Một bộ thẻ kể chuyện gia đình gồm bốn loại thẻ tự vẽ: nhân vật, nơi chốn, đồ vật và sự cố; mỗi lượt cả nhà rút vài thẻ và cùng nối thành một câu chuyện, không ai thắng ai thua. Mặt trước thẻ nhân vật là hình vẽ, mặt sau ghi ba dòng: nhân vật muốn gì, sợ gì, giỏi một việc nhỏ gì. Ba dòng đó đủ để người rút thẻ bắt đầu kể ngay.
Bài này hướng dẫn chia bộ thẻ, vẽ và ghi mặt sau thẻ nhân vật, các bước làm bằng bìa cứng trong một buổi chiều, năm cách chơi, một gia đình cụ thể đã chơi thế nào, cách điều chỉnh theo tuổi và cách giữ không khí để trẻ thấy kể chuyện là vui chứ không phải bài kiểm tra.
Bộ thẻ gồm những gì
Bộ khởi đầu hai mươi sáu thẻ là vừa: đủ đa dạng để mỗi lượt ra chuyện khác, không quá nhiều để làm mất cả tuần. Mỗi loại một màu viền riêng để rút đúng loại mà không phải lật.
| Loại thẻ | Số thẻ | Mặt trước | Mặt sau |
|---|---|---|---|
| Nhân vật | 8 | Nhân vật cả nhà tự vẽ, đứng cả người | Muốn gì, sợ gì, giỏi việc nhỏ gì |
| Nơi chốn | 6 | Chợ, sân trường, bờ sông, gác xép, vườn rau, sân ga | Một âm thanh và một mùi ở nơi đó |
| Đồ vật | 6 | Chìa khoá, cái ô, nồi cơm, đôi dép, con diều, hộp bánh | Một điều lạ về đồ vật này |
| Sự cố | 6 | Trời đổ mưa, mất điện, có tiếng gõ cửa, đồ bị rơi, lạc đường, có khách lạ | Không ghi gì, để người kể tự nghĩ |
Thẻ sự cố là loại quan trọng nhất dù ít được chú ý. Không có sự cố, câu chuyện chỉ là nhân vật đi dạo qua các nơi chốn. Một thẻ sự cố rút ra giữa chừng buộc mọi người phải tìm cách cho nhân vật xoay xở, và đó là lúc chuyện bắt đầu vui. Khi bộ đã quen, thêm dần thẻ của từng loại, nhất là thẻ nhân vật do khách đến chơi vẽ thêm.
Vẽ và ghi mặt sau thẻ nhân vật
Mỗi thành viên trong nhà vẽ ít nhất một nhân vật. Không cần giống nhau về phong cách: ông vẽ con trâu bằng vài nét, con vẽ cô mèo đội mũ, mẹ vẽ cái ấm có mặt. Chính sự khác nhau làm câu chuyện có màu sắc. Chỉ thống nhất một điều: nhân vật đứng cả người, chiếm gần hết mặt thẻ, để ngồi xa vẫn nhìn rõ.
Mặt sau ghi ba dòng ngắn. Dòng muốn phải cụ thể, như "muốn tìm lại chiếc lá đỏ" thay vì "muốn hạnh phúc". Dòng sợ nên là nỗi sợ nhỏ, đời thường: sợ tiếng sấm, sợ bị cười, sợ nước lạnh. Dòng giỏi là một tài lẻ dễ dùng trong chuyện: huýt sáo gọi chim, nhớ đường rất tốt, nấu cháo ngon.
Ba dòng này là động cơ kể chuyện. Người rút thẻ nhìn mặt sau là có sẵn mong muốn để mở chuyện, có sẵn trở ngại khi gặp thẻ sự cố, và có sẵn cách gỡ khi chuyện bí. Đừng ghi tính từ như "tốt bụng, thông minh"; những chữ đó không gợi ra được hành động nào. Nếu trẻ chưa biết viết, người lớn ghi theo lời con kể, giữ đúng chữ của con. Ghi bằng bút chì trước, chơi vài lượt thấy hợp rồi mới tô mực.
Làm bộ thẻ trong một buổi chiều
Vật liệu chỉ cần bìa cứng từ hộp giấy cũ, kéo, thước, bút chì, bút dạ và màu tô sẵn có trong nhà.
- Cắt bìa thành hai mươi sáu tấm cùng cỡ, khoảng sáu nhân chín phân. Dùng một tấm làm mẫu để vạch các tấm sau cho đều.
- Bo tròn bốn góc bằng cách đặt đồng xu lên góc và vẽ theo, rồi cắt. Góc tròn bền hơn và không đâm tay trẻ.
