Vẽ nhân vật cho ông bà, cha mẹ sao cho dễ thương mà người lớn không phật lòng nằm ở ba việc: thể hiện tuổi bằng dáng và trang phục thay vì nếp nhăn, hỏi chuyện trước để biết họ muốn được nhớ đến thế nào, và đưa vào nhân vật một nét của nghề hay thói quen cả đời. Người lớn tuổi hiếm khi giận vì nét vẽ vụng, họ chạnh lòng vì thấy mình bị vẽ già nua, ốm yếu hoặc bị lấy ra làm trò cười.
Bài này đi qua những điều người lớn tuổi thường ngại, cách vẽ tuổi tác nhẹ nhàng, bộ câu hỏi nên hỏi trước, cách đưa bản vẽ cho ông bà xem, và những lỗi hay gặp ở người trẻ khi vẽ cho người thân lớn tuổi.
Người lớn tuổi thường ngại điều gì khi được vẽ
Khác với trẻ con thích thấy mình được phóng to đôi mắt, người lớn tuổi nhạy cảm với những dấu hiệu tuổi già bị nhấn mạnh. Một vài nét nhăn trên trán, hai cái túi dưới mắt, cái lưng còng quá mức là đủ để bà thấy mình trong tranh "già hơn ngoài đời". Nhiều người không nói ra, chỉ cười rồi cất bức tranh đi.
Điều thứ hai họ ngại là bị biếm hoạ. Người trẻ quen với kiểu vẽ phóng đại để gây cười, nhưng với ông bà, một cái mũi to gấp ba hay hàm răng móm được cường điệu có thể giống như bị chế. Ranh giới ở đây không phải là phóng đại hay không, mà là phóng đại chỗ nào: phóng đại nụ cười, sự ấm áp, món đồ gắn bó thì được yêu thích; phóng đại khuyết điểm cơ thể thì không.
Điều thứ ba ít ai nghĩ tới: người lớn tuổi muốn được nhớ đến qua việc họ đã làm. Một ông từng là thợ mộc bốn mươi năm sẽ thích hình mình cầm cây bào hơn hình mình ngồi trên ghế bành. Một bà từng bán hàng ở chợ sẽ thích được vẽ với gánh hàng hơn là với cây gậy. Nhân vật đại diện của người lớn tuổi đẹp nhất khi nó kể được cả một đời làm việc.
Thể hiện tuổi bằng gì thay cho nếp nhăn
Nhân vật vẫn cần cho thấy đây là ông bà chứ không phải người trẻ. Bảng dưới đổi từng dấu hiệu tuổi thường bị vẽ nặng tay sang một cách vẽ nhẹ nhàng hơn.
| Dấu hiệu tuổi | Cách vẽ dễ làm phật lòng | Cách vẽ nhẹ nhàng hơn |
|---|---|---|
| Da mặt | nhiều đường nhăn trán, rãnh má | hai nét cong nhỏ ở khoé mắt khi cười, không nhăn trán |
| Tóc | tóc thưa lởm chởm, đỉnh đầu hói bóng | một khối tóc bạc gọn, hoặc tô màu xám bạc dịu |
| Dáng người | lưng còng gập, đầu chúi về trước | vai hạ thấp nhẹ, lưng cong một nét mềm |
| Răng miệng | miệng móm, răng thưa cường điệu | miệng cười khép, không vẽ răng |
| Mắt | túi mắt sệ, mắt híp nặng | mắt cười cong, có thể thêm cặp kính lão gọng tròn |
| Trang phục | áo cũ sờn, quá rộng | áo bà ba, áo cánh, áo len quen thuộc vẽ gọn gàng |
Phần lớn sức "tuổi" của nhân vật nằm ở tóc bạc, cặp kính và trang phục quen thuộc. Chỉ cần ba thứ này là ai nhìn cũng biết đây là ông hay bà, mà không cần thêm một nếp nhăn nào. Với cha mẹ ở tuổi bốn mươi, năm mươi, có thể bỏ hẳn tóc bạc và chỉ giữ trang phục, dáng đứng.
Sáu câu nên hỏi trước khi vẽ
Dành mười lăm phút trò chuyện trước khi đặt bút. Câu trả lời không chỉ cho bạn chi tiết để vẽ mà còn làm người được vẽ thấy mình được tôn trọng. Ghi lại nguyên văn:
- Hồi trẻ, ông bà làm nghề gì, và món đồ nào gắn với nghề đó nhất?
- Ông bà thích nhất bộ quần áo nào của mình?
- Lúc nào trong ngày ông bà thấy vui nhất, đang làm gì?
- Có điều gì ông bà không muốn xuất hiện trong tranh không, chẳng hạn cây gậy, cái răng sứt, vết sẹo?
