Ký hiệu biểu cảm là những dấu nhỏ vẽ quanh hoặc trên khuôn mặt, như giọt mồ hôi, vạch ửng ở má, đường gân giận, để nói thêm điều khuôn mặt chưa nói hết; dùng một hai ký hiệu đúng chỗ thì rõ, dùng nhiều thì rối. Chúng hữu ích nhất cho cảm xúc pha trộn như cười gượng, ngượng mà vui, giận mà buồn cười, những thứ chỉ có mắt và miệng thì khó diễn tả.
Bài này gom bảng ký hiệu thường dùng, chỉ chỗ đặt, cách phối với khuôn mặt để tạo cảm xúc pha trộn, quy tắc vừa đủ và lúc nên bỏ ký hiệu đi. Ví dụ là anh Đạt, kỹ sư ở Thái Nguyên, vẽ truyện bốn khung về chú chó nhà mình để gửi vào nhóm gia đình mỗi cuối tuần.
Ký hiệu biểu cảm làm được gì mà khuôn mặt không làm được
Khuôn mặt nói cảm xúc chính; ký hiệu nói cái đang diễn ra trong cơ thể nhân vật. Giọt mồ hôi nói nhân vật đang căng thẳng hay lúng túng; vạch ửng hồng nói máu dồn lên má vì ngượng hay vì vui; vài nét rung quanh người nói nhân vật đang run. Đó là những cảm giác người xem biết từ chính cơ thể mình, nên đọc ra rất nhanh.
Anh Đạt vẽ chú chó nhà mình lỡ làm đổ chậu cây, mặt cười toe như chưa có gì. Khuôn mặt đó đọc ra là vui, không ai hiểu chú đang chột dạ. Anh thêm một giọt mồ hôi to bên thái dương, khung truyện lập tức buồn cười: chú chó đang cười trừ. Khuôn mặt không đổi một nét nào, chỉ thêm ký hiệu.
Đây là lý do ký hiệu đặc biệt hợp với nhân vật đơn giản, mặt chấm, mặt ít nét. Khuôn mặt càng ít công cụ, ký hiệu càng gánh nhiều việc. Ngược lại, nhân vật có khuôn mặt chi tiết thì nên dùng ký hiệu tiết chế hơn để không bị thừa.
Bảng ký hiệu hay dùng
Bảng mô tả hình dạng bằng lời, chỗ đặt và nghĩa người xem thường đọc ra. Các ký hiệu này không chứa chữ nên dùng được cho nhãn dán và truyện không lời.
| Ký hiệu | Hình dạng | Đặt ở đâu | Người xem đọc ra |
|---|---|---|---|
| Giọt mồ hôi to | Giọt nước đầu nhọn hướng lên, có viền | Bên thái dương hoặc sau đầu | Lúng túng, cười trừ, bó tay |
| Nhiều giọt nhỏ bắn ra | Ba bốn giọt nhỏ văng quanh đầu | Quanh đầu | Hoảng hốt, vội vã, cực nhọc |
| Vạch ửng má | Ba bốn vạch xiên song song hoặc mảng hồng | Trên gò má, dưới mắt | Ngượng, thích, xúc động |
| Gân giận | Bốn cung cong quay lưng vào nhau thành hình chữ thập | Góc trán | Bực bội, sắp nổi cáu |
| Đám mây đen nhỏ | Một đám mây tô đậm, có khi kèm vài vạch mưa | Trên đỉnh đầu | Buồn rầu, ủ ê, thất vọng |
| Vạch dọc trên trán | Mấy đường thẳng đứng từ trán xuống | Phía trên mắt, phủ trán | Sốc, chán nản, tái mặt |
| Nét rung | Những đường ngắn song song hai bên người | Quanh thân hoặc tay | Run sợ, lạnh, kích động |
| Tia sáng lấp lánh | Những dấu sao bốn cánh nhỏ | Quanh mắt hoặc quanh đầu | Hào hứng, mơ mộng, tự hào |
| Hơi thở phụt | Một làn khói nhỏ thổi ra từ mũi hoặc miệng | Trước mặt | Thở phào, hừ dỗi, giận |
| Xoắn ốc | Vòng xoáy nhỏ thay mắt hoặc bên đầu | Thay mắt, quanh đầu | Chóng mặt, rối trí |
Một số ký hiệu đã quen thuộc với người đọc truyện tranh nhiều nước, một số thì chỉ quen với nhóm nhất định. Nếu nhân vật của bạn dành cho người lớn tuổi trong gia đình như truyện của anh Đạt, nên ưu tiên ký hiệu dựa trên cảm giác cơ thể như mồ hôi, run, ửng má, vì ai cũng hiểu.
Đặt ký hiệu đúng chỗ
Giọt mồ hôi đặt ở phía người xem thấy rõ, không phải giữa trán. Đặt bên thái dương, phía ngoài đường viền đầu hoặc chạm nhẹ vào viền. Đặt giữa trán, giọt mồ hôi dễ bị đọc nhầm thành vết bẩn hay giọt nước mưa.