- Vẽ viền màu cho từng loại thẻ ở cả hai mặt: chẳng hạn nhân vật viền đỏ, nơi chốn viền xanh lá, đồ vật viền vàng, sự cố viền tím.
- Chia việc: mỗi người vẽ hai thẻ nhân vật và vài thẻ loại khác. Vẽ chì trước, tô mực, tô màu.
- Viết mặt sau theo bảng ở trên. Viết chữ to, mỗi dòng một ý.
- Nếu muốn thẻ bền, dán một lớp băng keo trong phủ mặt trước, hoặc bọc bằng giấy bóng kính.
- Làm một chiếc hộp hay túi vải nhỏ đựng thẻ, chia bốn ngăn theo loại.
Thứ không cần làm: không cần thẻ đẹp như mua ở cửa hàng. Thẻ có vết tẩy, màu tô lem ra ngoài vẫn chơi tốt, và trẻ thường quý thẻ mình làm hơn thẻ mua. Cũng không cần làm đủ hai mươi sáu thẻ ngay buổi đầu; mười hai thẻ là đã chơi được.
Năm cách chơi từ dễ đến khó
Kể nối tiếp. Mỗi người rút một thẻ bất kỳ và kể tiếp một hai câu, đưa thẻ đó vào chuyện. Đi hết một vòng là xong một chuyện. Cách này hợp cho lần đầu vì ai cũng chỉ phải nghĩ một chút.
Ba thẻ một chuyện. Một người rút một nhân vật, một nơi chốn, một sự cố và kể một chuyện ngắn có đủ ba thứ. Người khác được hỏi thêm một câu sau khi nghe.
Đổi kết. Một người kể chuyện đến đoạn sự cố thì dừng. Mỗi người còn lại nghĩ một cách kết khác nhau, dùng tài lẻ ở mặt sau thẻ nhân vật. Không bầu kết hay nhất; cả nhà nghe hết rồi cười.
Đoán nhân vật. Một người úp thẻ nhân vật, kể nhân vật làm gì khi gặp một thẻ sự cố mà không nói tên. Người khác đoán đó là nhân vật nào dựa vào cách phản ứng. Trò này giúp cả nhà nhớ tính cách từng nhân vật.
Chuyện trước giờ ngủ. Con rút hai thẻ, người lớn kể một chuyện ngắn bằng giọng nhỏ, kết ở chỗ nhân vật đi ngủ. Tối nào cũng rút thẻ khác, nên không phải tìm sách mới mỗi ngày.
Chọn cách chơi theo tâm trạng. Buổi tối mệt thì chơi kể nối tiếp hoặc chuyện trước giờ ngủ, chỉ cần nghe. Cuối tuần rảnh thì chơi đổi kết hoặc đoán nhân vật, vì hai cách này cần nghĩ nhiều hơn và hay kéo dài thành tiếng cười.
Ví dụ: buổi tối của nhà anh Tùng
Nhà anh Tùng ở Nghệ An có hai con, bé Mai sáu tuổi và anh Bin mười tuổi, ông nội sống cùng. Tối thứ bảy, cả nhà ngồi chiếu làm bộ thẻ. Ông vẽ con trâu tên Mộc, sợ tiếng còi xe, giỏi lội nước. Mai vẽ cô thỏ đeo nơ, muốn có một cái ô màu hồng. Bin vẽ chiếc xe đạp có mắt ở đèn, sợ bị bỏ quên ngoài mưa.
Lượt đầu chơi kể nối tiếp. Mai rút thẻ thỏ và chợ quê, kể thỏ đi chợ tìm ô hồng. Bin rút thẻ sự cố trời đổ mưa. Ông rút thẻ trâu Mộc và kể Mộc lội qua con mương ngập, cõng thỏ trên lưng. Anh Tùng rút thẻ cái ô, kể ô bị gió thổi bay, mắc vào sừng trâu. Mai cười lăn vì thỏ có ô mà không phải mua.
Điều anh Tùng để ý: ông nội, người ít khi ngồi vẽ, lại là người kể hăng nhất vì thẻ trâu của ông gắn với chuyện ông từng chăn trâu hồi nhỏ. Từ đó, mỗi tuần nhà anh thêm một thẻ nơi chốn lấy từ chuyện ngày xưa của ông, như bến đò hay sân phơi lúa. Bộ thẻ thành chỗ để chuyện của ông được kể lại theo cách trẻ con thích nghe.
