Sách gấp tám trang là một tờ A4 được gấp thành tám ô, cắt đúng một khe ở giữa rồi gập lại thành cuốn sách nhỏ có bìa trước, sáu trang trong và bìa sau, không cần ghim hay keo. Mỗi trang cỡ chừng một bao lì xì nhỏ, vừa đủ cho một hình nhân vật và một câu, nên đây là cách gọn nhất để biến nhân vật bạn vẽ thành một cuốn truyện cầm trên tay.
Phần dưới hướng dẫn gấp và cắt từng bước, cách xác định trang nào nằm ở đâu, cách chia tám trang cho câu chuyện, quy tắc vẽ trên trang nhỏ, một lớp học đã làm thế nào, cách nhân bản để tặng, các lỗi hay gặp và vài biến thể cho trẻ nhỏ và cả nhà.
Gấp và cắt từng bước
Chuẩn bị một tờ A4 trắng, kéo và một vật phẳng để miết nếp như cạnh thước. Gấp lần đầu bằng giấy nháp để quen tay.
- Đặt tờ giấy nằm ngang. Gấp đôi theo chiều dài sao cho mép trên chạm mép dưới, miết kỹ, rồi mở ra. Bạn có một nếp ngang ở giữa.
- Gấp đôi theo chiều ngang, mép trái chạm mép phải, miết. Giữ nguyên trạng thái gấp, gấp đôi thêm một lần nữa theo cùng chiều, miết, rồi mở hết ra. Tờ giấy giờ có tám ô bằng nhau: hai hàng, bốn cột.
- Gấp đôi lại theo chiều ngang, mép trái chạm mép phải. Từ cạnh vừa gấp, cắt dọc theo nếp ngang ở giữa, chỉ cắt đến nếp dọc gần nhất, tức dài đúng một ô. Mở ra, bạn có một khe ở giữa tờ, dài bằng hai ô.
- Gấp đôi tờ giấy theo nếp ngang giữa, mép trên chạm mép dưới.
- Cầm hai đầu, đẩy nhẹ vào giữa. Khe cắt sẽ mở ra thành hình thoi rồi xẹp lại thành hình chữ thập khi nhìn từ trên xuống.
- Gập các cánh vòng quanh theo một chiều cho thành cuốn sách, miết gáy. Bìa trước là trang nằm ngoài cùng.
Nếu khe cắt quá dài, cuốn sách sẽ rời làm hai; quá ngắn thì không đẩy được thành chữ thập. Đúng một ô ở mỗi bên nếp giữa, tổng cộng hai ô, là vừa. Lỡ cắt dài, đừng cố dán; lấy tờ mới làm lại.
Biết trang nào nằm ở đâu trước khi vẽ
Khi mở tờ giấy ra, tám trang không xếp theo thứ tự một đến tám, và bốn trang ở hàng trên bị lộn ngược. Người mới hay vẽ thẳng lên tờ phẳng theo thứ tự đọc thông thường, gấp xong mới thấy truyện nhảy lung tung và một nửa hình chổng ngược.
Cách chắc chắn nhất không cần nhớ sơ đồ: gấp một cuốn sách trắng trước, dùng bút chì đánh số nhẹ ở góc dưới mỗi trang, từ bìa trước là một đến bìa sau là tám, rồi vẽ một mũi tên nhỏ chỉ lên trên ở mỗi trang. Mở tờ giấy ra, bạn sẽ thấy rõ vị trí từng trang và hướng của nó. Giữ tờ này làm mẫu và đặt cạnh mỗi lần làm sách mới.
Có hai cách vẽ. Cách thứ nhất, vẽ khi sách còn gấp, lật từng trang mà vẽ; cách này không sợ lộn ngược nhưng khó vẽ sát gáy. Cách thứ hai, vẽ trên tờ phẳng theo mẫu đánh số; cách này vẽ thoải mái hơn và dễ nhân bản, nhưng phải xoay giấy khi vẽ hàng trên. Người lớn thường chọn cách hai, trẻ nhỏ nên làm cách một. Dù chọn cách nào, cứ phác chì nhẹ cả tám trang trước, gấp thử đọc lại một lượt, thấy đúng thứ tự rồi mới tô mực.
