Khi con khoe nhân vật vừa vẽ, câu đáp tốt nhất thường là một câu hỏi mở về chính nhân vật, ví dụ "bạn này tên gì, đang định đi đâu?", thay cho lời nhận xét đẹp hay xấu. Câu hỏi mở cho con thấy người lớn quan tâm đến ý tưởng của con, và mở ra câu chuyện mà bức tranh chưa kể hết.
Lời khen "đẹp quá" nghe dễ chịu nhưng khép cuộc nói chuyện lại, còn lời chê thì làm con thu mình. Bài này có bộ câu hỏi chia theo năm nhóm, cách hỏi theo độ tuổi, ví dụ một cuộc nói chuyện thật ngắn ở Khánh Hoà, những câu nên tránh và cách ghi lại lời con để lần sau hỏi tiếp.
Vì sao câu hỏi mở tốt hơn lời khen chung
Lời khen chung chung như "đẹp quá", "giỏi quá" có hai vấn đề. Thứ nhất, nó không nói cho con biết điều gì cụ thể là hay, nên lần sau con không biết lặp lại cái gì. Thứ hai, khi lời khen chỉ xoay quanh đẹp xấu, con học rằng mục đích của vẽ là được người lớn công nhận đẹp. Nhiều trẻ từ đó chỉ vẽ những thứ chắc chắn được khen, và ngại thử cái mới, như bé chỉ vẽ mãi một kiểu công chúa hay một kiểu ô tô vì đó là hình từng được khen nhiều nhất.
Câu hỏi mở làm điều ngược lại. Nó đặt con vào vị trí người biết rõ nhất về nhân vật, vì đúng là vậy: chỉ con mới biết con rùa có cánh kia tên gì, bay đi đâu. Khi được hỏi, con phải nghĩ thêm, và thường nghĩ ra những chi tiết mới ngay lúc trả lời. Nhân vật dày lên nhờ cuộc nói chuyện.
Điều này không có nghĩa là không bao giờ khen. Khen vẫn tốt, nhưng khen cụ thể vào cách con nghĩ và cố gắng của con: "con nghĩ ra cho rùa đôi cánh, lạ thật", "con vẽ lại lần thứ ba rồi đấy". Khen kiểu này đi sau câu hỏi, không thay thế câu hỏi.
Bộ câu hỏi chia theo năm nhóm
Không cần hỏi hết, mỗi lần chọn một hai câu là đủ. Hỏi quá nhiều biến cuộc nói chuyện thành buổi phỏng vấn. Các nhóm dưới đây đi từ dễ trả lời đến cần suy nghĩ hơn, nhóm cuối dùng khi con đã có sẵn một nhân vật quen và muốn mở rộng thế giới quanh nó.
| Nhóm | Câu hỏi mẫu | Hợp nhất khi |
|---|---|---|
| Danh tính | "Bạn này tên gì?", "Bạn ấy bao nhiêu tuổi?", "Bạn ấy sống ở đâu?" | Con vừa vẽ xong, chưa nói gì về nhân vật |
| Cảm xúc | "Bạn ấy đang vui hay đang lo?", "Điều gì làm bạn ấy cười nhiều nhất?" | Nhân vật có nét mặt rõ |
| Hành động | "Bạn ấy đang định đi đâu?", "Chuyện gì xảy ra ngay trước lúc này?", "Rồi sau đó thì sao?" | Con thích kể chuyện, nhân vật đang có tư thế |
| Quyết định thiết kế | "Sao con chọn màu này cho bạn ấy?", "Cái mũ này để làm gì?", "Nếu vẽ lại, con muốn giữ cái gì?" | Trẻ từ bảy tuổi, đã vẽ nhân vật nhiều lần |
| Quan hệ | "Bạn ấy có bạn thân không?", "Bạn ấy sợ ai nhất?" | Con muốn vẽ thêm nhân vật mới |
Nhóm "quyết định thiết kế" là nhóm có giá trị nhất về lâu dài. Khi trẻ quen giải thích vì sao mình chọn màu, chọn phụ kiện, con đang học tư duy của người thiết kế: mọi chi tiết đều có lý do.
