Cách nhanh và công bằng nhất để có bộ nhân vật cho cả lớp hay một nhóm bạn là phát cho mỗi người một tờ khuôn giống nhau, có sẵn hình đầu cơ bản, đường đất và vài luật nét, rồi để từng người tự vẽ nhân vật của mình lên đó. Khuôn chung giữ cho cả bộ đồng đều khi dán cạnh nhau, còn việc tự vẽ giữ cho mỗi nhân vật là của chính người đó, không ai bị người khác vẽ hộ hay vẽ trêu.
Bài này dành cho giáo viên chủ nhiệm, giáo viên mỹ thuật, người phụ trách câu lạc bộ và cả nhóm bạn muốn có một bộ nhân vật chung. Có cách thiết kế tờ khuôn, tiến trình một tiết 45 phút, khác biệt giữa nhóm nhỏ và lớp đông, và cách dùng bộ nhân vật suốt năm học.
Vì sao nên để mỗi người tự vẽ trên một khuôn chung
Có hai cách làm bộ nhân vật cho tập thể. Cách thứ nhất là một người có tay vẽ, thường là giáo viên hoặc bạn vẽ giỏi nhất lớp, vẽ hết cho mọi người. Kết quả đồng đều, đẹp, nhưng tốn rất nhiều công với lớp ba mươi, bốn mươi người, và quan trọng hơn là các bạn khác chỉ được nhận chứ không được làm. Một học sinh nhút nhát nhìn hình mình do người khác vẽ đôi khi thấy lạ lẫm, thậm chí không vui mà không dám nói.
Cách thứ hai là ai tự vẽ mình hoàn toàn tự do. Mỗi người được làm chủ, nhưng dán lên tường thì cái to cái nhỏ, cái bút chì mờ cái bút dạ đậm, bạn vẽ cả người bạn chỉ vẽ cái đầu. Cả bức tường trông lộn xộn và các bạn vẽ chưa quen sẽ so sánh, tự ti.
Tờ khuôn chung nằm ở giữa hai cách. Nó lo phần khó nhất về đồng bộ, như cỡ đầu, vị trí đứng, độ dày nét, để mỗi người chỉ còn tập trung vào phần thú vị: tóc mình thế nào, mình hay mặc gì, mình mang theo món đồ gì. Các bạn vẽ chưa tốt cũng ra được một nhân vật đứng ngang hàng với bạn vẽ giỏi, vì nền móng là như nhau. Giáo viên cũng đỡ vất vả: không phải vẽ hộ ai, chỉ cần chuẩn bị tờ khuôn một lần rồi photo cho cả lớp.
Thiết kế tờ khuôn: những gì in sẵn và những gì để trống
Một tờ khuôn tốt vừa đủ gợi ý mà không làm hộ. Với khổ giấy bằng một phần tư tờ A4, nên có sẵn:
- Một khung vuông viền mảnh, chừa lề đều bốn phía, để khi dán cạnh nhau các ô thẳng hàng.
- Một hình tròn nhạt bằng nét chấm ở nửa trên khung, làm gợi ý cho cỡ đầu. Ai muốn đầu dài hay vuông thì vẽ đè lên, nhưng giữ cỡ tương đương.
- Một đường ngang mờ gần đáy khung làm đường đất, nơi chân nhân vật chạm vào.
- Một đường dọc chấm nhạt ở giữa giúp vẽ hai bên cân đối, đặc biệt hữu ích với các bạn nhỏ.
- Một góc nhỏ phía dưới để mỗi bạn vẽ một biểu tượng riêng, như quả bóng, cuốn sách, cây đàn, thay cho việc viết tên.
- Mặt sau để trống cho học sinh ghi ba điều về mình, giáo viên dùng khi giới thiệu.
Luật nét nên nói miệng và ghi lên bảng chứ không cần in: viền bằng bút dạ đen nét vừa, tô màu bằng bút sáp hoặc bút chì màu, không tô kín nền. Ba luật này đủ để bức tường cuối buổi trông như một bộ. Nếu lớp có học sinh khó cầm bút nét mảnh, cho phép dùng bút to hơn và chỉ yêu cầu chung là nét phải rõ.
Tiến trình một tiết 45 phút
Đây là tiến trình thầy cô đã dùng cho lớp ba mươi đến bốn mươi học sinh. Nhóm bạn nhỏ có thể làm thong thả hơn trong một buổi chiều.
- Năm phút: giáo viên vẽ nhân vật của chính mình lên bảng bằng tờ khuôn phóng to, vừa vẽ vừa nói to mình chọn gì và vì sao. Đây là phần mẫu quan trọng nhất.
