Nhân vật đại diện nên giống bạn vừa đủ để người quen nhận ra trong một cái liếc, và không hơn: phần lớn trường hợp, giữ hai đến bốn đặc điểm nhận dạng trên một hình khối đơn giản là đủ, còn lại bỏ hết. Giống quá thì khó vẽ lại, khó thu nhỏ và dễ làm người được vẽ ngượng; giống quá ít thì thành một hình chung chung ai cũng như ai.
Bài này chia mức giống thành bốn bậc, nói rõ bậc nào hợp với việc gì, đặc điểm nào nên giữ thật dù không đẹp, đặc điểm nào được bỏ, và cách thử nhanh để biết bản vẽ của bạn đang ở bậc nào.
Bốn mức giống và việc hợp với từng mức
Cùng một người có thể có bốn phiên bản. Không có mức nào đúng tuyệt đối; chọn theo chỗ bạn định dùng nhân vật và cỡ hiển thị.
| Mức | Trông ra sao | Hợp để làm gì | Khó ở đâu |
|---|---|---|---|
| Một: biểu tượng | một hình khối, một kiểu tóc, mắt hai chấm, không mũi | góc vở, dấu đóng sổ, hình nhỏ ở góc thiệp | người lạ không biết là ai, chỉ người quen nhận ra |
| Hai: cách điệu | giữ hình đầu, tóc, một phụ kiện, biểu cảm rõ | nhân vật dùng hằng ngày, truyện bốn khung, bảng tên | phải chọn đúng đặc điểm, chọn sai là mất nhận dạng |
| Ba: bán thật | tỉ lệ gần thật, có mũi, có lông mày riêng, nếp áo | thiệp mừng, tranh treo, quà tặng một lần | khó vẽ lại giống nhau, tốn thời gian mỗi lần |
| Bốn: gần chân dung | đầy đủ đường nét, có bóng đổ | tranh kỷ niệm, không dùng làm nhân vật lặp lại | không còn là nhân vật, thu nhỏ là mất hết |
Người mới nên nhắm mức hai. Nó đủ giống để mang tên bạn, đủ đơn giản để vẽ lại trong ba phút. Từ mức hai bạn có thể lên mức ba cho những dịp đặc biệt hoặc xuống mức một cho chỗ nhỏ, mà vẫn là cùng một nhân vật vì cùng chung các đặc điểm cốt lõi.
Ba thứ quyết định người ta nhận ra bạn
Bóng dáng tổng thể. Khi nhìn từ xa, người ta nhận ra nhau nhờ đường viền: tóc búi cao, vai rộng, dáng gầy cao, cái mũ lưỡi trai đội ngược. Nhân vật giữ được đường viền này thì dù mặt chỉ có hai chấm vẫn nhận ra. Thử tô đen toàn bộ bản vẽ, nếu bóng đen vẫn gợi ra bạn thì đã đạt nửa chặng.
Một chi tiết khác thường. Mỗi người có một điểm lệch khỏi số đông: lông mày rậm hơn bình thường, răng khểnh, lúm đồng tiền một bên, tóc bạc sớm một mảng. Chi tiết này nên được phóng đại vừa phải, chừng gấp rưỡi, để nó nổi lên ở cỡ nhỏ.
Thần thái quen thuộc. Có người lúc nào cũng hơi nhướng mày như đang thắc mắc, có người cười mím. Thần thái này nằm ở góc lông mày và đường miệng, chỉ cần hai nét. Người thân thường nhận ra thần thái nhanh hơn cả kiểu tóc, nên đừng vẽ nhân vật với một nụ cười chung chung nếu ngoài đời bạn ít khi cười to.
Những thứ thường không giúp nhận ra. Màu mắt, độ dày môi, hình dáng tai, nếp nhăn. Chúng quan trọng ở chân dung nhưng gần như vô nghĩa ở nhân vật cỡ nhỏ. Bỏ chúng đi không làm nhân vật kém giống mà còn làm nó sạch hơn.
Cách dùng ba thứ này khi phác. Trên tờ nháp, viết ba dòng ở góc: bóng dáng của mình là gì, chi tiết khác thường là gì, thần thái là gì. Mỗi bản phác phải trả lời được cả ba. Bản nào thiếu một dòng, chẳng hạn có tóc đúng nhưng nét mặt vô hồn, là bản sẽ trượt khi đưa người quen xem, dù nhìn qua có vẻ khá.
Giữ thật hay bỏ đi: chuyện những đặc điểm mình không thích
Gần như ai cũng có một đặc điểm mình hơi ngại: cái mũi to, đôi tai vểnh, vóc người đậm, vết bớt trên má. Câu hỏi đặt ra là có nên đưa nó vào nhân vật. Không có câu trả lời chung, nhưng có một nguyên tắc dễ dùng: nếu đặc điểm đó là thứ người khác dùng để nhận ra bạn, bỏ đi thì nhân vật mất nhận dạng; nếu nó chỉ thấy khi nhìn gần, bỏ đi chẳng ai để ý.