Chia tám trang cho câu chuyện
Tám trang nghe nhiều nhưng thực ra chỉ có sáu trang kể chuyện. Một cách chia dễ dùng cho lần đầu:
| Trang | Nội dung | Ghi chú |
|---|---|---|
| 1 — bìa trước | Nhân vật to ở giữa và tên truyện | Hình rõ nhất của cả cuốn, chữ viết tay to |
| 2 | Nhân vật trong đời thường, điều nó muốn | Một câu giới thiệu |
| 3 | Bắt đầu hành động | Thêm một đồ vật hay nơi chốn |
| 4 | Gặp trở ngại | Biểu cảm lo lắng hoặc ngạc nhiên |
| 5 | Thử một cách, chưa được | Trang tối hoặc trống hơn để tạo nhịp |
| 6 | Tìm ra cách hoặc được giúp | Có thể thêm nhân vật thứ hai |
| 7 | Kết quả, nhân vật vui hoặc đã khác | Biểu cảm rõ nhất truyện |
| 8 — bìa sau | Một hình nhỏ, tên người vẽ, ngày làm | Có thể vẽ nhân vật vẫy tay tạm biệt |
Trang bốn và trang năm nằm cạnh nhau khi mở sách ra giữa. Đây là trang đôi duy nhất mà người đọc thấy liền một lúc, nên có thể vẽ một cảnh trải dài qua hai trang cho chỗ khó nhất của truyện.
Vẽ cho vừa trang nhỏ
Một trang, một hình, một câu. Trang chỉ cỡ lòng bàn tay trẻ em. Hai nhân vật cộng nền chi tiết là chật. Giữ nhân vật to, nền một hai nét.
Chừa lề sát gáy và mép. Khoảng nửa phân quanh mỗi trang sẽ bị nếp gấp ăn mất hoặc lệch khi gấp. Không đặt mặt nhân vật hay chữ ở vùng này.
Chữ viết tay to, ít. Không quá mười hai chữ một trang. Chữ nhỏ trên trang nhỏ rất khó đọc, nhất là với trẻ.
Dùng bút nét vừa. Bút quá mảnh thì hình nhạt, quá to thì bẩn trang nhỏ. Nét tương đương bút dạ đầu vừa là dễ chịu nhất.
Màu ít, phẳng. Một đến hai màu cho cả cuốn giúp sách gọn mắt và dễ nhân bản. Nếu định chụp lại để in thêm, tô mực đen là chắc nhất.
Giữ nhân vật cùng cỡ qua các trang. Lật qua lật lại, nhân vật to nhỏ thất thường trông như người khác. Chọn một cỡ đầu cho cả cuốn, chỉ phóng to ở trang có biểu cảm mạnh nhất.
Ví dụ: lớp năm của cô Trâm
Cô Trâm dạy mỹ thuật ở Quảng Ngãi, muốn mỗi học sinh lớp năm làm một cuốn sách nhỏ về nhân vật của mình trong hai tiết. Tiết đầu, cô phát giấy nháp, cả lớp tập gấp ba lần cho quen. Khoảng một phần ba lớp cắt khe quá dài ở lần đầu; cô cho cắt lại trên tờ mới thay vì dán băng keo, để các em nhớ đúng một ô.
Sau khi gấp, mỗi em đánh số trang bằng bút chì rồi viết vào mỗi trang một dòng ý tưởng theo bảng tám trang cô kẻ trên bảng. Em Quân có nhân vật con cua đi ngang, muốn đi thẳng một lần; em Hà có cái cặp sách biết thở dài. Tiết hai, các em vẽ thẳng lên sách đã gấp.
Cuối giờ, cô không chọn cuốn đẹp nhất. Cô cho các em đổi sách cho bạn cùng bàn, đọc xong thì nói với bạn một trang mình thích và vì sao. Nhiều em lần đầu được bạn khen một ý nghĩ chứ không phải nét vẽ. Cả lớp xếp sách vào một hộp ở góc đọc, ai cũng được mượn.
Nhân bản để tặng
Một tờ A4 dễ nhân bản hơn bất kỳ cuốn sách nào khác, vì toàn bộ cuốn nằm trên một mặt giấy. Vài điều cần nhớ:
- Vẽ bản gốc trên tờ phẳng theo mẫu đánh số, không gấp bản gốc. Gấp chỉ làm trên các bản in.
- Tô đường viền bằng mực đen đậm, vì bản in đen trắng làm các màu nhạt biến mất.
- Chụp hoặc quét bản gốc dưới ánh sáng đều, giữ máy song song với mặt giấy để trang không bị méo.
- In thử một bản, gấp và đọc lại trước khi in nhiều. Kiểm tra trang lộn ngược có đúng chiều sau khi gấp không.
- Để trẻ tự tô màu từng bản in, mỗi cuốn tặng sẽ hơi khác nhau.
- Giữ bản gốc trong bìa nhựa cùng tờ mẫu đánh số.