- Năm phút: học sinh nhắm mắt nghĩ, rồi viết nhanh ra nháp ba điều người khác nhận ra mình. Cho phép hỏi bạn bên cạnh.
- Mười lăm phút: vẽ bằng bút chì trên tờ khuôn. Giáo viên đi quanh, chỉ hỏi chứ không cầm bút sửa hộ.
- Mười phút: viền bút dạ và tô màu những chỗ chính. Ai chưa kịp tô có thể mang về nhà.
- Năm phút: lần lượt dán lên tường theo tổ. Mỗi bạn nói một câu về món đồ trong nhân vật của mình.
- Năm phút cuối: cả lớp đứng xa ngắm bức tường. Giáo viên nhận xét chung về sự đa dạng, không nhận xét riêng ai đẹp hơn ai.
Bước một có tác dụng lớn hơn người ta nghĩ. Khi thấy thầy cô cũng vẽ không hoàn hảo, cũng tẩy, cũng chọn lại, học sinh bớt sợ sai. Thầy cô càng vẽ đơn giản, học sinh càng mạnh dạn.
Nhóm bạn, lớp đông, câu lạc bộ: làm khác nhau ở đâu
Cùng ý tưởng nhưng quy mô khác thì cách làm khác. Bảng dưới gợi ý điều chỉnh theo từng kiểu tập thể:
| Tập thể | Số người | Cách làm hợp | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|---|
| Nhóm bạn thân | 3 đến 6 | bàn luật chung cùng nhau, có thể vẽ hộ nhau nếu ai cũng đồng ý | đảm bảo mọi người duyệt hình của mình trước khi dùng |
| Lớp tiểu học | 25 đến 40 | tờ khuôn có đủ gợi ý đầu, thân, đường dọc giữa | trẻ nhỏ cần nhiều thời gian tô, chia thành hai tiết |
| Lớp trung học | 30 đến 45 | tờ khuôn ít gợi ý hơn, chỉ cần cỡ đầu và đường đất | tuổi này nhạy cảm với ngoại hình, cho phép vẽ biểu tượng thay mặt |
| Câu lạc bộ, đội nhóm | 10 đến 30 | thêm một chi tiết chung như màu áo đội, giữ phần còn lại riêng | thành viên mới vào sau cần có sẵn tờ khuôn dự phòng |
Với lớp trung học, một số bạn không muốn vẽ khuôn mặt mình. Hãy cho phép một nhân vật nhìn từ sau lưng, đội mũ trùm, hoặc thay đầu bằng một con vật hay đồ vật đại diện. Mục tiêu là ai cũng có mặt trên bức tường theo cách mình thấy thoải mái.
Giữ không khí an toàn khi cả lớp cùng vẽ
Không chấm điểm, không bình chọn nhân vật đẹp nhất. Một bức tường có xếp hạng sẽ thành nơi các bạn so sánh nhau suốt cả năm. Thay vào đó, khen cách nghĩ: "Em chọn cây sáo vì em học thổi sáo, ý hay đấy".
Mỗi người chỉ vẽ mình, trừ khi được nhờ. Luật này ngăn chuyện vẽ bạn khác để trêu. Nếu có bạn nhờ bạn khác vẽ hộ, cả hai phải đồng ý, và người được vẽ duyệt lần cuối.
Không bình luận về cơ thể. Giáo viên không nói "em vẽ mình gầy quá" hay "sao em vẽ mình to thế". Nếu học sinh tự vẽ mình khác ngoài đời, đó là cách các em muốn được nhìn, và điều đó cần được tôn trọng.
Có lối ra cho người không muốn tham gia. Một số em có lý do riêng không muốn vẽ mình. Cho các em vẽ một con vật hoặc một đồ vật đại diện, vẫn dán chung, vẫn là thành viên của bức tường.
Nhân vật không có tên đầy đủ khi dán ở nơi công cộng. Nếu bức tường đặt ở hành lang có người ngoài qua lại, chỉ dùng biểu tượng riêng hoặc tên gọi ở nhà, không ghi họ tên đầy đủ.
Dùng bộ nhân vật lớp suốt năm học
Một bộ nhân vật chỉ dán một lần rồi để đó thì phí. Các cách dùng đã được nhiều lớp thử:
- Góc sinh nhật: tháng nào ai sinh nhật thì nhân vật của bạn ấy được chuyển lên một khung riêng, có thêm chiếc mũ giấy nhỏ.
- Sơ đồ chỗ ngồi đầu năm: dán nhân vật nhỏ theo vị trí bàn, giáo viên mới hay người dự giờ nhìn là nhớ được học sinh nhanh hơn.
