Cường điệu một nét là chọn đúng một đặc điểm nổi bật nhất của nhân vật, phóng đại nó lên rõ rệt, đồng thời làm đơn giản mọi chỗ khác để nét đó nổi lên. Đôi lông mày rậm thành hai vệt dày như cọ sơn, mái tóc xoăn thành một đám mây tròn, đôi vai rộng thành tấm phản. Người xem nhớ nhân vật nhờ nét ấy, giống như nhớ một người quen nhờ một dáng điệu quen thuộc.
Cái khó không nằm ở phóng đại mà ở chọn: chọn nét nào, phóng đại tới đâu, và khi nhân vật dựa trên người thật thì phóng đại thế nào để người đó vui chứ không tự ái. Phần dưới đưa ra cách tìm nét đáng cường điệu bằng giấy bút, bảng ba mức để thử, một ví dụ vẽ ông ngoại và những ranh giới cần giữ để cường điệu không thành chế giễu.
Vì sao chỉ một nét, không phải ba bốn nét
Khi bắt đầu, người ta hay muốn nhân vật có thật nhiều điểm nhấn: mũi to, tai to, tóc dựng, kính dày, răng thỏ. Kết quả là một khuôn mặt mà mọi thứ đều đang gào lên cùng lúc, người xem không biết nhìn vào đâu, và chẳng có điểm nào đọng lại. Nhân vật thành một bức biếm hoạ ồn ào thay vì một gương mặt có cá tính.
Một nét cường điệu hoạt động như cái móc. Người xem nhìn thấy nó trước tiên, gắn nó với nhân vật, và từ đó trở đi chỉ cần thấy nét ấy là nhận ra. Các chi tiết còn lại lùi về phía sau, làm nền cho cái móc.
Điều này không có nghĩa nhân vật chỉ được có một điểm thú vị. Bạn vẫn có thể có nét thứ hai, nhưng ở mức nhẹ hơn hẳn. Thứ tự rõ ràng: một nét ở mức mạnh, tối đa một nét ở mức vừa, còn lại để bình thường hoặc đơn giản hơn bình thường.
Một cách kiểm tra nhanh: nhờ ai đó nhìn nhân vật trong năm giây rồi úp bản vẽ xuống, hỏi họ nhớ gì. Nếu câu trả lời đầu tiên là đúng nét bạn chọn, cái móc đã bám. Nếu họ kể ba bốn thứ lộn xộn hoặc ngập ngừng, nhân vật đang có quá nhiều điểm tranh nhau.
Tìm nét đáng cường điệu bằng giấy bút
Bài tập này dùng được cho nhân vật tưởng tượng lẫn nhân vật dựa trên người thật. Bạn cần một trang giấy chia hai cột và khoảng hai mươi phút.
- Cột trái, liệt kê mười đặc điểm ngoại hình của nhân vật: dáng người, tóc, lông mày, mắt, mũi, miệng, tai, cổ, tay, cách đứng.
- Bên cạnh mỗi đặc điểm, ghi nó khác người bình thường thế nào: to hơn, nhỏ hơn, dài hơn, ngắn hơn, cong hơn, thẳng hơn, hay không khác gì.
- Gạch bỏ mọi dòng ghi "không khác gì". Đây là những thứ sẽ được đơn giản hoá.
- Ở cột phải, viết ba tính từ về tính cách. Với mỗi đặc điểm còn lại, hỏi: phóng đại nó có làm ba tính từ này rõ hơn không?
- Khoanh tròn đặc điểm vừa khác người bình thường nhiều nhất, vừa hợp tính cách nhất. Đó là ứng viên số một.
- Phác nhanh ba khuôn mặt nhỏ, mỗi khuôn mặt cường điệu một ứng viên khác nhau, mọi thứ còn lại vẽ thật đơn giản.
- Làm phép thử năm giây ở trên với người khác và giữ bản mà người xem nhớ đúng nhất.
Bước hỏi "có hợp tính cách không" quan trọng hơn bạn tưởng. Một ông bác hiền lành có cái cằm vuông rất rõ, nhưng cường điệu cằm vuông sẽ làm ông trông dữ. Nếu ông còn có đôi mắt cười híp, cường điệu đôi mắt mới nói đúng con người ông.
