xấu để nó bớt phẳng. Một điểm yếu dễ thương là đủ. Thêm quá nhiều tật cùng lúc, nhân vật lại rối và bạn khó giữ nhất quán khi kể chuyện. Mỗi lần chỉ thêm một thứ, thử lại ba tình huống, thấy hợp mới giữ.
Ghi lại thành sổ tình huống
Kết quả thử chỉ có ích khi bạn tìm lại được. Một cuốn sổ nhỏ riêng cho mỗi nhân vật là đủ, mỗi trang ghi:
- Tên tình huống và ngày thử.
- Hình phác phản ứng được khoanh, giữ cả hình bị loại ở mép trang.
- Câu nhân vật nói hoặc nghĩ.
- Một dòng kết luận: điều mới biết về nhân vật.
- Ghi chú nếu tình huống này đáng làm thành truyện.
Sau một tháng thử đều đặn mỗi tuần một buổi, bạn sẽ có mười mấy trang. Đọc lại theo thứ tự, bạn thấy nhân vật đã rõ dần lên thế nào, và cũng thấy chỗ mâu thuẫn: hôm trước dũng cảm, hôm sau nhát. Mâu thuẫn không xấu, nó chỉ cần một lý do. Ghi lý do đó vào hồ sơ là nhân vật có chiều sâu.
Một mẹo nhỏ: dán ở bìa sổ một dải giấy ghi ba phản ứng tiêu biểu nhất của nhân vật. Mỗi lần mở sổ để vẽ truyện mới, liếc qua dải giấy là bạn nhớ ngay nhân vật hay làm gì, khỏi phải đọc lại cả cuốn.
Câu hỏi thường gặp
Nhân vật có được phản ứng khác nhau trong hai tình huống giống nhau không?
Được, nếu có lý do như đang mệt, có người nhìn, hoặc đã học được điều gì. Nhân vật thay đổi theo hoàn cảnh nghe thật hơn nhân vật lúc nào cũng y hệt. Chỉ cần bạn ghi lý do vào sổ để lần sau không tự mâu thuẫn.
Nên thử tình huống trước hay viết hồ sơ trước?
Viết hồ sơ ngắn vài dòng trước để có điểm xuất phát, rồi thử tình huống để kiểm tra và sửa hồ sơ. Đừng viết hồ sơ quá dài khi chưa thử, vì nhiều chữ trong đó sẽ bị tình huống chứng minh là sai.
Trẻ em có làm bài thử tình huống được không?
Được, và trẻ thường làm rất tự nhiên. Người lớn đọc tình huống, con vẽ hoặc kể nhân vật của con sẽ làm gì. Đừng sửa câu trả lời của con theo hướng ngoan hơn; hãy hỏi vì sao nhân vật làm vậy và khen lý do con nghĩ ra.
Nhân vật là đồ vật thì thử tình huống thế nào?
Cho đồ vật một mong muốn gắn với công dụng của nó. Cái ô muốn được dùng, cái ấm muốn được đun, chiếc dép muốn đủ đôi. Tình huống cản là bị bỏ quên, bị dùng sai việc hay bị thay bằng đồ mới. Phản ứng của đồ vật vẫn vẽ bằng dáng và mặt như người.
Bao lâu thì nên thử lại nhân vật cũ?
Mỗi khi bạn định đưa nhân vật vào một câu chuyện mới hoặc thấy mình vẽ nó chỉ còn một dáng. Một buổi thử ba tình huống mất nửa giờ nhưng thường cho bạn đủ chất liệu cho vài tuần kể chuyện tiếp theo.