Truyện dài kỳ cho nhân vật tự vẽ cần ba thứ trước khi vẽ kỳ đầu: một mục tiêu lớn mà nhân vật phải mất sáu kỳ mới đạt, một dàn ý ghi mỗi kỳ nhân vật tiến hay lùi ra sao, và một cuốn sổ ghi những gì đã xảy ra để kỳ sau không mâu thuẫn với kỳ trước.
Truyện bốn khung là một tiếng cười; truyện dài kỳ là một hành trình, và người đọc theo dõi vì muốn biết nhân vật sẽ thành ra sao. Phần dưới so hai cách kể, đưa khung sáu kỳ, các bước lên dàn ý trên một tờ, cách móc nối cuối kỳ, cách giữ nhân vật nhất quán, cách cho nhân vật thay đổi dần, một ví dụ và cách gỡ khi bị kẹt giữa chừng.
Truyện dài kỳ khác truyện bốn khung ở đâu
Ở truyện bốn khung, nhân vật cuối truyện vẫn y như đầu truyện; người đọc vui vì cú xoay rồi quên. Ở truyện dài kỳ, người đọc quay lại vì muốn biết chuyện gì xảy ra tiếp và vì nhân vật dần khác đi. Nếu kỳ sáu nhân vật vẫn y như kỳ một, người đọc sẽ thấy mình đi một vòng không về đâu.
Khác biệt thứ hai là trí nhớ. Truyện bốn khung có thể đọc lộn xộn, còn truyện dài kỳ thì mỗi kỳ dựa vào kỳ trước. Nhân vật đã làm mất chiếc mũ ở kỳ hai thì kỳ ba không thể đội mũ đi chợ, trừ khi có chuyện tìm lại. Những lỗi nhỏ như vậy người đọc nhận ra rất nhanh và mất lòng tin vào câu chuyện.
Khác biệt thứ ba là sức bền của người vẽ. Nhiều người hăng hái vẽ kỳ đầu thật kỹ, rồi bỏ ở kỳ ba vì không biết đi tiếp đâu. Dàn ý làm trước chính là cách tránh điều này: bạn biết điểm đến, nên dù mỗi kỳ vẽ chậm, bạn vẫn không lạc.
Một mục tiêu lớn chia thành sáu kỳ
Sáu kỳ đủ dài để có hành trình, đủ ngắn để người mới vẽ xong. Mỗi kỳ có thể là một trang bốn đến sáu ô. Bảng dưới là khung, bạn điền chuyện của mình vào.
| Kỳ | Việc của kỳ | Nhân vật ở cuối kỳ |
|---|---|---|
| Một | Cho thấy nhân vật trong đời thường và điều nó muốn | Quyết định lên đường hoặc bắt đầu thử |
| Hai | Bước đầu thuận lợi, gặp một người bạn hoặc đồ vật hữu ích | Tự tin, có phần chủ quan |
| Ba | Trở ngại thật sự đầu tiên, thất bại một lần | Nản, nghi ngờ mình |
| Bốn | Học được một điều từ người khác hoặc từ chính thất bại | Thay đổi cách nghĩ một chút |
| Năm | Thử lại bằng cách mới, gặp trở ngại lớn nhất | Dùng điều đã học, không còn như kỳ một |
| Sáu | Đạt hoặc không đạt mục tiêu, nhưng đã khác đi | Trở về đời thường với một điều mới |
Chú ý cột cuối: mỗi kỳ, nhân vật ở một trạng thái khác. Nếu hai kỳ liền nhau nhân vật ở cùng trạng thái, một trong hai kỳ đang thừa. Mục tiêu nên đủ cụ thể để vẽ được: tìm lại con diều bị gió cuốn, làm được chiếc bánh cho ngày hội, tập bơi qua được con mương. "Trở nên dũng cảm" là kết quả, không phải mục tiêu.
Lên dàn ý trên một tờ giấy
Toàn bộ dàn ý nên nằm gọn trong một mặt giấy để bạn nhìn thấy cả hành trình cùng lúc.
- Viết ở đầu tờ một câu: nhân vật muốn gì, vì sao bây giờ mới muốn.
- Kẻ sáu ô ngang. Trong mỗi ô ghi một câu chuyện chính của kỳ, không quá hai dòng.
- Dưới mỗi ô, ghi một từ tả cảm xúc của nhân vật ở cuối kỳ. Đọc sáu từ liền nhau, kiểm tra có lên có xuống, không phẳng.
- Khoanh kỳ ba và kỳ năm, đây là hai chỗ nhân vật gặp khó. Viết rõ khó ở đâu và vì sao nhân vật không vượt qua dễ dàng.