Khi quyết định giữ, hãy vẽ nó bằng hình khối thân thiện thay vì nét cường điệu chế giễu. Một cái mũi to có thể là một hình tròn mềm ở giữa mặt, trông dễ mến. Vóc người đậm có thể là một thân hình quả lê tròn trịa, vững chãi. Cái khác giữa nhân vật đại diện và tranh biếm hoạ nằm ở chỗ này: biếm hoạ phóng đại để chọc cười, nhân vật đại diện phóng đại để nhận ra và để thương.
Nếu vẽ cho người khác, luôn hỏi trước. Một chị đồng nghiệp có thể rất thích chiếc răng khểnh của mình nhưng lại không muốn ai vẽ nốt ruồi trên cằm. Câu hỏi đơn giản là "có chi tiết nào chị không muốn xuất hiện không?". Hỏi một câu tiết kiệm được cả một lần vẽ lại và một lần ngượng.
Phép thử nhanh: bản vẽ của bạn đang ở mức nào
Bạn có thể tự đo mức giống bằng năm phép thử, mỗi phép mất chưa tới một phút. Làm theo thứ tự:
- Phép thu nhỏ: chụp bản vẽ, xem ở cỡ một đốt ngón tay. Còn nhận ra là từ mức hai trở xuống; thành một vết mờ là đang ở mức ba hoặc bốn.
- Phép vẽ lại: không nhìn, vẽ lại trong ba phút. Ra gần giống là mức một hoặc hai. Không vẽ lại nổi nghĩa là quá nhiều chi tiết.
- Phép người lạ: đưa cho một người chưa gặp bạn kèm ba tấm ảnh người khác nhau, hỏi bản vẽ là ai. Chọn đúng là có đặc điểm nhận dạng thật.
- Phép bóng đen: tô kín hình, hỏi người quen "đây là ai". Đoán đúng là bóng dáng đã tốt.
- Phép thoải mái: hỏi chính mình hoặc người được vẽ có vui khi thấy hình này in trên thiệp không. Có ngần ngừ là còn chi tiết cần bỏ.
Hai phép đầu cho biết độ đơn giản, ba phép sau cho biết độ nhận dạng. Một nhân vật mức hai tốt sẽ qua cả năm. Nếu bạn qua phép thu nhỏ nhưng trượt phép người lạ, nghĩa là đã đơn giản hoá quá tay, cần trả lại một đặc điểm.
Chị Hạnh ở Cần Thơ: từ mức bốn lùi về mức hai
Chị Hạnh dạy tiếng Anh cho trẻ, muốn có một nhân vật để vẽ lên phiếu khen và bảng lớp. Bản đầu tiên chị vẽ mất cả buổi chiều: đủ hàng mi, đủ nếp áo dài, mặt nghiêng ba phần tư có đổ bóng. Đẹp, nhưng mỗi lần vẽ lại lên bảng là một kiểu khác, và các em nhỏ không nhận ra cô trên phiếu khen vì hình bị thu nhỏ quá.
Chị làm lại theo cách bỏ dần. Từ bản mức bốn, chị liệt kê những gì học trò hay nhắc về cô: tóc kẹp nửa đầu bằng chiếc kẹp càng cua, cặp kính gọng mảnh, hay cầm cây bút đỏ. Chị giữ đúng ba thứ đó, đầu tròn hơi dài, mắt hai nét cong sau kính, miệng một đường cong nhỏ. Bản mới vẽ mất hai phút, và khi chị vẽ lên góc bảng, cả lớp reo lên đó là cô. Bản mức bốn chị giữ lại làm tranh, còn bản mức hai thành nhân vật dùng hằng ngày.
Những thứ không cần làm khi tìm mức giống
Nhiều người mất thời gian vào những việc không giúp nhân vật giống hơn. Có thể bỏ qua:
- Đo tỉ lệ khuôn mặt bằng thước. Nhân vật mức hai cố ý lệch tỉ lệ thật, đo chính xác không có ích.
- Vẽ từ ảnh chụp chính diện cỡ thẻ. Ảnh thẻ xoá thần thái; ảnh chụp lúc đang nói chuyện, đang làm việc gợi đặc điểm tốt hơn nhiều.
- Tô màu da thật chính xác. Ở nhân vật, màu da chỉ cần đúng tông chung, chọn một màu ấm hoặc để trắng giấy cũng được.
- Thêm chi tiết để chứng minh là giống. Một chi tiết đúng mạnh hơn năm chi tiết thêm vào cho chắc.
