Nhân hoá con vật có bốn nấc: con vật thật có biểu cảm, con vật bốn chân mà cư xử như người, con vật đứng hai chân như người, và người mang vài nét thú như tai hay đuôi. Nấc càng cao thì nhân vật làm được càng nhiều việc của người, nhưng càng dễ mất dấu hiệu loài. Chọn nấc nào phụ thuộc vào câu chuyện bạn muốn kể và nhân vật sẽ phải làm gì.
Nhiều người vẽ thẳng lên nấc ba vì thấy quen, rồi lúng túng khi con mèo cần cầm cốc, con cá cần đi bộ. Bài này chia rõ từng nấc, nêu cách vẽ chân, khớp và dáng ở mỗi nấc, và cho một bài tập vẽ một con vật ở cả bốn nấc để bạn tự cảm nhận khác biệt.
Bốn nấc nhân hoá và mỗi nấc làm được gì
Bảng dưới đây so sánh bốn nấc theo những câu hỏi thực tế: nhân vật đứng thế nào, cầm đồ ra sao, có mặc quần áo không, và hợp với loại chuyện nào.
| Nấc | Dáng và chân | Cầm đồ, quần áo | Hợp với |
|---|---|---|---|
| 1. Con vật có biểu cảm | bốn chân như thật, chỉ mặt và tư thế có cảm xúc | ngậm bằng miệng, không mặc gì | chuyện về thiên nhiên, nhật ký nuôi thú cưng |
| 2. Bốn chân, cư xử như người | vẫn đi bốn chân, có lúc ngồi như người | cầm tạm bằng chân trước, có thể quàng khăn, đội mũ | truyện tranh ngắn, nhãn dán biểu cảm |
| 3. Đứng hai chân | đứng thẳng, chân sau thành chân chính | chân trước thành tay, mặc quần áo đầy đủ | truyện dài có nghề nghiệp, trường học, cửa hàng |
| 4. Người có nét thú | dáng người hoàn toàn | như người | nhân vật cho tuổi lớn, truyện phiêu lưu |
Nấc bốn ít khi được gọi là nhân hoá con vật nữa, vì con vật chỉ còn là trang trí. Nếu mục đích của bạn là để loài vật mang tính cách, nấc hai và nấc ba thường cho kết quả rõ nhất.
Một câu chuyện nên giữ một nấc chung cho mọi nhân vật. Con chó đứng hai chân dắt con mèo bốn chân đi dạo sẽ khiến người đọc hỏi: vậy con mèo là thú cưng còn con chó là người sao?
Nấc một và nấc hai: giữ dáng loài, đặt cảm xúc vào tư thế
Ở nấc một, con vật vẫn đúng giải phẫu của loài. Việc nhân hoá nằm ở mắt, lông mày và tư thế. Con chó buồn không khóc ra nước mắt mà nằm bẹp, cằm đặt lên hai chân trước, mắt ngước lên. Đây là nấc khó nhất về quan sát vì bạn không có quần áo hay đồ vật để kể chuyện, mọi thứ phải đến từ cách con vật cử động thật.
Nấc hai cho phép con vật làm vài việc của người nhưng vẫn đi bốn chân. Con mèo ngồi bệt, hai chân sau duỗi ra như người ngồi đất, chân trước ôm bát cơm. Con gà đội nón lá đi chợ. Mẹo là chỉ cho con vật vượt một quy luật mỗi lần: đã ngồi như người thì đừng cầm đũa, đã cầm đũa thì đừng ngồi như người. Vượt hai quy luật cùng lúc, nhân vật trượt sang nấc ba mà dáng chưa kịp đổi theo, nhìn rất gượng.
Nấc hai rất hợp với bộ nhãn dán biểu cảm vì hình nhỏ, cần đọc nhanh, mà dáng bốn chân thì bóng đen nhận ra loài ngay. Cô Thảo, giáo viên mỹ thuật ở Cần Thơ, cho học sinh lớp bốn vẽ con vịt ở nấc hai: vịt đội mũ bảo hiểm, vịt ôm cặp sách, vịt che ô. Cả lớp đều giữ được dáng vịt vì cô chỉ cho phép thêm một đồ vật.
Nấc ba: khi con vật đứng lên, chân và khớp phải đổi theo
Nhiều loài thú bốn chân như chó, mèo, ngựa thật ra đi bằng ngón hoặc bằng móng guốc. Cái khớp mà ta tưởng là đầu gối gập ngược ở chân sau thực chất là cổ chân. Khi cho chúng đứng hai chân, bạn có hai cách.
