Lời thoại tốt cho nhân vật tự vẽ là câu ngắn, chỉ nói điều hình chưa cho thấy, và nghe đúng giọng riêng của nhân vật đó; bóng thoại chứa nó phải đặt sao cho mắt người đọc đi từ trên xuống, từ trái sang phải, gặp người nói trước rồi mới tới người đáp.
Nhiều truyện vẽ đẹp vẫn khó đọc vì lời thoại dài, ai cũng nói giống ai, hoặc bóng thoại đặt lộn khiến người đọc đọc câu trả lời trước câu hỏi. Phần dưới đi qua việc của lời thoại, cách tạo giọng riêng, cách cắt câu, các kiểu bóng, quy tắc đặt bóng, viết chữ tay trong bóng, một ví dụ sửa trước và sau, và những lỗi hay gặp.
Lời thoại làm việc mà hình không làm được
Hình cho thấy nhân vật đang ở đâu, đang làm gì, đang vui hay buồn. Lời thoại nên dành cho những thứ hình không chở được: điều nhân vật nghĩ mà không lộ trên mặt, một cái tên, một lời hứa, một câu nói dối, hay chính giọng điệu của nhân vật. Nếu hình đã vẽ nhân vật cầm ô đứng dưới mưa, câu "trời mưa quá" là thừa; câu "may mà mình mang ô của bạn" thì kể thêm một điều mới.
Một cách kiểm đơn giản: che lời thoại và đọc chỉ bằng hình. Rồi che hình và đọc chỉ lời. Nếu hai lần đọc kể cùng một điều, lời đang lặp lại hình. Nếu che lời mà không hiểu chuyện gì, hình đang dựa quá nhiều vào lời. Tốt nhất là hai lần đọc đều hiểu được một phần, ghép lại mới trọn.
Lời thoại cũng là nơi người đọc nghe thấy nhân vật lần đầu. Họ có thể quên dáng nhân vật nhưng nhớ một câu nó hay nói. Vì vậy câu đầu tiên nhân vật nói trong truyện đáng được viết kỹ nhất.
Giọng riêng cho từng nhân vật
Giọng riêng không cần tiếng địa phương hay lối nói lạ. Nó nằm ở độ dài câu, từ hay dùng và cách phản ứng. Ví dụ ba nhân vật cùng gặp chuyện trời đổ mưa:
| Nhân vật | Cách nói | Câu khi trời đổ mưa |
|---|---|---|
| Người vội vàng | Câu cụt, nhiều câu hỏi liền nhau, ít chủ ngữ | Mưa à? Ô đâu? Chạy không? |
| Người lo xa | Câu dài hơn, hay có "nếu", "lỡ", "mình đã bảo" | Mình đã bảo mang ô rồi, lỡ ướt hết sách thì sao. |
| Người ít nói | Một hai chữ, hoặc không nói, chỉ có dấu ba chấm | Ừ. |
| Người vui tính | Đổi chuyện thành trò, hay cảm thán | Ôi, được tắm miễn phí rồi! |
Một cách luyện: viết một tình huống, rồi cho từng nhân vật trong nhóm nói đúng một câu về nó. Đọc to các câu mà không nói tên, nhờ người nghe đoán câu nào của ai. Đoán đúng là giọng đã tách bạch. Tránh tạo giọng bằng cách giả tiếng vùng miền hay nói ngọng để gây cười; cách đó dễ thành chế giễu người thật.
Ghi giọng của mỗi nhân vật thành ba dòng trong hồ sơ: câu dài hay ngắn, hai ba từ hay dùng, phản ứng đầu tiên khi bất ngờ. Ba dòng này giúp bạn giữ giọng đều qua nhiều trang.
Cắt câu cho vừa bóng thoại
Viết thoải mái trước, cắt sau. Các bước dưới đây làm trên giấy nháp, trước khi đặt chữ vào truyện.
- Viết lời thoại cho cả trang như đang kể miệng, không lo độ dài.
- Gạch mọi câu nói lại điều hình đã cho thấy.
- Với câu còn lại, cắt các từ đệm như "thì", "là", "mà" nếu câu vẫn hiểu.
- Câu nào quá mười lăm chữ, tách thành hai bóng hoặc bỏ nửa sau.
- Đọc to từng câu. Câu nào đọc vấp, viết lại theo cách nhân vật thật sự nói.
- Đếm số bóng trên mỗi ô. Quá ba bóng, chuyển bớt sang ô bên cạnh hoặc thêm một ô.
Mục tiêu không phải là ít chữ bằng mọi giá. Một câu dài đúng chỗ, như lời giải thích vụng về của nhân vật đang lúng túng, lại làm người đọc cười. Cái cần cắt là chữ thừa, không phải chữ có việc.
