Một nhóm nhân vật tốt là nhóm mà khi xếp thành hàng và tô đen thành bóng, bạn vẫn gọi được tên từng người; để làm được, mỗi nhân vật phải khác những người còn lại ở hình khối, kích cỡ, màu chính và cách phản ứng, rồi được nối với nhau bằng những quan hệ có thể sinh ra chuyện.
Bài này dành cho người đã có một nhân vật và muốn thêm bạn cho nó, hoặc thầy cô muốn cả lớp cùng dựng một bộ nhân vật. Phần dưới nói vì sao nhóm cần tương phản, các trục để tạo tương phản, những vai thường có trong nhóm, cách vẽ sơ đồ quan hệ, phép thử xếp hàng bóng đen, một lớp học cụ thể và các lỗi hay gặp.
Vì sao nhóm cần tương phản
Khi chỉ có một nhân vật, bạn có thể vẽ nó bằng hình tròn, màu cam, tính vui vẻ. Khi có thêm bạn, người mới vẽ thường làm thêm những nhân vật cũng tròn, cũng vui, chỉ khác màu áo. Đứng riêng thì đứa nào cũng dễ thương, đứng chung thì người xem phải nhìn kỹ mới phân biệt, và trong chuyện chúng nói câu thay cho nhau được.
Tương phản giải quyết hai việc. Về hình, người xem nhận ra ai là ai trong nửa giây, kể cả khi nhân vật nhỏ xíu ở góc khung hay quay lưng lại. Về chuyện, hai nhân vật khác nhau tự sinh ra va chạm: đứa vội và đứa chậm đi cùng nhau là đã có chuyện, chẳng cần nghĩ thêm sự cố.
Tương phản không có nghĩa là đối nghịch hoàn toàn. Nhóm vẫn cần một điểm chung để trông như thuộc về nhau: cùng là rau củ, cùng một kiểu mắt, cùng độ dày nét. Nguyên tắc dễ nhớ là chung một thế giới, khác nhau ở từng người.
Các trục tạo tương phản
Mỗi cặp nhân vật nên khác nhau ở ít nhất hai trục trong bảng. Khác ở một trục thôi thường chưa đủ khi nhìn xa.
| Trục | Cặp đối | Cách thể hiện trên giấy |
|---|---|---|
| Hình khối | Tròn với vuông, cao gầy với lùn đậm | Vẽ bóng dáng từng nhân vật bằng một hình học chủ đạo khác nhau |
| Kích cỡ | To với nhỏ | Chênh nhau ít nhất một phần ba chiều cao, chênh ít thì trông như vẽ sai tỉ lệ |
| Màu chính | Ấm với lạnh, đậm với nhạt | Mỗi nhân vật một màu chiếm phần lớn, không trùng màu chính với ai |
| Nhịp | Nhanh với chậm | Dáng nghiêng về trước, tay vung với dáng đứng vững, tay khoanh |
| Lời nói | Nói nhiều với ít nói | Một nhân vật luôn có lời, một nhân vật thường chỉ có biểu cảm |
| Cách gỡ chuyện | Làm ngay với nghĩ kỹ | Khi gặp sự cố, một đứa lao vào, một đứa đứng xem rồi chỉ chỗ |
Bạn không cần dùng hết sáu trục. Nhóm ba người chỉ cần hình khối, kích cỡ và màu khác nhau là đã nhìn rõ; hai trục còn lại để dành cho tính cách. Nhóm năm người thì nên tính thêm nhịp và lời nói, vì hình khối đến người thứ năm bắt đầu cạn.
Những vai thường gặp trong một nhóm
Người khởi xướng. Người nghĩ ra việc và rủ cả nhóm đi. Không có vai này, chuyện khó bắt đầu.
Người lo xa. Người hỏi "nếu lỡ thì sao", hay mang theo đồ dự phòng. Vai này làm chuyện có nhịp chậm lại và thường là người đúng ở cuối.
Người làm cả nhóm cười. Vụng về, ăn nhiều, hay nghe nhầm. Cẩn thận đừng biến vai này thành trò đùa về ngoại hình hay vùng miền của nhân vật; cái buồn cười nên đến từ hành động.
Người bình tĩnh. Ít nói, hay quan sát, gỡ rối vào phút chót. Vai này cần một dấu hiệu hình ảnh rõ vì ít có lời.
Người mới. Mới nhập nhóm, chưa hiểu luật. Người đọc nhìn thế giới qua mắt người mới nên vai này giúp giới thiệu nhóm rất tự nhiên.