- Nếu con cháu nhớ về ông bà bằng một hình ảnh, ông bà muốn đó là hình gì?
- Ông bà có câu nói nào hay nói không? Câu này không vẽ ra nhưng giúp bạn chọn biểu cảm.
Câu thứ tư là câu nhiều người quên. Có cụ rất tự hào về cây gậy trúc tự làm, có cụ lại ghét phải dùng gậy. Chỉ có hỏi mới biết. Còn câu thứ năm hay cho ra những ý không ngờ: một bà ở Vĩnh Long trả lời muốn được nhớ đang ngồi lột vỏ bưởi chia cho cháu, và đó trở thành dáng ngồi của nhân vật.
Đưa nghề và thói quen cả đời vào nhân vật
Chọn một món đồ, không phải cả bộ dụng cụ. Một ông thợ may chỉ cần cuộn thước dây vắt cổ, không cần cả máy may. Món đồ nhỏ, gắn sát người, nhận ra ngay ở cỡ thu nhỏ.
Dáng đứng hoặc ngồi theo thói quen nghề. Người làm ruộng lâu năm thường đứng chống tay hông, người dạy học hay đứng hơi nghiêng về phía trước như đang giảng. Hỏi con cháu "ông hay đứng thế nào" là ra ngay.
Trang phục lao động vẽ gọn và đẹp. Áo bà ba, khăn rằn, áo công nhân, áo blouse đều được, nhưng vẽ sạch sẽ, phẳng phiu. Người lớn tuổi muốn nghề của mình được nhìn với sự trân trọng.
Khi nghề đã thôi, vẽ thói quen hiện tại. Nhiều cụ nghỉ hưu đã lâu và gắn với việc mới: chăm cây cảnh, nuôi chim, đánh cờ ở công viên. Hỏi cụ muốn chọn nghề cũ hay thú vui hiện tại, đừng tự quyết thay.
Tránh đưa vào thứ gợi bệnh tật. Xe lăn, ống thở, hộp thuốc chỉ nên xuất hiện khi chính người được vẽ muốn. Với nhiều người, nhân vật là dịp để thấy mình khoẻ khoắn như hồi trước.
Ví dụ: cháu Minh ở Thái Nguyên vẽ ông bà nội
Minh mười lăm tuổi, muốn vẽ ông bà nội làm quà mừng thọ. Bản đầu tiên Minh vẽ theo kiểu quen trên mạng: ông đầu hói bóng, chòm râu dê dài, lưng còng chống gậy; bà miệng móm, tóc búi lơ thơ. Cả nhà cười, nhưng bà nhìn một lúc rồi bảo "bà già thế này à". Minh hiểu ra mình đã vẽ tuổi già, chưa vẽ ông bà.
Lần thứ hai, Minh ngồi hỏi chuyện. Ông từng làm chè cả đời trên đồi, thích nhất cái nón lá rộng vành và cái áo nâu cổ đứng. Bà muốn được nhớ đang rót chè mời khách. Minh vẽ lại: ông dáng chữ nhật đứng, đội nón, tay cầm một búp chè to cường điệu; bà dáng hình chuông, tóc bạc búi gọn, hai tay nâng ấm chè, mắt cười cong. Không nếp nhăn, không gậy. Lần này bà cầm bức vẽ đi khoe với hàng xóm, còn ông đòi Minh vẽ thêm một bản để dán lên hộp chè biếu.
Điều Minh rút ra là bản thứ hai không khó vẽ hơn bản đầu, chỉ khác ở mười lăm phút hỏi chuyện. Cũng từ cuộc trò chuyện đó, Minh biết ông ghét bị vẽ chống gậy vì ông vẫn tự đi bộ lên đồi mỗi sáng, và bà muốn tóc mình được tô bạc trắng hẳn chứ không xám, vì bà thích mái tóc ấy. Hai chi tiết nhỏ mà nếu không hỏi, Minh đã vẽ sai cả hai.
Đưa bản vẽ cho người lớn xem và nhận góp ý
Cách đưa bản vẽ cũng quan trọng như cách vẽ. Người lớn tuổi thường ngại chê vì sợ cháu buồn, nên bạn phải mở đường cho họ nói thật:
- Đưa bản phác chì trước, nói rõ "đây mới là nháp, ông bà sửa giúp cháu". Bản đã tô màu đẹp khiến người xem ngại góp ý.
- Hỏi câu cụ thể thay vì "ông bà thấy được không": "cái nón thế này đúng chưa", "bà thích áo màu gì".
- Quan sát nét mặt khi họ nhìn lần đầu. Một thoáng khựng lại thường cho biết có chỗ không ưng.
- Ghi lại mọi góp ý, kể cả góp ý bạn không đồng ý, và sửa ít nhất một điều trước khi tô màu.
