Muốn tự vẽ nhân vật đại diện cho chính mình, bạn không cần vẽ giỏi chân dung: bạn cần chọn đúng vài đặc điểm người khác nhớ về mình, gắn chúng lên một hình khối đơn giản, rồi phác nhiều bản nhỏ và chọn bản nhận ra được nhanh nhất. Cả quá trình làm được với một cây bút chì, một cây bút bi và vài tờ giấy trong hai buổi tối.
Sáu bước dưới đây đi theo đúng thứ tự đó: soi gương lập bảng đặc điểm, gạch bớt, chọn hình khối, phác hàng loạt, chọn và tinh chỉnh, cuối cùng tự kiểm bằng mắt người quen. Mỗi bước có việc cụ thể để làm, có chỗ hay sai, và có cách biết mình đã xong bước đó chưa.
Nhân vật đại diện khác một bức chân dung ở chỗ nào
Chân dung cố ghi lại khuôn mặt thật: tỉ lệ mắt mũi, nếp da, ánh sáng. Nhân vật đại diện thì ngược lại, nó bỏ đi gần hết và chỉ giữ những gì làm người khác nhận ra bạn trong nửa giây. Một bức chân dung đẹp có thể khó dùng: thu nhỏ bằng móng tay là mất hết chi tiết. Một nhân vật đại diện tốt thì thu nhỏ vẫn nhận ra, vẽ lại bằng bút bi trên mép vở vẫn ra đúng người.
Vì thế tiêu chí đánh giá cũng khác. Với chân dung, người ta hỏi "có giống không". Với nhân vật đại diện, câu hỏi là "có nhận ra không, có vẽ lại được không, có đúng với cách mình muốn được nhìn không". Ba câu này cho phép bạn đổi rất nhiều: mắt thành hai chấm, tóc thành một khối, dáng người thành hai hình chồng lên nhau, miễn là cái cốt lõi còn.
Điều này giải phóng người không tự tin về tay vẽ. Bạn không cần hiểu giải phẫu, không cần đổ bóng. Thứ bạn cần là khả năng quan sát chính mình một cách thật thà và dám bỏ bớt. Phần lớn người mới thất bại không phải vì vẽ xấu mà vì cố nhồi quá nhiều chi tiết, kết quả là một hình rối, lần sau vẽ lại không giống lần trước.
Bước một và hai: lập bảng đặc điểm rồi gạch bớt
Ngồi trước gương, ánh sáng đều, để sẵn một tờ giấy chia hai cột. Cột trái ghi đặc điểm ngoại hình, cột phải ghi thói quen, đồ hay mang theo, cách đứng. Làm lần lượt:
- Viết ít nhất mười lăm đặc điểm, kể cả cái tưởng như vặt: tóc mái chẻ ngôi lệch, cặp kính gọng tròn, hay xắn tay áo, luôn đeo đồng hồ dây vải, đứng hơi nghiêng một bên.
- Hỏi một người thân: "Nếu phải tả mình cho người lạ nhận ra ở bến xe, bạn sẽ nói ba điều gì?" Ghi nguyên văn câu trả lời vào cuối bảng.
- Đánh dấu sao những đặc điểm xuất hiện ở cả danh sách của bạn lẫn câu trả lời của người thân. Đó là đặc điểm người khác thật sự nhìn thấy.
- Gạch bỏ những thứ chỉ thấy khi nhìn gần: nốt ruồi nhỏ, nếp nhăn khoé mắt, màu son. Ở khổ nhỏ chúng biến mất hoặc thành vết bẩn.
- Giữ lại nhiều nhất bốn đặc điểm, trong đó một là hình dạng tóc hoặc thứ trên đầu, vì phần đầu là chỗ mắt người nhìn đầu tiên.
Xong bước này khi bạn có một danh sách ngắn mà đọc lên, người quen gật đầu "đúng là bạn". Nếu danh sách toàn đặc điểm chung chung như "tóc đen, mắt nâu", bạn chưa quan sát đủ kỹ, hãy quay lại gương và tìm điểm lệch khỏi số đông.