Vai không phải khuôn. Những vai trên là gợi ý, không phải ô bắt buộc. Một nhân vật có thể vừa lo xa vừa hài hước. Điều cần tránh là hai người cùng một vai, vì khi đó một trong hai sẽ thừa trong mọi câu chuyện.
Vẽ sơ đồ quan hệ
Sơ đồ quan hệ là một tờ giấy cho bạn thấy ai gắn với ai, theo cách nào. Nó giúp bạn nghĩ ra chuyện nhanh hơn mọi bảng tính cách.
- Vẽ mỗi nhân vật thành một hình nhỏ cỡ đồng xu, xếp quanh một vòng tròn lớn trên tờ giấy ngang.
- Nối mọi cặp nhân vật bằng đường thẳng. Nhóm bốn người có sáu đường, nhóm năm người có mười đường.
- Trên mỗi đường, viết một hoặc hai chữ tả quan hệ: thân, nể, hay cãi, ganh nhẹ, bảo vệ, chưa quen.
- Tô đậm đường nào có quan hệ một chiều, như A nể B mà B không để ý. Đánh mũi tên theo chiều đó.
- Khoanh đỏ một hai đường có va chạm, đây là cặp sinh chuyện nhiều nhất.
- Tìm đường nào chỉ ghi "bình thường" hoặc không biết ghi gì. Hoặc nghĩ thêm cho cặp đó, hoặc cân nhắc bỏ bớt một nhân vật.
Sơ đồ không cố định. Sau mỗi câu chuyện, cập nhật lại: hai nhân vật từng hay cãi nay đã thân hơn thì sửa chữ trên đường nối. Nhìn sơ đồ thay đổi qua thời gian cũng chính là thấy nhóm của bạn đang lớn lên.
Phép thử xếp hàng bóng đen
Đây là phép thử nhanh nhất cho một nhóm. Vẽ các nhân vật đứng thẳng thành một hàng ngang, cùng một đường chân, mỗi người cách nhau một khoảng nhỏ. Dùng bút dạ đen tô kín từng hình, chỉ chừa nền trắng. Đưa tờ giấy cho một người chưa biết nhóm này và kể tính cách từng nhân vật bằng một câu; hỏi họ ghép câu với bóng nào.
Nếu họ ghép đúng hầu hết, nhóm đã ổn. Nếu hai bóng trông gần giống nhau, quay lại bảng các trục và đổi một trong hai về hình khối hoặc kích cỡ. Cách sửa thường hiệu quả là thêm một phần nhô ra khác biệt: tai dài, mũ chóp, đuôi cong, cái balo to. Phần nhô ra đó cũng trở thành dấu hiệu nhận diện khi nhân vật ở xa.
Phép thử thứ hai là thử màu: cắt từng nhân vật đã tô màu, nheo mắt nhìn cả hàng. Hai nhân vật cùng tông màu sẽ hoà vào nhau dù bóng khác. Phép thử thứ ba là thử lời: viết một câu thoại mà không ghi ai nói, đọc lên, xem có đoán được nhân vật không.
Ví dụ: năm nhân vật rau củ của lớp thầy Phong
Thầy Phong dạy lớp bốn ở Thái Nguyên, muốn cả lớp có một nhóm nhân vật cho góc đọc sách. Lớp chọn chủ đề rau củ trong vườn trường và chia năm tổ, mỗi tổ một nhân vật. Bản đầu, ba tổ đều vẽ nhân vật tròn, mắt to, cười: quả cà chua, củ hành, quả bí. Xếp hàng tô đen, cả lớp không ai phân biệt được.
Thầy cho mỗi tổ rút một thẻ trục: một tổ phải làm nhân vật cao nhất, một tổ thấp nhất, một tổ có hình góc cạnh. Tổ củ hành đổi thành cây hành lá cao gầy, hay lo xa. Tổ quả bí giữ dáng tròn nhưng to gấp đôi, chậm chạp, hiền. Tổ quả ớt thành nhân vật nhỏ nhất, nhọn, nhanh nhảu, hay rủ cả nhóm đi phiêu lưu. Thêm củ cà rốt người mới chuyển đến và cây nấm ít nói.
Cả lớp vẽ sơ đồ quan hệ lên tờ giấy lớn. Ớt và bí hay cãi vì một đứa vội một đứa chậm, hành lá nể nấm, cà rốt chưa quen ai. Từ sơ đồ, mỗi tuần một tổ kể một chuyện ngắn. Thầy không chọn tổ nào hay nhất, chỉ dán tất cả cạnh nhau và hỏi cả lớp thích nhất cặp nhân vật nào gặp nhau.
