Để mười hai con giáp thành một bộ nhân vật của riêng bạn, hãy đặt ba đến bốn quy tắc chung cho cả bộ trước, như cùng tỉ lệ đầu thân, cùng kiểu mắt, cùng độ dày nét, rồi mới tìm dấu hiệu riêng của từng con. Vẽ lần lượt từng con mà không có quy tắc chung, đến con thứ mười hai tay bạn đã đổi nét, và cả bộ trông như do nhiều người vẽ.
Bộ con giáp của người Việt có con mèo thay cho con thỏ, nên đừng lấy bộ mẫu của nước khác rồi đổi tên. Bài này đi từ khung chung của cả bộ, bảng dấu hiệu nhận diện cho từng con, cách xử lý hai con khó là rồng và rắn, cho tới thứ tự vẽ giúp cả bộ đều tay. Bài chỉ bàn chuyện thiết kế hình, không bàn chuyện xem tuổi.
Vì sao bộ mười hai con khó hơn mười hai nhân vật lẻ
Một nhân vật lẻ chỉ cần đẹp và rõ. Một bộ mười hai con còn cần thêm hai điều nữa: đứng cạnh nhau phải thuộc cùng một nhà, và con nào cũng phải nhận ra từ xa. Hai yêu cầu này kéo về hai phía. Quy tắc chung càng chặt thì các con càng giống nhau; dấu hiệu riêng càng mạnh thì cả bộ càng lỏng lẻo.
Thêm một khó khăn: các con giáp khác nhau rất xa về kích thước thật. Con chuột nhỏ bằng lòng bàn tay, con trâu to bằng cả chiếc xe. Nếu giữ kích thước thật, chuột sẽ là một chấm bên cạnh trâu. Nếu vẽ tất cả bằng nhau, người xem mất đi cảm giác về loài. Phần lớn bộ con giáp hoạt hình chọn cách ở giữa: các con gần bằng nhau, nhưng con to vẫn hơi to hơn, con nhỏ vẫn hơi nhỏ hơn, chênh nhau khoảng một phần ba.
Một khó khăn nữa là bộ thường được dùng từng con một, như thiệp Tết cho năm đó, rồi lại dùng cả bộ cùng nhau, như tờ lịch treo tường hay bộ thẻ trò chơi. Thiết kế phải chịu được cả hai cách dùng. Vì vậy hãy làm việc trên một tờ giấy lớn có đủ mười hai ô ngay từ đầu, không vẽ xong con này mới nghĩ tới con kia.
Bốn quy tắc chung nên chốt trước khi vẽ con đầu tiên
Viết bốn quy tắc dưới đây lên đầu tờ giấy, kèm một hình mẫu nhỏ minh hoạ mỗi quy tắc. Mỗi con vẽ xong, đối chiếu lại.
- Tỉ lệ đầu thân. Ví dụ: đầu bằng thân, cả bộ đứng hai chân. Hoặc đầu bằng nửa thân, cả bộ đi bốn chân. Không trộn hai kiểu trong cùng một bộ.
- Kiểu mắt. Chọn một kiểu cho cả bộ: chấm tròn đen, hình hạt đậu có điểm sáng, hay nét cong khi cười. Mắt giống nhau là sợi chỉ nối mười hai con thành một nhà.
- Nét viền và màu. Cùng một cây bút, cùng độ dày nét. Bảng màu chung khoảng sáu đến tám màu, mỗi con dùng hai ba màu trong số đó, không tự thêm màu mới.
- Một phụ kiện chung. Ví dụ cả bộ đều quàng một chiếc khăn, mỗi con một màu, hoặc cả bộ đều cầm một vật đặc trưng của Tết. Phụ kiện chung giúp bộ nhận ra là một bộ kể cả khi chỉ đứng một con.
Bốn quy tắc là đủ. Nhiều hơn, bạn sẽ thấy mình phải ép những con có dáng đặc biệt như rắn vào khuôn không vừa. Ít hơn, các con sẽ trôi xa nhau.
Nếu làm bộ này cho trẻ tô màu, có thể bỏ quy tắc màu và giữ ba quy tắc còn lại. Trẻ sẽ tự chọn màu, và bộ vẫn thống nhất nhờ dáng, mắt và nét viền.