Điều chỉnh theo tuổi người chơi
Cùng một bộ thẻ nhưng cách dùng khác nhau theo tuổi. Bảng dưới gợi ý mức vừa sức, người lớn quan sát và linh hoạt đổi.
| Tuổi | Số thẻ mỗi lượt | Người lớn làm gì |
|---|---|---|
| 4–6 tuổi | Một đến hai thẻ | Hỏi gợi ý: nhân vật đang ở đâu, nó thấy gì; nhắc lại câu con kể để con nghe chuyện mình thành hình |
| 7–10 tuổi | Ba thẻ | Thêm thẻ sự cố giữa chừng; khuyến khích con dùng tài lẻ ở mặt sau để gỡ chuyện |
| 11–14 tuổi | Ba đến bốn thẻ, có hạn thời gian nghĩ | Để con tự vẽ thêm thẻ mới, đặt luật chơi mới; người lớn chỉ chơi như một thành viên |
| Cả nhà nhiều thế hệ | Tuỳ người | Cho mỗi người kể theo cách mình quen; người lớn tuổi có thể kể bằng chuyện ngày xưa, trẻ vẽ lại |
Với trẻ nhỏ, mười phút là đủ một lượt. Dừng khi con còn đang vui, đừng đợi đến lúc con chán, để lần sau con chủ động rủ chơi.
Với trẻ lớn, thử giao vai người dẫn chuyện: con rút thẻ sự cố và quyết định lúc nào tung ra, người lớn phải xoay xở theo. Được cầm lái, trẻ mười một mười hai tuổi thường hứng thú trở lại với trò chơi mà chúng tưởng đã quá trẻ con.
Giữ không khí: kể chuyện là chơi, không phải bài kiểm tra
Trò chơi chỉ sống lâu khi mọi người thấy được tự do. Vài điều người lớn nên giữ:
- Không tính điểm, không bầu chuyện hay nhất. Thứ được khen là ý nghĩ lạ, cách gỡ chuyện bất ngờ.
- Không sửa chuyện của trẻ cho "đúng". Trâu bay được, ô biết nói đều được nếu con muốn.
- Khi trẻ bí, hỏi một câu thay vì kể hộ: "nhân vật đó giỏi việc gì nhỉ?".
- Người lớn cũng kể dở đôi khi. Thấy cha mẹ cũng lúng túng, trẻ bớt ngại.
- Không biến trò chơi thành bài học đạo đức ở cuối mỗi chuyện.
- Giữ thẻ ở chỗ trẻ tự lấy được để con có thể rủ anh chị em chơi mà không cần người lớn.
Nếu thấy một con hay bị lấn lời, đổi luật cho mỗi người cầm một hòn sỏi: ai đặt sỏi xuống thì được kể, những người khác chờ. Luật vật lý nhỏ như vậy công bằng hơn việc người lớn nhắc nhở.
Với con nhút nhát, cho con quyền chỉ rút thẻ và để người khác kể hộ trong vài lượt đầu. Nhiều trẻ chỉ cần ngồi nghe nhân vật mình vẽ được dùng trong chuyện là đã đủ vui, rồi tự giơ tay xin kể khi thấy sẵn sàng.
Câu hỏi thường gặp
Bộ thẻ kể chuyện nên làm bằng giấy gì cho bền?
Bìa cứng từ hộp giấy cũ là đủ dùng và dễ cắt. Nếu muốn bền hơn, dán băng keo trong phủ mặt trước hoặc bọc giấy bóng kính. Bo tròn góc thẻ giúp thẻ ít bị quăn và an toàn hơn cho tay trẻ nhỏ.
Trẻ chưa biết viết thì ghi mặt sau thẻ nhân vật thế nào?
Người lớn ghi theo lời con kể, giữ nguyên chữ con dùng. Có thể vẽ thêm ký hiệu nhỏ bên cạnh mỗi dòng như hình đám mây cho nỗi sợ trời mưa, để con tự nhìn hiểu mà không cần đọc chữ.
Chơi bao lâu thì nên thêm thẻ mới?
Khi thấy các câu chuyện bắt đầu lặp lại, thường sau khoảng ba bốn tuần chơi đều. Mỗi lần thêm hai ba thẻ là đủ. Thẻ mới hay nhất thường đến từ chuyện thật trong nhà như một chuyến đi xa hay một con vật nuôi mới.
Nhà chỉ có một người lớn và một trẻ thì chơi được không?
Được. Hai người chơi kể nối tiếp hay ba thẻ một chuyện đều vui. Trò đổi kết cũng hợp khi mỗi người nghĩ hai cách kết thay vì một. Có thể mời thêm thú bông làm người chơi thứ ba, người lớn rút thẻ hộ.
Có nên dùng nhân vật quen thuộc trong phim hoạt hình làm thẻ không?
Nên để cả nhà tự vẽ nhân vật của mình. Nhân vật tự tạo không có câu chuyện sẵn, nên ai rút cũng phải nghĩ mới, và trẻ thấy nhân vật của chính mình được dùng. Nếu con thích một nhân vật trên phim, gợi ý con lấy cảm hứng rồi đổi hình dáng, tên và tính cách.