Cách thứ nhất: giữ chân thú. Đùi ngắn, cẳng chân dài, cổ chân nhấc cao, nhân vật đứng trên mũi bàn chân. Dáng này giữ được chất thú, hợp với nhân vật nhanh nhẹn như cáo, thỏ. Bù lại khó vẽ hơn và trông hơi chênh vênh khi đứng yên.
Cách thứ hai: đổi sang chân người. Đùi và cẳng chân bằng nhau, cả bàn chân chạm đất, đầu gối gập về phía trước như người. Dáng này vững, dễ mặc quần, hợp với nhân vật hiền, chậm như gấu, trâu, heo. Gấu vốn đi cả bàn chân nên đổi sang dáng người rất tự nhiên.
Với chân trước thành tay, hãy quyết định có ngón cái hay không. Nhân vật cầm bút, cầm đũa cần ngón cái tách ra. Nhân vật chỉ cầm đồ to như cái giỏ thì bàn tay hình găng tay là đủ. Đuôi cũng phải tìm chỗ: mặc quần thì đuôi thò ra ở đâu? Câu hỏi nhỏ này người đọc truyện tranh sẽ để ý, nên hãy vẽ một lỗ quần hoặc cho nhân vật mặc váy, áo dài thả.
Ví dụ: anh Tuấn ở Nghệ An đổi nấc giữa chừng
Anh Tuấn làm truyện tranh bốn khung về một con trâu để kể cho con gái nghe trước giờ ngủ. Ban đầu anh vẽ trâu ở nấc ba: đứng hai chân, mặc áo kẻ, đội mũ cói. Đến khung thứ hai, trâu phải lội xuống ruộng, và anh nhận ra con trâu đứng hai chân lội ruộng trông như một người đội đầu trâu, mất hết cái chất nặng nề, chậm chạp mà anh thích ở loài này.
Anh vẽ lại ở nấc hai: trâu đi bốn chân, chỉ đội mũ cói và đeo một cái túi vải bên hông. Trâu vẫn biết nói, biết giúp bạn bè, nhưng lội ruộng, nằm đầm nước, gãi lưng vào gốc cây đều đúng như trâu thật. Con gái anh lập tức nhận ra những cảnh mình đã thấy khi về quê ngoại, và chính điều đó làm cô bé cười.
Bài học anh rút ra: hãy viết trước ba cảnh quan trọng nhất của câu chuyện, rồi chọn nấc nào mà cả ba cảnh đều vẽ được tự nhiên. Nếu một cảnh đòi nấc ba còn hai cảnh kia đòi nấc hai, thường nên sửa cảnh, không sửa nhân vật. Anh đổi cảnh trâu viết thư thành cảnh trâu nhờ bạn chim sẻ viết hộ, và câu chuyện lại có thêm một nhân vật phụ.
Chọn nấc theo câu chuyện, không theo thói quen
Câu chuyện có cần đồ vật nhỏ không? Nếu nhân vật phải viết, nấu ăn, sửa xe thì cần nấc ba. Nếu chỉ cần chạy, trốn, ngủ, ăn thì nấc một hoặc hai đủ, và giữ được vẻ con vật.
Có người thật xuất hiện cùng không? Truyện có người thật đi cạnh con vật thì con vật nên ở nấc một hoặc hai. Đặt người cạnh con chó mặc vest đứng hai chân sẽ đặt ra câu hỏi về thế giới truyện mà bạn phải trả lời.
Người xem bao nhiêu tuổi? Trẻ mẫu giáo dễ đồng cảm với nấc hai: con vật quen mà làm việc ngộ nghĩnh. Học sinh lớn và người lớn chấp nhận nấc ba, bốn vì đã quen với thế giới truyện tưởng tượng.
Loài có hợp đứng lên không? Cá, rắn, ốc khó đứng hai chân. Thay vì gượng ép, cho chúng nấc hai với cử chỉ bằng vây, bằng thân, hoặc ngồi trong một vật chứa như bát nước có chân.
Bạn sẽ vẽ nhân vật bao nhiêu lần? Nhân vật chỉ dùng cho một tấm thiệp thì nấc nào cũng được. Nhân vật sẽ xuất hiện trong hàng chục khung truyện hay một bộ nhãn dán thì nên chọn nấc mà bạn vẽ nhanh và đều tay nhất, vì mỗi chi tiết nấc ba như quần áo, ngón tay, đuôi thò ra khỏi quần đều phải lặp lại đúng ở mọi hình.
Nhân vật có cần di chuyển nhiều không? Câu chuyện có nhiều cảnh chạy, nhảy, leo trèo thì dáng bốn chân ở nấc hai cho chuyển động đẹp và đúng loài. Câu chuyện chủ yếu là trò chuyện, ngồi bàn, làm việc thì nấc ba giúp nhân vật có tay để diễn tả.