Dấu hiệu nhận diện từng con giáp
Mỗi con giữ tối thiểu hai dấu hiệu dưới đây. Cột cuối là gợi ý tính cách theo dáng loài, không theo chuyện tuổi, để bạn có điểm khởi đầu và đổi theo ý mình.
| Con giáp | Hai dấu hiệu phải giữ | Gợi ý dáng và tính cách |
|---|---|---|
| Chuột | tai tròn to, đuôi dài mảnh | nhanh nhẹn, nhỏ mà lanh, đứng nhón |
| Trâu | sừng cong về sau, mõm rộng | vững chãi, chậm rãi, dáng vuông |
| Hổ | vằn đen trên trán và thân, mõm có râu | dũng mãnh nhưng có thể vụng về đáng yêu |
| Mèo | tai tam giác, râu ria, con ngươi có thể dọc | điệu đà hoặc tò mò, dáng mềm |
| Rồng | thân dài uốn khúc, râu và vảy | uyển chuyển, bay lượn |
| Rắn | thân dài không chân, lưỡi chẻ | mềm mại, kín đáo, uốn thành hình chữ S |
| Ngựa | bờm dài, mặt dài, móng guốc | phóng khoáng, thích chạy, dáng cao |
| Dê | sừng ngắn cong, chòm râu cằm | hiền, hơi bướng, dáng nhỏ gọn |
| Khỉ | tai bên đầu, đuôi dài cong, tay dài | nghịch ngợm, leo trèo, dáng linh hoạt |
| Gà | mào đỏ, đuôi cong, chân có cựa | tự tin, gáy sớm, ưỡn ngực |
| Chó | mõm dài, tai cụp hoặc vểnh, đuôi vẫy | trung thành, nhiệt tình |
| Lợn | mũi dẹt hai lỗ, đuôi xoắn | tròn trịa, vui vẻ, dễ gần |
Để ý hổ và mèo: đặt cạnh nhau rất dễ lẫn. Hãy làm hổ to hơn hẳn, mõm rộng, vằn đậm và rõ; mèo nhỏ hơn, mõm hẹp, có thể chỉ có vài vằn nhạt hoặc lông trơn. Kiểm tra bằng bóng đen trước khi tô màu.
Hai con khó: rồng và rắn
Rồng là con duy nhất không có thật, nên không có con vật để quan sát. Đây vừa là tự do vừa là cái bẫy: người vẽ dễ lấy hình rồng phương Tây có cánh dơi, bụng to phun lửa, trông lạc hẳn khỏi bộ. Rồng trong mỹ thuật Việt, như trên chạm khắc đình làng hay đồ gốm cổ, thường có thân dài uốn khúc mềm mại, không có cánh, có râu và vảy. Bạn không cần chép một mẫu chạm khắc nào, chỉ cần giữ tinh thần đó: dài, uốn, bay mà không cần cánh.
Vấn đề tiếp theo là tỉ lệ. Rồng thân dài sẽ làm vỡ ô vuông của bộ. Cách giải quyết là cho rồng cuộn thân lại, đầu theo quy tắc tỉ lệ của bộ, thân uốn thành một vòng tròn hoặc hình chữ S gọn trong ô. Đầu rồng vẫn có mắt kiểu chung của cả bộ.
Rắn không có chân, nên không đứng hai chân như các con khác được. Nếu cả bộ đứng hai chân, cho rắn dựng nửa thân trên lên, phần thân dưới cuộn thành khoanh làm "chân đế", đầu ở cùng độ cao với các con khác. Lưỡi chẻ là dấu hiệu quan trọng, nhưng với bộ dành cho trẻ, có thể chỉ thè ra một chút khi cười. Để rắn dễ mến, dùng màu sáng, mắt to tròn theo quy tắc chung, đầu tròn hơn đầu rắn thật.
Thứ tự vẽ để cả bộ đều tay
Đừng vẽ theo thứ tự Tý, Sửu, Dần như trên lịch. Làm theo thứ tự dưới đây giúp tay bạn ổn định trước khi gặp con khó.
- Vẽ ba con dễ và khác nhau nhất trước, ví dụ lợn, gà, chó. Dùng chúng để thử bốn quy tắc chung, sửa quy tắc nếu cần.
- Khi ba con đầu đã ổn, phác nhanh cả mười hai con bằng bút chì trên cùng một tờ, mỗi con dưới hai phút, chỉ cần dáng và dấu hiệu.
- Đặt tờ phác ra xa, kiểm tra bóng đen: con nào khó nhận ra, con nào lấn át cả bộ. Sửa ở bản phác, chưa đi nét.
- Đi nét cả mười hai con trong một hoặc hai buổi liền nhau, cùng một cây bút. Đi nét cách nhau nhiều ngày rất dễ lệch nét.
- Tô màu theo màu, không theo con: tô hết các chỗ màu vàng của cả bộ, rồi đến màu đỏ. Làm vậy màu đều hơn và bạn thấy ngay chỗ nào dùng một màu quá nhiều.
Rồng và rắn để cuối cùng, khi tay đã quen với quy tắc của bộ. Nếu vẽ chúng đầu tiên, bạn dễ đặt ra quy tắc phục vụ hai con đặc biệt mà các con khác phải chịu theo.