Bước ba: chọn hình khối cho đầu và thân
Hình khối chủ đạo quyết định cảm giác đầu tiên của nhân vật. Không cần khớp chính xác khuôn mặt thật; chọn theo điều bạn muốn người xem cảm nhận, rồi điều chỉnh để vẫn gợi được dáng thật.
| Hình khối đầu | Cảm giác gợi ra | Hợp với ai | Lưu ý khi vẽ |
|---|---|---|---|
| Tròn hoặc hình trứng | hiền, dễ gần, vui vẻ | người hay cười, làm nghề tiếp xúc trẻ nhỏ | đặt mắt thấp hơn giữa đầu để trông trẻ và mềm |
| Vuông bo góc | chắc chắn, đáng tin, điềm đạm | người làm kỹ thuật, người hay được nhờ việc | giữ góc bo, góc nhọn làm nhân vật cứng như hộp |
| Tam giác ngược (trán rộng, cằm nhọn) | nhanh nhẹn, tinh nghịch, sắc sảo | người hoạt bát, thích thử thách | dễ thành dữ nếu lông mày cũng xếch, cân bằng bằng miệng cười |
| Chữ nhật đứng | trầm, cao ráo, chín chắn | người cao, ít nói | thân cũng kéo dài theo để không bị đầu to thân ngắn lệch nhịp |
Thân người thường lấy hình khối tương phản nhẹ với đầu: đầu tròn thân hơi vuông, đầu vuông thân hơi tròn, như vậy hình tổng thể có nhịp. Tỉ lệ đầu so với thân từ một phần hai đến một phần ba cho cảm giác dễ thương; một phần năm trở xuống cho cảm giác người lớn, nghiêm hơn.
Bước bốn: phác mười bản nhỏ trong mười lăm phút
Chia một tờ giấy thành mười ô, mỗi ô cỡ bao diêm. Đặt đồng hồ mười lăm phút, mỗi ô chừng một phút rưỡi. Ô nhỏ và thời gian ngắn ép bạn chỉ vẽ cái chính, không kịp sa vào chi tiết. Đây là bước quan trọng nhất, và cũng là bước người mới hay bỏ qua vì muốn ngay lập tức có một bản đẹp.
Mỗi ô thử một biến thể: ô một đầu tròn tóc phồng, ô hai đầu tròn tóc ép sát, ô ba đầu vuông bo góc, ô bốn phóng to cặp kính, ô năm phóng to tóc mái, ô sáu thu nhỏ mắt thành chấm, ô bảy thêm tay xắn áo, và cứ thế. Không tẩy, vẽ sai thì vẽ ô khác. Dùng bút bi chứ đừng dùng bút chì, vì không tẩy được nên bạn bớt sửa vặt.
Xong mười ô, dán tờ giấy lên tường, lùi ra ba bước và nheo mắt nhìn. Bản nào vẫn ra hình người cụ thể khi nhìn mờ, bản đó có bóng dáng tốt. Khoanh hai bản. Nếu không bản nào nổi lên, nghĩa là đặc điểm chọn ở bước hai chưa đủ khác biệt, hãy phóng đại một đặc điểm gấp đôi rồi phác thêm năm ô.
Bước năm: tinh chỉnh bản được chọn và những chỗ hay sai
Vẽ lại to gấp ba, không tô theo bản cũ. Tô lại từng nét làm hình cứng và run. Nhìn bản nhỏ rồi vẽ tự do trên tờ mới, giữ đúng tỉ lệ đầu thân và hình khối, chi tiết tính sau.
Thêm chi tiết theo thứ tự từ lớn đến nhỏ. Khối tóc trước, rồi phụ kiện nổi bật, rồi mắt miệng, cuối cùng mới đến nếp áo. Mỗi lần thêm, thu nhỏ bằng cách lùi xa để xem nó có giúp nhận ra không; không giúp thì bỏ.
Sai thường gặp: mắt vẽ quá thật. Mắt có lòng trắng, lông mi từng sợi trên một cái đầu tròn đơn giản tạo cảm giác lệch phong cách. Giữ mắt cùng mức đơn giản với phần còn lại.
Sai thường gặp: làm đẹp quá tay. Mũi thon lại, cằm vót nhọn, mắt to hơn hẳn. Kết quả là một nhân vật xinh nhưng không ai nhận ra. Cứ giữ cái mũi tròn, cái trán cao của mình; đó chính là thứ khiến nhân vật là bạn.
Sai thường gặp: mỗi lần vẽ một kiểu tóc. Tóc là chữ ký của nhân vật. Chốt hình khối tóc bằng một hình đơn giản, như hình đám mây ba múi hay hình mũ bảo hiểm, để lần nào cũng lặp lại được.
Bước sáu: tự kiểm trước khi coi là xong
Đặt bản vẽ cuối cạnh một tấm ảnh của bạn, rồi trả lời lần lượt. Mỗi câu "không" là một chỗ cần quay lại:
- Thu nhỏ bằng cách chụp và xem trên điện thoại ở cỡ đầu ngón tay, có nhận ra không?
- Vẽ lại từ trí nhớ trong ba phút, không nhìn bản gốc, có ra gần giống không?
- Đưa cho ba người quen xem mà không nói là ai, có ít nhất hai người đoán đúng không?
- Tô đen toàn bộ thành một hình bóng, hình bóng đó có khác bóng của một người bất kỳ không?