Một mẹo cho người hay viết dài: giới hạn mỗi bóng bằng chiều rộng hai ngón tay đặt lên giấy. Chữ không vừa thì phải cắt, không được nới bóng.
Các kiểu bóng thoại thường dùng
Bóng tròn hoặc bầu dục, đuôi nhọn. Lời nói bình thường. Đuôi chỉ về phía miệng người nói, không chạm vào mặt.
Bóng viền răng cưa. La hét, giật mình, tiếng to. Dùng ít, nếu trang nào cũng có thì mất tác dụng.
Bóng hình đám mây, đuôi là chuỗi vòng tròn nhỏ. Điều nhân vật nghĩ, người khác không nghe thấy.
Bóng viền nét đứt. Thì thầm, nói nhỏ. Chữ bên trong cũng viết nhỏ hơn một chút.
Khung chữ nhật không đuôi. Lời dẫn của người kể, như "sáng hôm sau" hay "trong lúc đó". Đặt ở góc trên của ô.
Bóng không viền. Lời nói vọng từ ngoài khung hoặc tiếng nói nhỏ lan trong không gian. Hợp với truyện nhẹ nhàng, ít chữ.
Giữ một bộ kiểu bóng cho cả truyện. Chọn trước bóng nào dùng cho việc gì, ghi lên trang đầu sổ, và giữ nguyên tới cuối. Người đọc học quy ước của bạn sau vài trang; đổi giữa chừng làm họ phải học lại. Bóng của nhân vật đặc biệt, như một chú robot nói giọng đều đều, có thể vẽ viền vuông góc riêng để nhận ra ngay.
Đặt bóng thoại theo thứ tự đọc
Người đọc truyện tranh Việt đọc từ trái sang phải, từ trên xuống dưới, như đọc chữ. Bóng đặt ngược thứ tự này làm câu trả lời bị đọc trước câu hỏi. Các quy tắc:
- Bóng nói trước đặt cao hơn và lệch trái hơn bóng nói sau.
- Khi vẽ phác, đặt người nói trước ở bên trái ô. Nếu buộc phải để họ bên phải, kéo đuôi bóng dài qua.
- Đuôi bóng chỉ về miệng, không bắt chéo đuôi của bóng khác.
- Không đặt bóng che mặt, tay đang làm việc quan trọng, hay đồ vật đang là trung tâm chuyện.
- Chừa khoảng trống phía trên ô ngay từ lúc phác, vì đó là chỗ bóng thoại sẽ nằm.
- Hai bóng của cùng một người liền nhau thì nối bằng một dải hẹp thay vì vẽ hai đuôi.
Kiểm tra bằng cách đưa trang cho người khác đọc to. Họ đọc lộn thứ tự ở ô nào thì ô đó cần dời bóng. Phép thử này nhanh hơn mọi quy tắc.
Ở trang có nhiều ô, thứ tự đọc giữa các ô cũng ảnh hưởng tới bóng. Bóng cuối của ô trái nên nằm gần mép phải, bóng đầu của ô kế tiếp nằm gần mép trái, để mắt người đọc trượt sang đúng chỗ.
Viết chữ tay trong bóng
Viết chữ trước, vẽ viền bóng sau. Vẽ viền trước rồi nhét chữ vào thì chữ hay bị chật cuối dòng. Viết chữ bằng chì, rồi vẽ viền ôm theo khối chữ, chừa lề đều.
Kẻ dòng chì nhẹ. Hai dòng kẻ song song giữ cho chữ cao đều. Tẩy dòng kẻ sau khi tô mực.
Chừa chỗ cho dấu tiếng Việt. Dấu sắc, huyền, hỏi, ngã nằm trên, dấu nặng nằm dưới. Dòng kẻ quá sát nhau làm dấu dòng dưới chạm chữ dòng trên.
Chọn viết hoa hoặc viết thường cho cả truyện. Viết hoa dễ đọc ở cỡ nhỏ nhưng trông cứng; viết thường mềm hơn. Trộn lẫn trông như lỗi.
Chữ đậm để nhấn. Tô đậm một chữ quan trọng trong câu thay vì gạch chân hay viết to cả câu.
Luyện bảng chữ trước. Viết bảng chữ cái và vài câu mẫu có đủ năm dấu trên một tờ nháp, cùng cây bút sẽ dùng trong truyện. Chọn cỡ chữ mà bạn viết đều tay nhất, rồi giữ cỡ đó cho mọi bóng. Chữ mỗi trang một cỡ làm truyện trông như nhiều người viết.