Ví dụ: nhóm bạn ở Quảng Ninh làm lịch treo tường tự vẽ
Bốn bạn học lớp mười một ở Quảng Ninh làm một bộ lịch treo tường tự vẽ để tặng thầy cô dịp Tết. Mỗi bạn nhận ba con giáp. Bản đầu tiên, bốn phong cách khác nhau: một bạn vẽ mắt to lấp lánh, một bạn vẽ nét đậm vuông vức, một bạn vẽ con vật gần như thật, một bạn vẽ tối giản bằng hình tròn.
Cả nhóm ngồi lại, chọn ra quy tắc từ mỗi người: mắt chấm tròn của bạn tối giản, nét viền đậm của bạn thứ hai, tỉ lệ đầu bằng thân, và chiếc khăn quàng đỏ cho mọi con. Mỗi bạn vẽ lại ba con của mình theo bốn quy tắc đó, nhưng giữ một nét riêng ở cách vẽ dấu hiệu loài.
Kết quả là một bộ đồng nhất mà khi nhìn kỹ vẫn thấy dấu tay của bốn người: con khỉ có cái đuôi uốn thành hình xoắn ốc rất cầu kỳ, con trâu có cặp sừng vẽ bằng một nét liền. Thầy cô nhận lịch không hỏi ai vẽ đẹp nhất, mà hỏi chiếc khăn đỏ ý tưởng của ai. Đó là câu hỏi đúng: quy tắc chung là thứ cả nhóm cùng làm ra.
Câu tự hỏi khi đặt cả bộ cạnh nhau
Khi đã đi nét xong, dán mười hai con thành hàng ngang trên tường, lùi ra ba bước và trả lời từng câu. Câu nào trả lời không chắc thì ghi tên con giáp cần sửa bên cạnh.
- Che tên đi, một người chưa xem bộ này có gọi đúng tên cả mười hai con không? Con nào bị gọi nhầm, nhầm với con nào?
- Có con nào to hoặc đậm màu đến mức kéo mắt người xem về một phía không?
- Mắt của cả mười hai con có cùng kiểu, cùng cỡ không, hay con vẽ sau mắt to dần lên theo thói quen?
- Phụ kiện chung có mặt ở mọi con không, hay rồng và rắn bị bỏ sót vì khó đặt?
- Nếu chỉ in một con lên thiệp, người nhận có nhận ra nó thuộc một bộ không?
- Có con nào trông như đang mang một tính cách xấu mà bạn không định cho nó, ví dụ con chuột trông gian, con rắn trông hiểm?
Câu cuối dễ bị bỏ qua nhưng quan trọng với bộ dùng cho thiệp Tết. Người tuổi nào cũng muốn con giáp của mình trông dễ mến. Nếu một con trông gian hay dữ, thường chỉ cần mở to mắt, làm tròn các góc nhọn trên mặt và đổi miệng thành nét cong lên là đủ.
Sau vòng kiểm này, chụp lại cả hàng và cất cùng bốn quy tắc chung. Năm sau muốn vẽ thêm một tư thế mới cho con giáp của năm đó, bạn mở ra là vẽ khớp với cả bộ.
Câu hỏi thường gặp
Con giáp của Việt Nam khác các nước khác ở đâu?
Bộ con giáp người Việt dùng con mèo ở vị trí thứ tư, trong khi nhiều nước dùng con thỏ. Khi vẽ bộ của riêng bạn, hãy vẽ con mèo đúng với dấu hiệu của mèo, đừng lấy hình thỏ rồi đổi tai.
Có nên cho mười hai con giáp mặc áo dài hay trang phục Tết không?
Được, nếu là phụ kiện chung của cả bộ và làm đơn giản. Một tấm áo hay chiếc khăn cùng kiểu cho cả mười hai con giúp bộ đồng nhất. Tránh trang phục cầu kỳ che mất dấu hiệu loài.
Có thể lấy cảm hứng từ một bộ con giáp đã có không?
Lấy cảm hứng ở mức nguyên tắc, như việc họ giữ cùng tỉ lệ, là được. Không chép dáng, màu hay phụ kiện. Hãy quay về con vật thật để tìm dấu hiệu và tự đặt quy tắc chung cho bộ của mình.
Bộ con giáp cho trẻ tô màu nên vẽ thế nào?
Nét viền rõ, khép kín, ít chi tiết nhỏ, khoảng trống đủ rộng cho bút sáp. Bỏ vảy, lông chi tiết, chỉ giữ dấu hiệu loài. Để trẻ tự chọn màu và đừng sửa màu của trẻ cho đúng con vật thật.
Một người vẽ cả bộ mười hai con mất bao lâu?
Tuỳ mức chi tiết. Với bộ đơn giản, phác cả mười hai con mất vài giờ, đi nét và tô màu thêm một hai buổi. Phần tốn thời gian nhất thường là chốt quy tắc chung và sửa những con lẫn nhau.