- Ở kỳ bốn, ghi điều nhân vật học được. Kiểm tra điều đó có được dùng ở kỳ năm không. Nếu không, đổi một trong hai.
- Vẽ phác nhỏ một hình cho mỗi kỳ, chỉ khoảnh khắc quan trọng nhất. Sáu hình này là xương sống để bạn nhìn khi vẽ chi tiết.
Đừng viết dàn ý quá chi tiết đến từng lời thoại, cũng đừng vẽ đẹp sáu hình phác. Khi vẽ, bạn sẽ nghĩ ra điều hay hơn, và dàn ý quá chặt sẽ làm bạn tiếc khi muốn đổi. Dàn ý chỉ cần giữ điểm đến và chỗ khó.
Móc nối cuối mỗi kỳ
Câu hỏi treo. Kỳ kết thúc khi nhân vật vừa thấy một điều chưa giải thích: tiếng động lạ sau cánh cửa, dấu chân trên cát. Người đọc muốn biết đó là gì.
Đồ vật mới xuất hiện. Nhân vật nhặt được một vật lạ ở ô cuối. Vật này sẽ có vai trò ở kỳ sau, nên ghi vào sổ ngay để không quên.
Người lạ bước vào. Một nhân vật mới chỉ hiện bóng hoặc quay lưng ở ô cuối. Cách này hợp khi bạn sắp giới thiệu bạn đồng hành.
Lời hứa. Nhân vật nói sẽ làm một việc vào ngày mai. Người đọc quay lại để xem nó có giữ lời không.
Không phải kỳ nào cũng cần móc. Kỳ bốn, kỳ học được điều mới, có thể kết bằng một khoảnh khắc yên lặng: nhân vật ngồi nhìn trời. Một kỳ dịu giữa hai kỳ căng giúp người đọc thở, và làm kỳ năm mạnh hơn.
Thử móc nối bằng cách che. Che ô cuối của kỳ, đưa người khác đọc phần còn lại rồi hỏi họ có muốn xem tiếp không. Nếu họ thấy câu chuyện đã trọn, ô cuối cần mở thêm một câu hỏi.
Giữ nhân vật nhất quán qua nhiều kỳ
Mở một cuốn sổ hoặc vài trang cuối của sổ vẽ làm sổ ghi chú truyện. Mỗi kỳ vẽ xong, cập nhật các mục sau:
- Ngoại hình hiện tại: nhân vật đang đội gì, cầm gì, có vết bẩn hay băng dán nào không.
- Đồ vật đang có: thứ đã nhặt, đã mất, đã cho đi.
- Người đã gặp: tên, hình phác nhỏ, quan hệ với nhân vật chính.
- Điều nhân vật đã biết: nhân vật đã biết bí mật nào, chưa biết bí mật nào. Lỗi hay gặp nhất là nhân vật bỗng biết điều nó chưa được kể.
- Thời gian và thời tiết: đang sáng hay tối, mưa hay nắng, đã qua mấy ngày.
- Lời hứa và câu hỏi chưa trả lời: gạch đi khi đã giải quyết.
Trước khi vẽ kỳ mới, đọc sổ ghi chú năm phút. Thói quen này nghe tốn công nhưng cứu bạn khỏi phải vẽ lại cả trang vì quên mất nhân vật đã làm mất chiếc mũ.
Cho nhân vật thay đổi dần
Thay đổi thuyết phục nhất là thay đổi một điều, có lý do, và được thể hiện bằng hành động. Chọn một nét tính cách ở kỳ một, như sợ nước hay không chịu nhờ ai giúp, rồi cho câu chuyện lần lượt thử thách đúng nét đó. Đừng đổi nhiều thứ cùng lúc; nhân vật đổi cả tính lẫn thói quen lẫn mong muốn sẽ trông như người khác hẳn.
Mẹo dễ làm là lặp lại một tình huống. Ở kỳ một, nhân vật gặp chuyện và phản ứng theo kiểu cũ. Ở kỳ sáu, đặt nó vào một tình huống gần giống, và lần này nó phản ứng khác. Người đọc tự nhận ra thay đổi mà bạn không cần viết câu nào giải thích.
Thay đổi cũng phải hiện lên hình. Nhân vật tự tin hơn thì dáng đứng thẳng hơn, vai mở hơn. Nhân vật nhút nhát dần mạnh dạn thì ô cuối nó đứng ở giữa khung, không còn nép bên mép. Ghi những thay đổi hình này vào sổ để các kỳ sau giữ đúng.