Hỏi theo độ tuổi của con
Trẻ 3–5 tuổi: hỏi câu có hai lựa chọn hoặc câu rất cụ thể, như "bạn ấy thích ăn kẹo hay ăn trái cây?". Câu quá mở như "kể về bạn ấy đi" có thể làm con bối rối. Chấp nhận mọi câu trả lời, kể cả câu không liên quan đến tranh.
Trẻ 6–8 tuổi: hỏi về chuyện xảy ra, "trước đó" và "sau đó". Tuổi này thích nối các sự kiện thành chuỗi, một câu hỏi có thể mở ra cả câu chuyện dài. Nếu con kể quá dài, bạn chỉ cần lắng nghe, không cần hỏi thêm.
Trẻ 9–11 tuổi: hỏi về lý do và lựa chọn. Tuổi này bắt đầu ngại khi bị hỏi "vẽ gì đây", vì nghe như tranh không rõ. Câu "sao con chọn cho bạn ấy cái áo choàng?" tôn trọng hơn nhiều.
Trẻ 12 tuổi trở lên: hỏi ít, và chỉ khi con chủ động khoe. Có thể hỏi về cả nhóm nhân vật hay thế giới nhân vật sống. Đừng hỏi để tìm hiểu tâm trạng của con qua nhân vật một cách lộ liễu, con sẽ thôi khoe.
Mọi lứa tuổi: hỏi bằng giọng tò mò thật, không phải giọng kiểm tra. Trẻ phân biệt rất rõ người lớn muốn biết hay người lớn đang làm cho có.
Ví dụ: bé Mai ở Khánh Hoà và con rùa có cánh
Bé Mai sáu tuổi ở Khánh Hoà chạy ra ban công, giơ tờ giấy vẽ một con rùa xanh có hai cái cánh màu cam. Bố đang tưới cây, theo phản xạ định nói "đẹp quá", rồi đổi thành: "Ồ, rùa có cánh à? Bạn ấy tên gì?". Mai bảo tên là Rùa Bay. Bố hỏi tiếp: "Rùa Bay định bay đi đâu?". Mai nghĩ một lúc rồi kể Rùa Bay muốn bay ra đảo vì nghe nói ngoài đó có nhiều sứa để chơi, nhưng bay chậm lắm vì mai nặng.
Câu trả lời đó tự sinh ra một chi tiết thiết kế mới. Bố chỉ hỏi thêm: "Mai nặng thì làm sao bay được xa?". Mai chạy vào nhà, mười phút sau ra với tờ tranh thứ hai: Rùa Bay đeo một cái phao bơi quanh bụng "để mỏi cánh thì nghỉ trên biển". Cuộc nói chuyện kéo dài chưa tới năm phút, không có câu nào nhận xét nét vẽ.
Tối đó bố ghi vào sổ: "Rùa Bay, thích sứa, mai nặng, đeo phao". Tuần sau Mai vẽ thêm bạn sứa của Rùa Bay. Nhìn lại, bố thấy mình chỉ làm hai việc: kìm lại câu khen theo phản xạ và hỏi tiếp từ chính câu trả lời của con. Không cần chuẩn bị gì trước. Câu hỏi thứ hai của bố hay ở chỗ nó lấy đúng chi tiết con vừa nói, cái mai nặng, để hỏi tiếp, thay vì nhảy sang một chủ đề do người lớn chọn.
Khi nhân vật của con buồn, giận hay đáng sợ
Không phải nhân vật nào trẻ vẽ ra cũng vui vẻ. Có lúc con vẽ một con quái vật nhiều răng, một nhân vật đang khóc, một chú chó bị lạc. Phản xạ của nhiều người lớn là lo lắng rồi hỏi dồn "sao con vẽ cái này", hoặc gạt đi "vẽ cái gì vui vui đi con". Cả hai cách đều khiến con học rằng cảm xúc khó chịu không được phép xuất hiện trên giấy.