- So bản vẽ với nhân vật của người khác trên mạng. Mỗi nhân vật đại diện có mức giống phù hợp với chủ của nó; so với người khác chỉ làm bạn kéo nhân vật về một kiểu chung.
Câu hỏi đáng giữ khi nhìn lại nhân vật là: "Nếu bỏ chi tiết này, người quen có còn nhận ra không?" Còn thì bỏ. Mỗi lần bỏ được một thứ, nhân vật lại dễ vẽ hơn một chút mà không kém giống.
Khi ngoại hình thay đổi: cắt tóc, đổi kính, lớn tuổi
Nhân vật đại diện dùng lâu sẽ gặp lúc chủ nhân thay đổi: cắt tóc ngắn, bỏ kính, tăng cân, tóc bạc dần. Phản xạ đầu tiên là vẽ lại theo ngoại hình mới, nhưng làm vậy liên tục khiến nhân vật mất tính ổn định. Một cách làm ổn hơn là phân biệt đặc điểm cốt lõi và đặc điểm tạm thời.
Đặc điểm cốt lõi là thứ gắn với tính cách và ít đổi: dáng đứng, thần thái, món đồ gắn với nghề. Đặc điểm tạm thời là kiểu tóc theo mùa, màu áo, một cặp kính mới. Khi thay đổi lớn và kéo dài hơn nửa năm, bạn cập nhật nhân vật một lần, ghi ngày vào mặt sau tờ thiết kế. Khi thay đổi ngắn hạn, cứ giữ nhân vật cũ; nó là biểu tượng của bạn, không phải ảnh căn cước.
Với trẻ con, chuyện khác hẳn vì các em lớn nhanh. Nhiều gia đình chọn cách vẽ lại nhân vật cho con mỗi năm một lần vào sinh nhật, giữ nguyên các nét cốt lõi và chỉ đổi tỉ lệ đầu thân. Xếp các bản theo năm cạnh nhau thành một kỷ niệm rất riêng.
Một mẹo nhỏ giúp việc cập nhật nhẹ nhàng: giữ một tờ ghi chú ngắn đi kèm nhân vật, liệt kê đặc điểm cốt lõi ở dòng trên và đặc điểm tạm thời ở dòng dưới. Khi ngoại hình đổi, bạn chỉ sửa dòng dưới. Nếu một đặc điểm ở dòng dưới tồn tại đủ lâu, chẳng hạn cặp kính mới đeo đã hai năm, lúc đó mới chuyển nó lên dòng trên và vẽ lại nhân vật cho khớp.
Câu hỏi thường gặp
Vẽ nhân vật giống mình quá thì có sao không?
Không sai, nhưng nhân vật quá giống khó vẽ lại cho đều tay, thu nhỏ thì mất chi tiết, và dễ chạm vào những nét người được vẽ không thích. Nếu chỉ vẽ một lần làm quà thì mức giống cao vẫn hợp.
Làm sao biết nhân vật của mình đã đủ giống?
Đưa cho ba người quen xem mà không nói là ai, cộng thêm phép thu nhỏ bằng cỡ đầu ngón tay. Nếu hai trên ba người đoán đúng và thu nhỏ vẫn nhận ra, nhân vật đã đủ giống cho việc dùng hằng ngày.
Có nên đưa vết bớt hay sẹo vào nhân vật không?
Tuỳ người được vẽ. Nếu đó là đặc điểm họ tự hào hoặc người khác hay nhận ra, có thể giữ bằng một hình mềm. Nếu họ ngại, bỏ đi hoàn toàn được vì nhân vật vẫn nhận ra nhờ tóc, dáng và phụ kiện.
Nhân vật đại diện khác tranh biếm hoạ thế nào?
Cả hai đều phóng đại, nhưng mục đích khác nhau. Biếm hoạ phóng đại để gây cười hoặc châm chọc. Nhân vật đại diện phóng đại để dễ nhận ra và dễ thương, nên dùng hình khối mềm, tránh kéo méo những nét người được vẽ không thích.
Nên vẽ nhân vật mức đơn giản trước hay mức chi tiết trước?
Nên chốt mức hai, tức bản cách điệu, trước tiên vì đó là bản dùng nhiều nhất. Từ bản này bạn thêm chi tiết thành bản đẹp cho dịp đặc biệt, hoặc bớt đi thành biểu tượng nhỏ, mà vẫn giữ chung các nét cốt lõi.
Chụp ảnh mình rồi tô theo có phải là cách nhanh nhất không?
Tô theo ảnh cho ra bản gần chân dung, mang theo cả những chi tiết thừa và tỉ lệ thật khó đơn giản hoá. Nhìn ảnh để quan sát thì tốt, nhưng vẽ nhân vật nên làm tự do trên giấy trắng.