Ba mức cường điệu và lúc nào dùng
Sau khi chọn được nét, bạn thử nó ở ba mức. Đây là cách nhanh nhất để thấy mức nào còn giữ được người thật, mức nào đã thành tranh vui.
| Mức | Cách làm | Ví dụ với mái tóc xoăn | Hợp dùng cho |
|---|---|---|---|
| Nhẹ | Phóng đại khoảng một phần ba so với thật | Tóc bồng hơn một chút, vẫn ôm đầu | Nhân vật đại diện cho người lớn, dùng trên thiệp, bảng tên |
| Vừa | Gấp rưỡi đến gấp đôi, các chỗ khác đơn giản rõ | Tóc thành một khối tròn to gần bằng mặt | Nhân vật cho truyện tranh vui, nhãn dán gia đình |
| Mạnh | Gấp ba trở lên, gần như thành hình khối riêng | Tóc thành đám mây lớn hơn cả đầu, mặt nhỏ bên dưới | Nhân vật tưởng tượng, nhân vật hài trong truyện |
Với nhân vật dựa trên người thật, thường dừng ở mức vừa. Mức mạnh dễ biến người thật thành trò cười, kể cả khi bạn không có ý đó. Với nhân vật hoàn toàn tưởng tượng, bạn tự do hơn, nhưng vẫn nên thử cả ba mức vì đôi khi mức nhẹ lại đáng yêu hơn.
Ví dụ: vẽ ông ngoại thành nhân vật cho cuốn album gia đình
Cậu Bảo 15 tuổi ở Thanh Hoá muốn vẽ ông ngoại thành nhân vật cho cuốn album mừng thọ. Ông dáng gầy, lưng hơi còng, tóc bạc cắt ngắn, đôi lông mày bạc rất rậm, hay đeo kính lão trễ trên mũi và luôn mặc áo sơ mi cài kín cổ.
Bảo làm bài liệt kê và thấy ba ứng viên: lưng còng, lông mày rậm, cặp kính trễ. Lưng còng cậu gạch ngay vì không muốn tuổi già thành điểm nhấn chính. Giữa lông mày và cặp kính, cậu hỏi mẹ và các dì: "Nhắc tới ông, mọi người nghĩ ngay tới gì?" Ai cũng nói đôi lông mày, vì ông hay nhướng mày khi kể chuyện cười.
Bảo vẽ ba bản. Bản lông mày mức mạnh làm ông trông như đang giận, vì hai vệt dày đè lên mắt. Bản mức vừa, lông mày to gần bằng con mắt, cong lên ở đuôi, giữ được vẻ hóm hỉnh. Cặp kính được hạ xuống mức nhẹ, chỉ là hai vòng tròn mảnh. Lưng giữ thẳng, áo sơ mi vẽ đơn giản không có nếp.
Khi đưa cho ông xem, ông bật cười và nhướng mày đúng như trong tranh. Cả nhà dùng nhân vật đó cho cả album, mỗi trang ông làm một việc khác nhau, và chỉ cần đôi lông mày là ai cũng nhận ra.
Bù trừ: phóng đại một chỗ thì làm gọn mọi chỗ khác
Cường điệu chỉ có tác dụng khi có thứ để so. Một đôi tai to nổi bật vì khuôn mặt bên cạnh đơn giản; nếu khuôn mặt cũng đầy chi tiết, đôi tai lẫn vào đám đông chi tiết. Vì thế, mỗi lần tăng một nét, bạn phải chủ động giảm ở chỗ khác.
Những chỗ nên làm gọn trước tiên là chỗ người xem ít để ý: nếp áo, đường may, móng tay, sợi tóc lẻ, nếp nhăn nhỏ quanh miệng. Tiếp đến là các bộ phận không liên quan tới tính cách, ví dụ cái mũi có thể chỉ còn một nét móc, tai thành hình chữ C đơn giản. Riêng đôi mắt thì cẩn thận, vì làm gọn mắt quá tay là mất biểu cảm.
Chị Nhung, chủ một quầy nước mía ở Vĩnh Long, nhờ con trai vẽ nhân vật dựa trên chính chị: tóc búi cao, nụ cười rộng, tay lúc nào cũng cầm cây mía. Bản đầu con vẽ đủ cả hoa văn áo bà ba, đôi dép, chiếc vòng tay, và nụ cười rộng bị lu mờ. Bản sau giữ nụ cười ở mức vừa, áo chỉ còn một mảng màu với hai hàng nút, dép thành hai mảng nhỏ, bỏ vòng tay. Nhìn từ quầy sang bên đường vẫn thấy ngay một nụ cười rạng rỡ và cây mía dựng đứng.
Câu tự hỏi khi làm gọn: nếu xoá chi tiết này, có ai nhận ra là thiếu không? Nếu không, xoá đi, nét chính sẽ có thêm chỗ thở.
Cường điệu mà không thành chế giễu
Hỏi ý người được vẽ khi dùng người thật. Một nét mà người khác thấy đáng yêu có thể là thứ chính người đó ngại. Hỏi trước, hoặc cho xem bản phác và sẵn sàng đổi nét khác.
Chọn nét gắn với thói quen hay tính cách, không chọn khiếm khuyết. Đôi mắt cười, dáng đi nhanh, mái tóc luôn rối vì hay chạy là chất liệu tốt. Vết sẹo, cân nặng, bệnh tật, răng hô thì không nên đem ra làm điểm nhấn.