- Khi tặng bản hoàn chỉnh, kể lại cho ông bà nghe vì sao mình chọn từng chi tiết. Người lớn rất trân trọng sự để tâm này.
Đừng tranh luận về phong cách. Nếu bà muốn mắt mình to hơn một chút hay áo màu tươi hơn, cứ chiều theo; nhân vật này là của bà trước khi là của bạn.
Nếu ông bà ở xa, gửi ảnh chụp bản phác qua điện thoại kèm hai ba câu hỏi cụ thể, rồi gọi điện cho ông bà nói thay vì nhắn tin. Người lớn tuổi thường góp ý nhiều hơn khi được nghe giọng cháu và được hỏi từng chỗ một.
Lỗi hay gặp khi người trẻ vẽ cho người lớn tuổi
Bê nguyên kiểu vẽ ông bà phổ biến trên mạng. Râu dê, gậy, lưng còng là khuôn mẫu chung, không phải ông bà của bạn. Bắt đầu từ người thật trước mặt, không từ hình mẫu có sẵn.
Vẽ mọi người cao tuổi giống nhau. Ông ngoại gầy cao khác ông nội đậm người; bà nội búi tóc khác bà ngoại tóc ngắn uốn. Nếu vẽ cả bốn ông bà, lập bảng phân biệt như với cả gia đình.
Gắn câu đùa vào hình mà chưa hỏi. Một câu đùa trong nhà về tính hay quên của ông có thể vui với con cháu nhưng làm ông chạnh lòng khi in lên thiệp mừng thọ.
Đưa bản đẹp nhất ra lần đầu. Bỏ ra cả tuần tô màu rồi mới hỏi ý kiến thì người lớn sẽ không nỡ góp ý thật. Luôn hỏi ở bản phác.
Vẽ người lớn tuổi với biểu cảm trẻ con. Mắt tròn xoe ngơ ngác, má phúng phính, miệng há to là biểu cảm hợp với nhân vật em bé. Đặt lên ông bà, chúng làm người lớn trông lẩn thẩn. Biểu cảm hợp với người cao tuổi là nụ cười hiền, ánh mắt cười, dáng điềm tĩnh.
Quên rằng nhân vật sẽ được nhiều người nhìn. Bức vẽ tặng mừng thọ thường được treo ở nhà, khách đến chơi đều thấy. Hãy hình dung ông bà đứng cạnh bức tranh khi họ hàng hỏi chuyện; nếu thấy ông bà có thể ngượng, chỗ đó nên sửa.
Câu hỏi thường gặp
Vẽ ông bà mà không có nếp nhăn thì có còn giống không?
Vẫn giống, vì người ta nhận ra ông bà chủ yếu qua tóc, kính, trang phục, dáng đứng và món đồ quen thuộc. Nếp nhăn chỉ giúp nhận ra ở tranh chân dung chi tiết, còn ở nhân vật cỡ nhỏ chúng chủ yếu làm hình trông già hơn.
Ông bà không thích được vẽ thì có nên vẽ lén làm quà không?
Không nên vẽ lén rồi tặng bất ngờ, vì bạn có thể chọn đúng chi tiết họ không thích. Bạn cứ bảo là đang làm quà cho cả nhà và xin ông bà kể chuyện, như vậy vẫn giữ được bất ngờ ở bản hoàn chỉnh.
Vẽ người đã mất làm nhân vật đại diện có nên không?
Nhiều gia đình làm vậy để kể cho con cháu nghe về người đi trước. Hãy hỏi ý kiến người thân gần nhất, dựa trên ảnh và kỷ niệm của họ, và giữ giọng vẽ ấm áp, trang trọng hơn so với nhân vật của người đang sống.
Cha mẹ ở tuổi năm mươi có cần vẽ dấu hiệu tuổi không?
Thường không cần. Phân biệt cha mẹ với con cái bằng chiều cao, tỉ lệ đầu thân và trang phục là đủ. Thêm tóc bạc hay kính lão chỉ khi chính cha mẹ thấy đó là nét của mình.
Làm sao để ông bà nói thật là có thích bản vẽ hay không?
Đưa bản phác chì thay vì bản đã tô màu, hỏi những câu cụ thể về từng chi tiết, và tự mình sửa ngay một chỗ trước mặt ông bà. Thấy góp ý được nghe thật, người lớn sẽ mạnh dạn nói thêm.
Có nên vẽ ông bà mặc trang phục dân tộc hoặc vùng miền không?
Nên nếu đó là trang phục ông bà thường mặc hoặc tự hào. Hỏi kỹ cách mặc, màu sắc, hoạ tiết đúng của dân tộc hay vùng mình, vẽ cẩn thận và trang trọng, tránh biến trang phục thành chi tiết trang trí cho vui.