- Nhân vật có mang tâm trạng bạn muốn người khác thấy, chẳng hạn điềm tĩnh, vui, tò mò?
- Có chi tiết nào bạn thấy ngượng hoặc không muốn người khác nhìn thấy mãi không? Nếu có, bỏ nó đi ngay bây giờ.
Khi qua được bốn trên sáu câu, bản vẽ đã dùng được. Các câu còn lại sẽ tự hoàn thiện sau vài lần bạn vẽ nhân vật trong những tình huống khác nhau.
Một ví dụ: anh Quân ở Đà Nẵng tự vẽ mình trong hai buổi tối
Anh Quân, ba mươi hai tuổi, làm kỹ thuật viên điện lạnh, muốn có một nhân vật để vẽ lên thẻ cảm ơn gửi khách. Bảng đặc điểm ban đầu của anh có mười tám dòng. Vợ anh tả anh bằng ba ý: tóc dựng đứng như bàn chải, lúc nào cũng đeo túi đồ nghề chéo vai, cười híp cả mắt. Cả ba đều có trong danh sách của anh, nên anh giữ đúng ba ý này cộng thêm cái áo đồng phục cổ bẻ.
Anh chọn đầu vuông bo góc vì muốn khách thấy mình đáng tin, nhưng ở bản phác thứ sáu anh nhận ra đầu tròn với tóc dựng lại hợp với nụ cười híp mắt hơn. Mười ô phác cho ra hai bản, anh chọn bản tóc vẽ bằng năm nét nhọn chĩa lên, mắt là hai đường cong úp xuống. Thử đưa cho em gái và hai đồng nghiệp xem, cả ba đều đoán ra ngay. Anh vẽ lại to, thêm túi đồ nghề, bỏ chiếc đồng hồ vì ở khổ nhỏ nó chỉ là một chấm đen khó hiểu.
Điều anh Quân rút ra sau hai buổi là bước tốn công nhất không phải vẽ mà là gạch bớt. Anh từng muốn đưa cả chiếc xe máy chở đồ nghề vào hình, nhưng khi thử ở cỡ con tem, chiếc xe nuốt mất nhân vật. Anh để dành chiếc xe cho những tranh kể chuyện về sau, còn nhân vật chính chỉ cần túi đồ nghề là đủ nói nghề của anh. Ba tuần sau, anh đã vẽ nhân vật lên hơn bốn mươi thẻ cảm ơn, mỗi thẻ chưa tới hai phút.
Câu hỏi thường gặp
Không biết vẽ gì cả thì có tự vẽ nhân vật đại diện được không?
Được. Nhân vật đại diện dựa trên hình tròn, hình vuông bo góc và vài nét đơn giản. Người chưa từng vẽ thường làm tốt hơn mong đợi nếu chịu phác nhiều bản nhỏ thay vì cố vẽ một bản đẹp ngay từ đầu.
Nên dùng bút chì hay bút bi khi phác những bản đầu tiên?
Nên dùng bút bi hoặc bút dạ nét mảnh cho giai đoạn phác. Không tẩy được nên bạn không mất thời gian sửa vặt, và buộc phải vẽ nhanh, vẽ nhiều. Bút chì để dành cho bản vẽ to cuối cùng nếu bạn muốn chỉnh tỉ lệ cẩn thận.
Nhân vật đại diện có nhất thiết phải giống khuôn mặt thật không?
Không cần giống từng đường nét. Chỉ cần người quen nhận ra qua vài đặc điểm như kiểu tóc, kính, dáng đứng hay món đồ hay mang. Nhiều nhân vật đại diện rất được việc dù mắt chỉ là hai chấm và không có mũi.
Mất bao lâu để có một nhân vật đại diện dùng được?
Với người mới, thường mất hai buổi tối, mỗi buổi khoảng một tiếng: buổi đầu lập bảng đặc điểm và phác mười bản nhỏ, buổi sau vẽ lại bản được chọn và tự kiểm. Sau đó nhân vật còn thay đổi nhẹ qua vài tuần sử dụng.
Có nên vẽ mình đẹp hơn ngoài đời một chút không?
Có thể chọn nét tích cực như nụ cười hay dáng đứng thẳng, nhưng đừng sửa những đặc điểm nhận dạng như mũi, trán, kiểu tóc. Sửa những chỗ đó là nhân vật mất chất riêng và người quen không còn nhận ra.
Đeo kính hoặc đổi kiểu tóc thường xuyên thì nhân vật nên theo kiểu nào?
Chọn kiểu bạn để lâu nhất hoặc kiểu người quen nhớ nhất, rồi giữ cố định cho nhân vật. Nhân vật là biểu tượng, không phải ảnh thẻ; đổi theo từng lần cắt tóc sẽ làm người xem lẫn lộn.