Không cường điệu màu da, nét mặt theo dân tộc hay vùng miền. Phóng đại các đặc điểm này dù vô tình cũng dễ thành rập khuôn và làm tổn thương cả một cộng đồng. Nét đặc trưng nên là của một con người cụ thể, không phải của một nhóm.
Giữ ánh mắt và nụ cười tử tế. Một nét cường điệu ở mức vừa trên khuôn mặt hiền hậu vẫn đáng yêu. Cùng nét đó trên khuôn mặt nhếch mép sẽ đọc thành châm biếm.
Tự hỏi: người này xem có cười cùng mình không? Nếu câu trả lời là "chắc họ sẽ hơi buồn", hạ mức cường điệu hoặc đổi sang nét khác. Nhân vật đại diện cho một người là món quà, không phải trò đùa.
Những chỗ hay sai và cách sửa
Ngoài chuyện chọn nhầm nét, người mới hay gặp những lỗi dưới đây khi áp dụng cường điệu.
- Phóng đại nét rồi vẽ mọi chỗ khác chi tiết như cũ: nét chính không nổi lên. Sửa bằng cách đơn giản hoá phần còn lại, bỏ bớt nếp áo, ngón tay, sợi tóc.
- Phóng đại hai ba nét ở cùng mức: khuôn mặt ồn ào. Chọn một nét mạnh, hạ các nét kia xuống mức nhẹ.
- Mỗi lần vẽ phóng đại một mức khác: nhân vật trôi. Ghi mức đã chọn bằng số đầu hoặc so sánh, ví dụ "lông mày dày bằng nửa con mắt".
- Cường điệu nét không thấy được ở cỡ nhỏ, như nốt ruồi hay nếp nhăn: in nhỏ là mất. Chọn nét thay đổi đường bao hoặc khối lớn.
- Dùng cường điệu để chê: dù người được vẽ không xem, người khác xem vẫn thấy. Giữ nguyên tắc chỉ cường điệu thứ người đó có thể tự hào.
- Phóng đại nét đi kèm trang phục thay vì cơ thể: đổi áo là mất nhân vật. Nếu được, đặt nét chính ở khuôn mặt, tóc hoặc dáng người.
Sau khi sửa, làm lại phép thử năm giây. Nếu người xem nhắc đúng nét chính ngay câu đầu, bạn đã cường điệu đúng chỗ, đúng mức.
Câu hỏi thường gặp
Cường điệu khác biếm hoạ ở chỗ nào?
Cường điệu là kỹ thuật phóng đại một đặc điểm để dễ nhớ, có thể dùng cho nhân vật hiền lành, đáng yêu. Biếm hoạ thường phóng đại nhiều đặc điểm với mục đích châm chọc. Cùng kỹ thuật nhưng khác mục đích và khác mức độ.
Nhân vật tưởng tượng có cần cường điệu không?
Nên có một nét nổi bật, vì nhân vật tưởng tượng không có người thật đứng sau để người xem liên tưởng. Bạn tự chọn nét theo tính cách, ví dụ đôi tai dài cho nhân vật hay nghe ngóng, đôi chân dài cho nhân vật hay chạy.
Vẽ bạn bè thành nhân vật có nên cường điệu không?
Có thể, nhưng chỉ chọn nét bạn ấy vui khi được nhắc tới, và nên cho bạn xem bản phác trước. Tránh hẳn các đặc điểm liên quan đến cân nặng, làn da hay khiếm khuyết cơ thể, dù bạn bè có vẻ thoải mái.
Làm sao giữ mức cường điệu giống nhau qua nhiều lần vẽ?
Ghi mức đó ra bằng so sánh cụ thể, ví dụ tóc rộng gấp rưỡi bề ngang mặt hoặc lông mày dày bằng nửa con mắt. Lần sau vẽ, bạn đo theo ghi chú thay vì ước lượng bằng mắt.
Nét cường điệu nên ở khuôn mặt hay thân hình?
Tuỳ nhân vật dùng ở đâu. Nếu nhân vật chủ yếu hiện chân dung hoặc nhãn dán khuôn mặt, đặt nét ở mặt hoặc tóc. Nếu nhân vật thường hiện toàn thân và nhìn từ xa, nét ở dáng người hoặc đôi vai sẽ rõ hơn.
Trẻ em vẽ cường điệu quá tay có nên sửa không?
Không cần sửa cho đúng. Trẻ hay cường điệu những gì con thấy quan trọng, đó là cách con nhìn thế giới. Bạn có thể hỏi con vì sao vẽ to chỗ đó, và chỉ nhắc nhẹ nếu nét đó có thể làm người được vẽ buồn.