Trẻ 7–10 tuổi đã sẵn sàng thiết kế nhân vật có chủ đích: nghĩ ra tính cách trước, phác vài bản nhanh, chọn một bản rồi vẽ lại cho rõ. Cách dễ làm nhất là một phiếu sáu ô để con điền về nhân vật, cộng với quy tắc "ba lần vẽ lại" để con quen với việc bản đầu tiên chỉ là bản nháp.
Ở tuổi này con bắt đầu so tranh mình với bạn và hay nản vì "vẽ không giống". Bài này đưa ra phiếu sáu ô có ví dụ, quy trình bốn buổi cuối tuần, ba bài tập nhỏ giữa tuần, cách trả lời khi con chê tranh mình và một bảng tự kiểm để con tự đánh dấu, không ai chấm điểm.
Ở tuổi 7–10 con cần gì khi vẽ nhân vật
Khoảng bảy tuổi, trẻ thường hình thành "công thức" riêng để vẽ người: cái đầu luôn tròn kiểu đó, cái mũi luôn là một chữ V nhỏ, mặt đất là một vạch ngang dưới đáy giấy. Công thức giúp con vẽ nhanh và tự tin. Đến chín, mười tuổi, con bắt đầu muốn tranh "giống thật", để ý tỉ lệ, so tranh mình với tranh bạn bên cạnh, và cũng từ đây nhiều em bỏ vẽ vì thấy mình kém.
Thiết kế nhân vật đến đúng lúc vì nó không đòi giống thật. Một nhân vật hay là nhân vật dễ nhận ra và có tính cách rõ, chứ không phải nhân vật vẽ chuẩn giải phẫu. Khi con hiểu điều này, nỗi lo "vẽ không giống" giảm hẳn: con đang tạo ra một ai đó mới, chẳng có bản gốc nào để so.
Trẻ tuổi này cũng thích quy tắc và trò chơi có luật. Vì vậy phiếu điền, quy trình có số bước, bảng tự đánh dấu hợp với con hơn lời khuyên chung chung. Người lớn nên đưa khung rõ ràng, còn nội dung trong khung thì để con quyết.
Một khác biệt nữa so với tuổi mầm non: trẻ 7–10 tuổi đã muốn nhân vật của mình được người khác nhận ra. Con vẽ lại một nhân vật nhiều lần và khó chịu nếu lần sau trông khác lần trước. Đây là lúc dạy những thói quen của người thiết kế, như ghi chú màu, giữ một điểm nhận ra, vẽ thử nhiều bản, nhưng dạy qua trò chơi chứ không qua bài giảng.
Phiếu sáu ô: nghĩ xong nhân vật rồi mới vẽ
Chia một tờ A4 thành sáu ô bằng bút chì. Con điền từng ô bằng chữ hoặc hình nhỏ, không cần đủ cả sáu ngay buổi đầu. Cột ví dụ lấy từ nhân vật của bé Khang ở phần sau.
| Ô | Câu hỏi gợi ý cho con | Ví dụ |
|---|---|---|
| 1. Tên và loài | Nhân vật là ai, là người, con vật hay đồ vật? | Lòi, một con cá thòi lòi |
| 2. Chỗ ở | Nhân vật sống ở đâu, chỗ đó trông thế nào? | Bãi bùn cạnh rừng đước, gần nhà ông nội |
| 3. Tính cách ba chữ | Ba tính từ tả nhân vật, một cái tốt, một cái hơi xấu, một cái lạ | Gan dạ, hay khoe, thích leo cây |
| 4. Thích và ghét | Một thứ nhân vật thích nhất, một thứ ghét nhất | Thích nắng chiều, ghét bị gọi là con cá |
| 5. Điểm nhận ra | Nhìn từ xa, người ta nhận ra nhân vật nhờ cái gì? | Hai mắt lồi trên đỉnh đầu, vây ngực như hai tay |
| 6. Câu hay nói | Nhân vật hay nói câu gì? | "Cá gì mà cá, mình là nhà leo núi" |
Ô số 3 là ô hay nhất của phiếu. Yêu cầu có một tính xấu giúp nhân vật bớt "hoàn hảo" và có chuyện để kể. Ô số 5 dạy con nghĩ như người thiết kế: một nhân vật cần một điểm nhìn là biết, không cần nhiều chi tiết.
Quy trình ba lần vẽ lại trong bốn buổi cuối tuần
Mỗi buổi chừng ba mươi đến bốn mươi phút. Người lớn giữ nhịp, không làm hộ. Nếu con hăng hái, hai buổi có thể gộp lại một ngày.