Lỗi hay gặp khi dựng nhóm
Những lỗi dưới đây làm nhóm trông rời rạc hoặc nhạt, dù từng nhân vật vẽ đẹp:
- Nhân vật chính quá nổi, các bạn quá mờ. Người phụ vẫn cần một mong muốn riêng, không chỉ đứng sau cổ vũ.
- Mỗi nhân vật một phong cách vẽ. Khác nét quá nhiều trông như dán từ năm bộ tranh. Thống nhất kiểu mắt và độ dày nét.
- Tương phản dựa vào khuôn mẫu. Gắn tính cách với giới tính, vùng miền hay dân tộc là con đường tắt dễ gây tổn thương. Tạo tương phản bằng hình khối và hành động.
- Nhóm quá đông từ đầu. Bảy, tám nhân vật cùng lúc khó nhớ. Bắt đầu với ba, thêm dần khi đã có chuyện cần người mới.
- Quan hệ ai cũng thân với ai. Nhóm hoà thuận tuyệt đối không có chuyện để kể. Cần ít nhất một cặp có va chạm nhẹ.
Sau khi sửa, làm lại phép thử bóng đen một lần nữa. Nếu người lạ nhận ra đúng mọi nhân vật và kể được một chuyện có thể xảy ra giữa hai trong số đó, nhóm đã sẵn sàng.
Chuyện đầu tiên: cho cả nhóm gặp nhau
Khi nhóm đã có hình và sơ đồ, câu chuyện đầu tiên nên là chuyện các nhân vật gặp nhau. Chuyện này vừa giới thiệu nhóm với người đọc, vừa kiểm tra xem các quan hệ trên sơ đồ có hiện được ra thành hành động không.
- Chọn người mới hoặc người khởi xướng làm điểm nhìn. Người đọc theo chân nhân vật này gặp lần lượt từng người.
- Mỗi lần gặp, cho người được gặp làm đúng một việc thể hiện tính cách: đứa vội chạy ngang qua, đứa ít nói chỉ gật đầu, đứa lo xa chìa ra cái ô.
- Đặt một sự cố nhỏ cần cả nhóm cùng xử lý, như con diều mắc trên cây hay trời sắp mưa khi đang phơi đồ.
- Để mỗi nhân vật góp một phần khác nhau vào cách gỡ, dùng đúng vai trong nhóm.
- Kết bằng một hình cả nhóm đứng cạnh nhau. Đây sẽ là hình bạn dùng lại nhiều nhất về sau.
Nếu khi kể bạn thấy một nhân vật không có việc gì để làm, đó là tín hiệu vai của nó còn mờ hoặc trùng với người khác. Sửa trên sơ đồ trước rồi mới kể lại.
Câu hỏi thường gặp
Một nhóm nhân vật nên có bao nhiêu thành viên?
Ba đến năm là vừa. Ba nhân vật dễ quản lý và đủ tạo va chạm. Năm nhân vật cho nhiều chuyện hơn nhưng đòi hỏi bạn tạo tương phản kỹ hơn. Bắt đầu với ba, thêm người khi chuyện thật sự cần một vai mới.
Làm sao để nhóm nhân vật trông thuộc về nhau mà vẫn khác nhau?
Giữ chung một vài thứ như kiểu mắt, độ dày nét, mức đơn giản hoá và cùng một chủ đề thế giới. Khác nhau ở hình khối, kích cỡ, màu chính và cách phản ứng. Chung ở cách vẽ, khác ở hình dáng là nguyên tắc dễ nhớ.
Sơ đồ quan hệ có cần đúng mãi không?
Không. Sơ đồ là bản ghi hiện tại và nên được sửa sau mỗi chuyện lớn. Quan hệ thay đổi là dấu hiệu nhóm đang sống. Giữ lại các bản cũ để xem nhóm đã đổi thế nào qua thời gian.
Cả lớp cùng dựng nhóm nhân vật thì chia việc thế nào?
Chia mỗi tổ một nhân vật, nhưng thống nhất trước chủ đề, kiểu mắt và độ dày nét. Cho mỗi tổ một trục tương phản bắt buộc để tránh vẽ giống nhau. Vẽ sơ đồ quan hệ chung trên giấy lớn, không chấm hay xếp hạng nhân vật của tổ nào.
Nhân vật hài hước trong nhóm nên được xây dựng thế nào?
Cái buồn cười nên đến từ hành động và tình huống như vụng về, nghe nhầm, quá hăng hái. Tránh lấy ngoại hình, giọng nói vùng miền hay dân tộc làm trò cười. Nhân vật hài hước vẫn cần một mong muốn nghiêm túc để người đọc thương nó.