Bài tập: một con vật, bốn nấc, trên một tờ giấy
Bài tập này mất khoảng bốn mươi phút và cho bạn thấy rõ mỗi nấc được gì, mất gì. Chọn một con vật bạn quen, chia tờ giấy làm bốn ô.
- Ô một: vẽ con vật ở nấc một đang buồn. Chỉ được đổi tư thế và mắt, không thêm đồ vật.
- Ô hai: vẽ nó ở nấc hai, vẫn buồn, được thêm đúng một đồ vật, chẳng hạn cái ô rách.
- Ô ba: vẽ nó đứng hai chân, buồn, mặc một bộ đồ hợp với tính cách. Chọn giữ chân thú hay đổi chân người và ghi lý do bên cạnh.
- Ô bốn: vẽ một người mang hai nét của con vật đó, buồn. Để ý xem nét nào của loài còn giữ được.
- Đặt bốn ô cạnh nhau, che phần màu, hỏi một người khác ô nào họ thấy buồn nhất và ô nào họ nhận ra loài nhanh nhất. Thường hai câu trả lời không trùng nhau, và đó là bài học chính.
Đừng cố làm cả bốn ô đẹp ngang nhau. Mục đích là nhìn sự đánh đổi, không phải để chọn hình đẹp nhất. Giữ tờ giấy này, lần sau bắt đầu nhân vật mới bạn sẽ chọn nấc nhanh hơn.
Những thứ không cần làm khi nhân hoá ở nấc cao
Lên nấc ba, bốn rất dễ sa đà vào chi tiết. Danh sách dưới đây là những việc tốn công mà ít khi giúp nhân vật rõ hơn.
- Vẽ đủ năm ngón tay cho mọi nhân vật. Bốn ngón, thậm chí ba ngón, vẫn cầm đồ được và giữ chất hoạt hình.
- Cho mọi con vật mặc quần áo kín người. Nhiều nhân vật chỉ cần một chiếc khăn, một cái mũ hoặc một cái túi là đủ đánh dấu chúng sống như người.
- Vẽ lông từng sợi. Vài nét răng cưa ở má, ngực, đuôi đủ gợi lông; phủ lông kín người làm hình nặng nề và khó vẽ lại.
- Bắt mọi loài có cùng chiều cao. Chuột nhỏ, voi to là thông tin người xem cần, cứ giữ chênh lệch kích cỡ.
- Giải thích thế giới truyện bằng lời. Nếu dáng và đồ vật nhất quán, người xem tự hiểu con vật trong truyện sống như người.
Mỗi thứ bạn bỏ bớt là một thứ không phải giữ nhất quán về sau. Nhân vật càng ít chi tiết thừa, bạn càng dễ vẽ lại nó trong nhiều tư thế mà không sai lệch.
Câu hỏi thường gặp
Có thể cho cùng một nhân vật lúc đi bốn chân, lúc đứng hai chân không?
Được, nhiều truyện cho nhân vật đứng lên khi làm việc tay và hạ xuống bốn chân khi chạy. Điều kiện là dáng đứng phải đúng một kiểu chân đã chọn, và bạn dùng quy tắc đó cho cả câu chuyện.
Con chim nhân hoá đứng hai chân thì tay ở đâu?
Chim vốn đã đứng hai chân nên chỉ cần quyết định cánh có làm tay hay không. Cách dễ là đầu cánh xoè ra ba bốn lông chính làm ngón, gập lại khi cầm đồ. Đừng thêm đôi tay người mọc riêng vì nhìn rất lạ.
Nấc nào dễ vẽ nhất cho người mới?
Nấc hai thường dễ nhất vì dáng vẫn là con vật, bạn chỉ thêm một đồ vật hoặc một cử chỉ người. Nấc một đòi hỏi quan sát kỹ, còn nấc ba cần hiểu cách khớp chân đổi khi đứng lên.
Vì sao nhân vật con vật đứng hai chân của mình trông cứng?
Thường do chân vẫn giữ khớp gập ngược của thú bốn chân nhưng đứng yên thẳng đơ, hoặc đầu quá to so với chân mảnh. Thử đổi sang chân người, hạ trọng tâm và cho nhân vật nghiêng người một chút về một bên.
Trẻ nhỏ nên vẽ con vật nhân hoá ở nấc nào?
Để trẻ tự chọn. Trẻ thường thích cho con vật đội mũ, đeo cặp ở nấc hai. Người lớn chỉ cần hỏi con vật đó đang làm gì, đừng sửa dáng hay chấm tranh đẹp xấu, vì cách nghĩ của trẻ mới là điều đáng khen.