- Buổi 1, điền phiếu: con điền ít nhất bốn ô. Bạn hỏi thêm một hai câu để con nói rõ hơn, nhưng không gợi ý câu trả lời.
- Buổi 2, phác nhanh: lấy một tờ giấy, chia sáu ô nhỏ, mỗi ô con phác một phiên bản nhân vật trong khoảng hai phút. Đặt đồng hồ để con không ngồi tô một bản quá lâu. Thử thay đổi: một bản đầu to, một bản dáng dài, một bản tròn trịa.
- Buổi 2, chọn: con khoanh bản mình thích nhất và nói một lý do. Lý do kiểu "nhìn nó gan hơn" quý hơn "nó đẹp hơn".
- Buổi 3, vẽ lại lần hai: con vẽ to bản đã chọn trên tờ giấy mới, thêm chi tiết từ ô số 5 của phiếu. Chưa tô màu.
- Buổi 3, chọn màu: con chọn ba màu chính cho nhân vật và tô thử ra một mảnh giấy riêng trước.
- Buổi 4, vẽ lại lần ba: vẽ bản sạch, tô màu, ghi tên. Đặt cạnh hai bản trước để con tự thấy nhân vật đã thay đổi thế nào qua ba lần.
Đặt ba bản cạnh nhau là bước nhiều gia đình bỏ qua. Thật ra đó là lúc con hiểu thiết kế là làm đi làm lại, và bản đầu tiên không cần đẹp. Bài học này đi theo con sang cả việc viết văn, làm thủ công.
Một lưu ý về nhịp: nếu buổi 2 con phác được ba bản thay vì sáu thì cũng không sao. Điều cần giữ là con có ít nhất hai phiên bản khác nhau để chọn, vì chỉ khi có lựa chọn thì con mới phải nghĩ xem mình thích điểm nào hơn và vì sao.
Ví dụ: bé Khang và chú cá thòi lòi tên Lòi
Khang chín tuổi, nhà ở Cần Thơ, hay về quê nội ven biển Cà Mau dịp hè. Cô giáo giao bài "vẽ một con vật em thích", Khang vẽ một con cá thòi lòi nhưng nhìn giống con nòng nọc, bị bạn cười, về nhà không muốn vẽ nữa. Bố đưa phiếu sáu ô cho con điền thử như một trò chơi, không nhắc đến bài ở lớp.
Ô tính cách ra được ba chữ "gan dạ, hay khoe, thích leo cây", vì Khang từng thấy cá thòi lòi trèo lên rễ đước. Ô điểm nhận ra con viết "mắt lồi trên đầu". Ở buổi phác nhanh, trong sáu bản có một bản Khang vẽ đôi mắt to hẳn, đặt sát nhau trên đỉnh đầu, thân hơi cong như đang chống vây ngồi dậy. Con khoanh bản đó và giải thích: "nhìn nó như đang khoe".
Bản thứ ba có thêm một cái khăn quàng đỏ, theo lời Khang là "để leo núi cho ngầu". Câu hay nói của Lòi, "cá gì mà cá, mình là nhà leo núi", thành câu đùa của cả nhà. Khang đem bản này lên lớp, lần này bạn bè hỏi chuyện về Lòi thay vì cười. Điều bố làm đúng là không vẽ hộ đôi mắt, không bảo con xoá bản cũ, và để chính Khang nói lý do chọn.
Ba bài tập nhỏ giữa tuần, mỗi bài mười phút
Giữa các buổi cuối tuần, vài bài tập ngắn giúp con quen tay với nhân vật của mình mà không thấy nặng nề. Mỗi bài làm trên một mảnh giấy nhỏ, xong thì kẹp chung vào bìa nhân vật:
- Ba khuôn mặt: vẽ nhân vật ba lần chỉ phần đầu, vui, giận, buồn ngủ. Nhắc con chỉ đổi mắt, lông mày và miệng, giữ nguyên hình đầu.
- Nhân vật gặp mưa: nhân vật sẽ làm gì khi trời mưa to? Con vẽ một cảnh nhỏ. Bài này buộc con nghĩ theo tính cách, nhân vật nhút nhát sẽ trốn, nhân vật liều lĩnh sẽ nhảy vũng nước.
- Nhìn từ phía sau: nhân vật quay lưng trông thế nào? Trẻ ít khi nghĩ tới mặt sau, bài này giúp con tự phát hiện chỗ chưa rõ, như tóc dài tới đâu, có đuôi hay không.
- Đổi đồ: nếu chơi thêm được, vẽ nhân vật mặc đồ đi học hoặc đồ ngủ, xem con có giữ được điểm nhận ra ở ô số 5 không.