Vạch ửng má nằm ngang dưới mắt, không chạm mắt. Nếu vạch chạm vào mắt, người xem đọc thành vết xước hay nước mắt. Chừa một khoảng nhỏ và giữ các vạch song song cùng hướng nghiêng.
Gân giận đặt ở góc trán phía trên mắt. Đặt nhỏ, gọn, chỉ một cái. Nhiều gân giận rải khắp đầu trông như bệnh ngoài da hơn là đang giận.
Ký hiệu chuyển động đặt theo hướng chuyển động. Giọt mồ hôi văng hay nét rung phải xếp theo hướng nhân vật đang lắc, chạy, quay đầu. Ký hiệu bay ngược hướng chuyển động làm người xem thấy khung tranh đứng yên.
Ký hiệu trên đỉnh đầu không được che tóc đặc trưng. Đám mây đen hay vòng xoắn đặt hơi lệch, chừa phần chỏm tóc hay lọn tóc đặc trưng của nhân vật để vẫn nhận ra.
Cảm xúc pha trộn: khuôn mặt nói một, ký hiệu nói hai
Phần thú vị nhất của ký hiệu là cho phép hai cảm xúc cùng lúc. Công thức đơn giản: khuôn mặt vẽ cảm xúc bề ngoài, ký hiệu vẽ cảm xúc bên trong. Cười cộng giọt mồ hôi là cười gượng. Mặt giận cộng má ửng là giận dỗi mà thật ra đang ngượng. Mắt long lanh có tia sáng cộng miệng cắn môi là mong ngóng mà không dám nói.
Anh Đạt dùng công thức này cho khung thứ ba trong mỗi truyện, khung "ngã rẽ". Khung một và hai bình thường, khung ba chú chó có một cảm xúc pha trộn, khung bốn là kết. Cả nhà chờ khung ba nhất vì đó là chỗ tính cách chú chó lộ ra.
Khi vẽ cảm xúc pha trộn, giữ khuôn mặt ở mức vừa, đừng phóng đại. Khuôn mặt phóng đại cộng ký hiệu mạnh sẽ thành một cảm xúc lớn duy nhất; khuôn mặt vừa cộng ký hiệu nhỏ mới để lộ khoảng cách giữa hai cảm xúc, và chính khoảng cách đó làm người xem bật cười hoặc thấy thương.
Một số công thức pha trộn hay dùng
Mỗi dòng là một cặp khuôn mặt cộng ký hiệu. Thử từng dòng với nhân vật của bạn, giữ lại những công thức hợp tính cách.
| Cảm xúc muốn vẽ | Khuôn mặt | Ký hiệu thêm |
|---|---|---|
| Cười gượng, cười trừ | Cười nhẹ, lông mày nâng ở giữa | Một giọt mồ hôi to |
| Ngượng mà vui | Mắt cong híp, nhìn xuống | Vạch ửng má đậm |
| Dỗi | Miệng chu, mắt liếc sang bên | Hơi thở phụt từ mũi, má ửng nhẹ |
| Cố tỏ ra bình tĩnh | Mặt thẳng, miệng ngang | Nét rung nhỏ ở tay, giọt mồ hôi nhỏ |
| Thất vọng mà buồn cười | Mắt khép hờ, miệng ngang | Vạch dọc trên trán, đám mây đen nhỏ |
| Hớn hở quá đà | Cười lớn, mắt nhắm | Tia sáng lấp lánh, vài giọt mồ hôi văng ra |
Đừng dùng một công thức cho mọi tình huống tương tự. Nếu chú chó lần nào gây chuyện cũng cười trừ với giọt mồ hôi, đến tuần thứ năm người đọc thấy nhàm. Xen kẽ công thức, hoặc thỉnh thoảng bỏ ký hiệu để khuôn mặt tự làm.
Quy tắc vừa đủ
Một khuôn mặt, tối đa hai ký hiệu. Ba ký hiệu trở lên là bắt đầu rối. Nếu thấy cần nhiều hơn, khuôn mặt đang chưa làm đủ việc của nó; sửa khuôn mặt trước.
Ký hiệu nhỏ hơn mắt. Ngoại trừ giọt mồ hôi cười trừ có thể to bằng mắt để gây cười, các ký hiệu khác nên nhỏ hơn mắt để không giành sự chú ý.
Cùng nét bút với nhân vật. Ký hiệu vẽ cùng độ đậm, cùng kiểu nét với nhân vật để trông như một phần của tranh, không như dấu dán thêm.
Giữ một bộ ký hiệu riêng cho nhân vật. Mỗi nhân vật dùng một nhóm ký hiệu cố định, ghi vào hồ sơ nhân vật. Chú chó của anh Đạt chỉ dùng giọt mồ hôi, vạch má và hơi thở phụt; người đọc quen với bộ ba đó và đọc nhanh hơn.
Cảnh nghiêm túc thì bỏ ký hiệu. Khi nhân vật thật sự buồn, mất mát, hay xúc động sâu, các ký hiệu như mồ hôi, đám mây đen làm cảnh nhẹ đi thành buồn cười. Lúc đó để khuôn mặt và dáng người tự nói.