Sách gấp nhân bản rất hợp làm quà cuối năm cho cả lớp, quà tặng ông bà hay tờ giới thiệu nhỏ của một cửa hàng. Ghi ở bìa sau tên người vẽ và năm làm, không cần thêm gì khác. Nếu tặng nhiều người, gấp sẵn cả xấp vào buổi tối trước, vì gấp là phần tốn thời gian nhất khi làm số lượng.
Vì sao cuốn sách tí hon hợp với nhân vật tự vẽ
Một trang truyện tranh thường đặt mọi ô trước mắt người đọc cùng lúc; mắt họ có thể liếc trước ô cuối. Sách gấp thì giấu trang sau cho tới khi lật. Mỗi lần lật là một nhịp chờ, nên những cú bất ngờ nhỏ trong câu chuyện của nhân vật có sức nặng hơn hẳn so với khi nằm trên cùng một mặt giấy.
Cuốn sách cũng là một vật cầm được. Trẻ cầm sách của mình đi khoe, ông bà đặt sách cháu làm trên kệ phòng khách, khách của một tiệm nhỏ cầm về như món quà. Một nhân vật sống trong vật cầm được thì được nhớ lâu hơn nhân vật chỉ nằm trong sổ vẽ.
Cuối cùng, sách gấp ép bạn phải gọn. Sáu trang không cho phép lan man, nên đây cũng là bài tập kể chuyện tốt: nếu kể được chuyện của nhân vật trong sáu trang tí hon, bạn sẽ kể được ở bất cứ khổ nào.
Lỗi hay gặp và biến thể
Những lỗi dưới đây đều sửa được nếu biết trước; các biến thể giúp cùng một cách gấp dùng cho nhiều lứa tuổi.
- Nếp gấp không thẳng. Các ô lệch nhau, sách gấp ra bị so le. Gấp mép chạm mép thật khít rồi mới miết.
- Bìa trước nằm bên trong. Do gập các cánh ngược chiều. Mở ra gập lại theo chiều kia.
- Chuyện dồn hết vào ba trang đầu. Dàn ý tám trang trước, vẽ sau.
- Biến thể cho trẻ bốn đến sáu tuổi. Người lớn gấp sẵn, trẻ vẽ mỗi trang một hình, người lớn ghi câu theo lời con.
- Biến thể cả nhà. Mỗi người vẽ một trang về cùng một nhân vật, ghép thành cuốn chung.
- Biến thể không lời. Bỏ hết chữ, chỉ kể bằng hình, thử thách hay cho người lớn.
Khi đã quen, bạn có thể làm cả loạt sách gấp, mỗi cuốn một chuyện của cùng nhân vật, xếp trong một chiếc hộp nhỏ như một bộ truyện.
Câu hỏi thường gặp
Sách gấp tám trang có cần dùng keo hay ghim không?
Không cần. Chỉ cần gấp đúng nếp và cắt một khe ở giữa dài bằng hai ô, cuốn sách tự giữ dáng nhờ cách gập. Nếu muốn bền hơn khi trẻ cầm nhiều, có thể dán một mẩu băng keo nhỏ ở gáy sau khi đã gấp xong.
Tại sao gấp xong một số trang bị lộn ngược?
Vì bốn trang hàng trên của tờ phẳng phải quay ngược để khi gấp lại chúng đúng chiều. Cách tránh là gấp một cuốn trắng, đánh số và vẽ mũi tên chỉ lên ở mỗi trang, rồi mở ra làm mẫu trước khi vẽ thật.
Có thể dùng giấy khổ to hơn A4 không?
Được, cách gấp giữ nguyên với mọi tờ hình chữ nhật. Giấy khổ to cho trang rộng hơn, hợp với trẻ nhỏ hay người mới vẽ. Giấy quá dày thì khó gấp và khó đẩy thành chữ thập, nên chọn giấy vừa phải.
Trẻ mấy tuổi tự gấp được sách tám trang?
Trẻ khoảng bảy tám tuổi thường tự gấp được sau vài lần làm cùng người lớn. Trẻ nhỏ hơn nên để người lớn gấp và cắt, con chỉ vẽ. Phần cắt cần kéo nên luôn có người lớn bên cạnh với trẻ nhỏ.
Một cuốn sách gấp nên kể chuyện dài đến đâu?
Chuyện vừa sáu trang trong, mỗi trang một khoảnh khắc. Chuyện cần nhiều hơn thì chia làm hai cuốn, cuốn sau tiếp cuốn trước. Giữ một việc chính và một trở ngại là đủ cho một cuốn.