Ví dụ: hạt cà phê Rang của chị Duyên
Chị Duyên trồng cà phê ở Lâm Đồng, vẽ nhân vật hạt cà phê tên Rang: hình bầu dục, đường rãnh giữa thân như cái miệng dài, nhút nhát, không bao giờ rời cành. Mục tiêu chị đặt: Rang muốn xuống chân đồi xem dòng suối mà ông bà kể.
Dàn ý sáu kỳ: kỳ một Rang nhìn xuống suối từ cành, run lên khi gió thổi; kỳ hai một con chim sâu rủ Rang đi, Rang rơi xuống lá khô và thấy cũng không đau lắm; kỳ ba Rang bị lạc trong đám cỏ cao, khóc; kỳ bốn một con kiến chỉ cho Rang cách nhìn hướng nắng để đi; kỳ năm trời mưa, đường trơn, Rang dùng cách nhìn nắng chờ nắng lên rồi đi tiếp; kỳ sáu Rang tới suối, ngồi trên hòn đá.
Chị lặp tình huống gió thổi: kỳ một Rang run, kỳ sáu gió thổi lúc Rang ngồi bên suối, Rang dang hai tay đón gió. Trong sổ ghi chú, chị ghi Rang nhặt một chiếc lá làm áo mưa ở kỳ năm, nên kỳ sáu Rang vẫn khoác lá. Người thân đọc xong không ai hỏi Rang đã dũng cảm hơn chưa; họ thấy điều đó ở đôi tay dang ra. Cả sáu kỳ, chị vẽ trong ba tuần, mỗi tối một ít.
Khi bị kẹt giữa chừng
Kẹt ở kỳ ba hoặc kỳ bốn là chuyện thường gặp, vì đó là lúc hăng hái ban đầu đã hết mà đích còn xa. Vài cách gỡ:
- Đọc lại câu đầu dàn ý. Nếu không còn thấy mục tiêu hấp dẫn, sửa mục tiêu chứ đừng cố vẽ tiếp.
- Vẽ kỳ sáu trước. Biết rõ cảnh kết giúp bạn thấy kỳ giữa cần dẫn về đâu.
- Rút gọn còn bốn kỳ bằng cách gộp kỳ hai với ba và kỳ bốn với năm. Truyện ngắn đi nhưng xong.
- Đặt nhân vật vào tình huống ngoài lề một lần, không liên quan mục tiêu, để tay vẽ thoải mái lại.
- Hỏi một người đọc: họ đoán kỳ sau sẽ xảy ra gì. Câu trả lời của họ, đúng hay sai, đều gợi ý cho bạn.
Thứ không nên làm là bỏ ngang rồi bắt đầu một truyện mới tinh. Một truyện dài kỳ dở dang nhưng hoàn thành dạy bạn nhiều hơn ba truyện mới chỉ có kỳ một.
Câu hỏi thường gặp
Truyện dài kỳ nên có bao nhiêu kỳ cho lần đầu?
Bốn đến sáu kỳ là vừa cho lần đầu. Ít hơn thì khó thấy nhân vật thay đổi, nhiều hơn thì dễ bỏ giữa chừng. Khi đã hoàn thành một truyện sáu kỳ, bạn sẽ biết sức mình và có thể làm truyện dài hơn.
Mỗi kỳ nên dài bao nhiêu ô?
Một trang từ bốn đến tám ô là vừa, đủ cho một việc chính và một móc nối cuối. Giữ số ô mỗi kỳ gần bằng nhau giúp người đọc quen nhịp. Kỳ quan trọng như kỳ năm có thể dài hơn một chút.
Nhân vật có nhất thiết phải đạt mục tiêu ở kỳ cuối không?
Không nhất thiết. Nhân vật không đạt mục tiêu nhưng đã thay đổi vẫn là một kết thoả đáng, đôi khi còn đọng lại lâu hơn. Điều cần tránh là kết mà nhân vật không đạt và cũng không khác gì kỳ một.
Có nên đăng từng kỳ khi chưa vẽ xong cả truyện không?
Nên vẽ xong ít nhất hai kỳ trước khi chia sẻ kỳ đầu, để có khoảng đệm khi bận. Dàn ý cả sáu kỳ thì nên có từ đầu. Đăng khi mới có một kỳ dễ tạo áp lực và khiến bạn vẽ vội các kỳ sau.
Làm sao để nhân vật không lệch hình qua nhiều kỳ?
Dán trang mẫu nhân vật với dáng trước, nghiêng và vài biểu cảm vào đầu sổ truyện. Trước mỗi kỳ, vẽ nhân vật một lần trên giấy nháp nhìn theo mẫu. Ghi các thay đổi ngoại hình vào sổ ghi chú để không quên.