Ký hiệu khi thu nhỏ và khi tô màu
Ký hiệu vẽ ở cỡ trang giấy có thể biến mất khi nhân vật thu nhỏ thành nhãn dán hoặc ảnh gửi qua điện thoại. Trước khi chốt, thu nhỏ bản vẽ bằng cách lùi ra xa vài bước hoặc chụp lại rồi xem ở cỡ nhỏ. Vạch ửng má mảnh thường mất đầu tiên; giọt mồ hôi có viền đậm thì sống sót tốt nhất. Ký hiệu nào biến mất ở cỡ nhỏ thì làm đậm lên hoặc thay bằng ký hiệu khác.
Khi tô màu, ký hiệu nên mang màu riêng có nghĩa: giọt mồ hôi xanh nhạt, vạch má hồng, gân giận đỏ, đám mây xám. Màu giúp đọc nhanh hơn nhưng không được là thứ duy nhất giữ nghĩa, vì bản in đen trắng hay bản photo sẽ mất màu. Hình dạng của ký hiệu phải đủ rõ khi chỉ còn nét đen.
Anh Đạt từng tô vạch má bằng màu hồng nhạt không viền. Trên màn hình điện thoại của bố mẹ anh, vạch má gần như không thấy, chú chó ngượng trông như đang bình thường. Anh thêm viền mảnh cho từng vạch và vấn đề biến mất.
Những chỗ hay sai và câu tự hỏi
Sau khi vẽ xong một khung có ký hiệu, nhìn lại với những câu dưới đây.
- Che ký hiệu đi, khuôn mặt còn nói được gì? Nếu khuôn mặt trống rỗng, ký hiệu đang gánh hết, nên tăng biểu cảm khuôn mặt một chút.
- Người xem có đọc nhầm ký hiệu thành thứ khác không, như giọt mồ hôi thành nước mắt, vạch má thành vết xước?
- Ký hiệu có hợp với cảnh không, hay đang làm một khoảnh khắc nghiêm túc trở nên buồn cười?
- Mình có đang dùng một ký hiệu cho mọi khung không?
- Ký hiệu có được vẽ cùng nét với nhân vật không, hay trông như dán từ chỗ khác vào?
- Nhân vật có quá nhiều ký hiệu đến mức mất nhận diện, chỏm tóc hay tai bị che đi không?
Với trẻ em, ký hiệu là cách rất vui để nói về cảm xúc. Anh Đạt có lần đưa bảng ký hiệu cho con gái bảy tuổi, bé tự nghĩ ra ký hiệu riêng: một bông hoa nhỏ trên đầu khi nhân vật được khen. Ký hiệu tự chế như vậy đáng giữ, vì nó cho thấy con hiểu ký hiệu là để kể cảm giác, không phải để học thuộc.
Câu hỏi thường gặp
Giọt mồ hôi trên đầu nhân vật có nghĩa là gì?
Thường là lúng túng, căng thẳng hoặc cười trừ khi gặp chuyện khó xử. Một giọt to bên thái dương là bó tay hay ngại; nhiều giọt nhỏ văng quanh đầu là hoảng hốt hay đang rất vội.
Mỗi khuôn mặt nên dùng bao nhiêu ký hiệu biểu cảm?
Tối đa hai. Nhiều hơn là tranh bắt đầu rối và người xem không biết nhìn vào đâu. Nếu thấy phải thêm ký hiệu thứ ba, hãy xem lại khuôn mặt, có thể nó đang chưa biểu cảm đủ.
Làm sao vẽ nhân vật cười gượng?
Vẽ miệng cười nhẹ, lông mày nâng ở phần giữa như đang ái ngại, rồi thêm một giọt mồ hôi to bên thái dương. Khuôn mặt cười cộng ký hiệu lúng túng tạo ra khoảng cách đúng của nụ cười gượng.
Có nên dùng ký hiệu biểu cảm trong cảnh buồn không?
Thường không nên. Ký hiệu như mồ hôi hay đám mây đen làm cảnh nhẹ đi và dễ thành buồn cười. Với nỗi buồn thật, để khuôn mặt, dáng người và khoảng trống quanh nhân vật tự kể.
Ký hiệu biểu cảm có phù hợp cho người lớn tuổi đọc không?
Có, nhưng nên ưu tiên ký hiệu dựa trên cảm giác cơ thể như mồ hôi, run, má ửng vì ai cũng hiểu. Các ký hiệu quy ước riêng của truyện tranh như gân giận hình chữ thập có thể cần giải thích lần đầu.
Trẻ em có thể tự nghĩ ra ký hiệu biểu cảm không?
Rất nên khuyến khích. Cho trẻ xem vài ký hiệu cơ bản rồi hỏi con muốn vẽ gì khi nhân vật được khen, được ôm, bị lạc. Ký hiệu tự chế của con cho thấy con đang hiểu và kể cảm xúc theo cách của mình.