- Bảng trực nhật: nhân vật của tổ trực tuần đó được kẹp kẹp gỗ treo lên dây.
- Truyện bốn khung của lớp: mỗi tháng một tổ vẽ một truyện ngắn có nhân vật của các thành viên trong tổ.
- Kỷ niệm cuối năm: ghép tất cả nhân vật vào một tờ giấy lớn, photo cho mỗi bạn một bản.
- Thẻ tên trong chuyến dã ngoại: nhân vật thu nhỏ dán lên thẻ đeo, giúp các bạn nhỏ nhận ra nhóm mình.
Giữ bản gốc trong một túi hồ sơ của lớp. Nhân vật dán tường sẽ phai, rách sau vài tháng; có bản gốc thì in lại hoặc vẽ lại dễ dàng.
Ví dụ: thầy Phong và lớp 7 ở Quảng Ngãi
Thầy Phong nhận chủ nhiệm một lớp 7 gồm học sinh từ ba trường tiểu học khác nhau dồn về, nhiều em chưa quen nhau. Tuần đầu, thầy dành một tiết sinh hoạt cho hoạt động nhân vật. Thầy vẽ mình lên bảng: đầu vuông, tóc ngắn, cặp kính, tay cầm quả bóng chuyền vì thầy phụ trách đội bóng của trường. Cả lớp cười khi thầy vẽ cái bụng hơi tròn và tự nhận là "do ăn bánh xèo".
Ba mươi tám tờ khuôn được phát ra. Một em không muốn vẽ mặt mình nên vẽ một con mèo đeo cặp sách, thầy vẫn dán vào giữa tổ ba như mọi bạn khác. Cuối tiết, khi cả lớp đứng ngắm bức tường, nhiều em bắt đầu hỏi nhau về món đồ trong nhân vật: ai chơi đàn, ai nuôi chó, ai học võ. Thầy kể rằng chỉ sau một tiết, các nhóm bạn đầu tiên đã hình thành quanh những sở thích chung mà các em nhận ra từ bức tường.
Cuối học kỳ một, thầy để lớp tự cập nhật nhân vật: ai đổi kiểu tóc, ai mới học thêm môn gì thì vẽ thêm món đồ lên một mảnh giấy nhỏ dán chồng. Em vẽ con mèo cũng tự xin vẽ thêm một bản có mặt mình đứng cạnh con mèo. Thầy không nói gì về chuyện đó, chỉ dán bản mới ngay cạnh bản cũ, và coi đó là thành quả lớn nhất của cả hoạt động.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh vẽ chưa tốt có bị tự ti khi dán cạnh bạn vẽ giỏi không?
Ít hơn nhiều nếu dùng tờ khuôn chung, vì cỡ đầu, vị trí và nét viền đã đồng đều. Giáo viên không chấm điểm, không bình chọn, chỉ khen ý tưởng của từng em, nên bức tường được nhìn như một tập thể chứ không phải cuộc thi.
Có nên cho học sinh vẽ nhân vật của giáo viên không?
Có thể làm như một hoạt động vui riêng, nhưng nhân vật chính thức của giáo viên nên do giáo viên tự vẽ, giống như học sinh tự vẽ mình. Như vậy luật ai vẽ người đó được áp dụng nhất quán với mọi người trong lớp.
Lớp quá đông thì làm trong một tiết có kịp không?
Phần vẽ chì và viền kịp trong một tiết, phần tô màu có thể để về nhà hoặc sang tiết sau. Với lớp tiểu học, chia hai tiết sẽ thoải mái hơn và các em không bị vội.
Học sinh mới chuyển đến giữa năm thì xử lý thế nào?
Giữ sẵn vài tờ khuôn dự phòng. Khi có bạn mới, cho bạn ấy vẽ nhân vật trong giờ ra chơi cùng một hai bạn trong tổ, rồi dán vào bức tường như một nghi thức chào đón.
Nhóm bạn thân vẽ chung thì có cần tờ khuôn không?
Nhóm ba đến sáu người có thể bỏ tờ khuôn, chỉ cần cùng thống nhất kiểu mắt, cỡ đầu và loại bút. Điều quan trọng hơn là mỗi người đều được xem và đồng ý với hình của mình trước khi dùng.
Có nên đăng ảnh bức tường nhân vật của lớp lên mạng không?
Nếu đăng, chỉ chụp bức tường nhân vật, không kèm ảnh mặt thật hay họ tên đầy đủ của học sinh, và nên báo trước với phụ huynh. Nhân vật vẽ tay vốn giúp giữ riêng tư cho các em hơn ảnh chụp.