Ví dụ: hai con chim sẻ của anh Hưng
Anh Hưng, nhân viên kỹ thuật ở Hà Nội, vẽ truyện về hai con chim sẻ trên ban công: Lúa béo tròn, ham ăn; Thóc gầy, hay lo. Trang đầu tiên anh viết: Lúa nói "Chào Thóc, hôm nay trời đẹp quá, chúng ta đi tìm thóc ăn đi". Thóc đáp "Ừ, nhưng cẩn thận con mèo nhà bên đấy, nó hay rình lắm". Cả hai câu đều dài, giọng giống nhau và câu đầu kể lại điều hình đã cho thấy.
Sau khi cắt theo các bước, câu của Lúa thành "Đói rồi! Đi!", ngắn, cụt, đúng tính ham ăn. Câu của Thóc thành "Lỡ con mèo..." với dấu ba chấm, đúng giọng lo xa. Ở ô thứ hai, anh vốn để Thóc đứng bên trái nhưng nói sau, người đọc đọc nhầm thứ tự; anh đổi chỗ hai chim trong bản phác.
Trang sửa xong có số chữ chưa bằng một nửa bản đầu, nhưng người đọc thử nhớ tên cả hai chim chỉ sau một trang. Anh giữ lại bảng giọng của hai nhân vật dán ở đầu sổ để mỗi trang mới đều kiểm lại.
Lỗi hay gặp
Ngoài lời dài và bóng đặt lộn, vài lỗi nữa hay gặp ở truyện đầu tay:
- Nhân vật gọi tên nhau liên tục. Người thật ít khi gọi tên người đang đứng trước mặt. Chỉ gọi tên khi cần giới thiệu hoặc khi gọi từ xa.
- Lời thoại giải thích cảm xúc. "Mình đang rất buồn" khi mặt nhân vật đã buồn. Để mặt nói.
- Ai cũng nói đủ chủ vị như văn viết. Lời nói thật có câu cụt, có ngập ngừng.
- Dùng lời lẽ chế giễu. Câu đùa về ngoại hình, vùng miền, nghề nghiệp của người khác dễ gây tổn thương, nhất là với truyện cho trẻ đọc.
- Mọi câu đều kết bằng dấu chấm than. Dấu chấm than nhiều thì mất tác dụng; dành cho chỗ thật sự cần.
Sau khi xong một trang, đọc to toàn bộ lời thoại theo đúng giọng từng nhân vật. Câu nào bạn ngại đọc to, câu đó thường cần viết lại. Nếu có người trong nhà chịu đọc vai, chia vai đọc như đọc kịch; chỗ nào họ ngập ngừng hay đọc sai giọng là chỗ lời thoại còn chưa rõ.
Câu hỏi thường gặp
Một ô truyện tranh nên có tối đa bao nhiêu chữ?
Không có con số cứng, nhưng quá khoảng hai mươi lăm chữ hoặc ba bóng thoại một ô thì người đọc bắt đầu thấy nặng. Nếu cần nhiều lời, tách thành hai ô, mỗi ô một nhịp nói. Ô có biểu cảm mạnh thường nên ít chữ nhất.
Có nên dùng tiếng địa phương cho lời thoại nhân vật không?
Có thể dùng nếu bạn thật sự nói giọng đó và nhân vật sống ở vùng đó, dùng tự nhiên, tôn trọng. Tránh giả giọng vùng miền khác để gây cười vì dễ thành chế giễu. Giọng riêng của nhân vật nên đến từ độ dài câu và từ hay dùng.
Bóng thoại nên vẽ trước hay sau nhân vật?
Nên đánh dấu vị trí bóng ngay lúc phác bố cục, trước khi vẽ kỹ nhân vật, để chừa chỗ. Chữ trong bóng viết sau khi nhân vật đã vẽ chì xong, rồi vẽ viền bóng ôm theo chữ. Tô mực bóng cùng lúc với nhân vật.
Truyện không có lời thoại có ổn không?
Hoàn toàn ổn và là bài tập rất tốt. Truyện không lời buộc bạn kể hoàn toàn bằng dáng, biểu cảm và trình tự hình. Khi đã kể được không lời, bạn sẽ biết rõ lời thoại cần thêm vào chỗ nào và chỗ nào thừa.
Làm sao để chữ tay trong bóng thoại đều và dễ đọc?
Kẻ hai dòng chì song song cho mỗi dòng chữ, viết chữ trước rồi vẽ viền bóng sau. Chừa đủ khoảng giữa các dòng cho dấu tiếng Việt. Dùng một cây bút cho toàn bộ chữ trong truyện và luyện bảng chữ cái vài lần trước khi viết thật.