Không cần làm hết. Một bài một tuần đã đủ để nhân vật quen tay. Mục tiêu là con vẽ lại nhân vật nhiều lần một cách thoải mái, không phải hoàn thành danh sách.
Khi con nói "vẽ không giống", người lớn nói gì
Hỏi giống cái gì. Nhiều khi con so với một hình mẫu trong đầu, có khi là tranh của bạn. Hỏi rõ để biết con đang buồn vì điều gì, rồi nhắc rằng nhân vật này do con nghĩ ra, không có bản gốc nào để giống.
Chuyển sang câu hỏi thiết kế. "Từ xa nhìn có nhận ra Lòi không?" là câu hỏi con trả lời được và sửa được. Câu "đẹp chưa" thì không có đáp án.
Chỉ ra một chỗ đã tiến bộ so với bản trước. So với chính con, không so với ai khác. Ví dụ đôi mắt bản ba rõ hơn bản một.
Kể chuyện người làm nghề. Người thiết kế nhân vật chuyên nghiệp cũng phác hàng chục bản trước khi chọn được một. Con không chậm, con đang làm đúng cách.
Không vẽ hộ để "sửa giùm". Nếu con thật sự kẹt, bạn vẽ một hình minh hoạ nhỏ ra giấy riêng, con nhìn rồi tự vẽ lên tranh mình.
Cho con nghỉ khi cần. Có những ngày con mệt sau giờ học thêm và mọi nét vẽ đều thấy hỏng. Cất tranh lại, hẹn hôm khác, đừng biến buổi vẽ thành một bài tập phải nộp.
Bảng tự kiểm cho con tự đánh dấu
Cuối buổi thứ tư, con tự đọc và đánh dấu từng dòng. Đây không phải bảng điểm, không có số, không ai chấm. Dòng nào chưa có thì đó là việc thú vị cho lần vẽ tới:
- Nhân vật của mình có tên và mình nhớ tên đó.
- Mình nói được ba tính cách của nhân vật.
- Nhìn từ xa có một điểm giúp nhận ra nhân vật ngay.
- Mình đã vẽ nhân vật ít nhất ba lần.
- Nhân vật có đúng ba màu chính, tô lại lần sau vẫn chọn được những màu đó.
- Mình kể được một chuyện nhỏ nhân vật đã làm.
- Nhân vật không giống hệt một nhân vật nào mình từng xem.
Dòng cuối là cơ hội nói chuyện về bản quyền theo cách nhẹ nhàng: thích nhân vật của người khác thì học điều mình thích ở đó, rồi biến đổi thành cái của riêng mình. Với trẻ chín tuổi, câu "mình làm nhân vật của chính mình" là đủ hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 7 tuổi có cần học vẽ tỉ lệ người trước khi thiết kế nhân vật không?
Không cần. Nhân vật tốt là nhân vật dễ nhận ra và có tính cách rõ, không đòi đúng tỉ lệ người thật. Con có thể dùng đầu to, thân ngắn tuỳ ý, miễn lần vẽ sau vẫn giữ được kiểu đó.
Phiếu sáu ô có bắt buộc điền đủ trước khi vẽ không?
Không bắt buộc. Bốn ô là đủ để bắt đầu, những ô còn lại con thường tự nghĩ ra khi đang phác. Điều quan trọng là con nghĩ về tính cách trước rồi mới đặt bút vẽ dáng.
Vì sao phải vẽ một nhân vật tới ba lần?
Mỗi lần vẽ lại, con chọn giữ những gì hay và bỏ những gì rối. Đặt ba bản cạnh nhau giúp con thấy bản đầu chỉ là nháp và tiến bộ đến từ việc làm lại, không phải từ năng khiếu.
Con chép nhân vật trong truyện tranh rồi nói là của mình thì nên làm gì?
Đừng mắng. Cùng con chỉ ra những điểm con thích ở nhân vật đó, rồi rủ con giữ một điểm và đổi mọi thứ còn lại, từ loài, màu, tên đến tính cách. Kết quả sẽ là một nhân vật mới thật sự.
Có nên đăng tranh nhân vật của con lên mạng cho mọi người khen không?
Nên hỏi ý con trước và chỉ đăng tranh, không kèm tên đầy đủ, trường học hay ảnh mặt con. Lời khen của người lạ cũng nên để con đọc cùng bố mẹ, tránh bình luận chấm điểm hay so sánh.
Một tuần nên cho con vẽ nhân vật mấy buổi?
Một buổi cuối tuần ba mươi đến bốn mươi phút và một hai bài tập mười phút giữa tuần là vừa. Nếu con tự muốn vẽ nhiều hơn thì cứ để con vẽ, không cần đặt lịch cứng.