Phần lớn trường hợp, nhân vật đáng sợ hay buồn bã là cách trẻ chơi với những cảm xúc bình thường: sợ bóng tối, giận vì bị mắng, buồn vì bạn chuyển trường. Vẽ ra được là một cách xử lý lành mạnh. Bạn vẫn dùng câu hỏi mở như mọi lần, chỉ hướng câu hỏi vào nhân vật thay vì vào con: "Quái vật này giận chuyện gì?", "Ai có thể giúp chú chó tìm đường về?", "Quái vật có sợ cái gì không?".
Câu hỏi cuối thường rất hiệu quả. Khi con nghĩ ra rằng quái vật cũng sợ một thứ gì đó, nhân vật bớt đáng sợ, và con thấy mình nắm quyền với nó. Chỉ khi nhân vật buồn bã, bạo lực lặp lại kéo dài nhiều tuần, kèm thay đổi rõ trong ăn ngủ, hành vi của con, thì đó là tín hiệu nên nói chuyện kỹ hơn và hỏi ý kiến giáo viên hoặc người có chuyên môn. Một bức tranh đơn lẻ không đủ để kết luận điều gì.
Những câu nên tránh, và câu thay thế
Phần lớn những câu dưới đây bật ra theo thói quen, không ai cố ý làm con mất hứng. Biết trước thì dễ đổi hơn:
- "Con vẽ gì đây?" nói bằng giọng đoán không ra. Thay bằng "kể cho mẹ nghe về bạn này nhé".
- "Sao mặt bạn ấy méo thế?". Thay bằng "bạn ấy đang làm mặt gì vậy?", nhiều khi méo là cố ý.
- "Đẹp hơn tranh của anh đấy." So sánh dù là khen vẫn là xếp hạng, con sẽ nhớ cả hai vế.
- "Lần sau vẽ thêm cái nhà cho đẹp." Gợi ý khi con chưa hỏi là chen vào tranh của con.
- "Ai dạy con vẽ thế?". Câu này khiến con nghĩ tranh phải có người dạy mới được.
- "Ừ, đẹp, để đấy bố xem sau." Nếu đang bận, nói thật: "bố bận năm phút, xong bố ra nghe con kể", rồi giữ lời.
Câu cuối có lẽ là khó nhất với phụ huynh đi làm cả ngày. Không ai lúc nào cũng rảnh để hỏi chuyện. Hẹn lại một thời điểm cụ thể và giữ lời thì tốt hơn nhiều so với khen qua loa.
Ghi lại lời con kể để lần sau hỏi tiếp
Một cuộc nói chuyện hay sẽ quên sau ba ngày nếu không ghi. Cách ghi đơn giản, mất một phút:
- Dùng một cuốn sổ nhỏ riêng hoặc ghi chú trên điện thoại, đặt tên là "Nhân vật của con".
- Ghi ngày, tên nhân vật, và đúng lời con nói, không sửa câu. "Rùa Bay bay chậm vì mai nặng" quý hơn "Rùa Bay là con rùa biết bay".
- Chụp ảnh tranh, để cạnh ghi chú.
- Lần sau con vẽ lại nhân vật đó, đọc lại ghi chú và hỏi tiếp từ chỗ dừng: "Rùa Bay đã tới đảo chưa?".
- Cuối năm, đọc lại cả cuốn sổ cùng con. Trẻ rất thích nghe lại chính mình hồi nhỏ hơn nói gì.
Câu tự hỏi dành cho người lớn sau mỗi lần nói chuyện: mình đã hỏi hay đã nhận xét? Con nói nhiều hơn hay mình nói nhiều hơn? Nếu mình nói nhiều hơn, lần sau chỉ hỏi một câu rồi im lặng chờ.
Khoảng lặng sau câu hỏi là phần khó nhất. Người lớn quen lấp chỗ trống bằng gợi ý, trong khi trẻ cần vài giây, đôi khi cả chục giây, để nghĩ ra câu trả lời. Đếm thầm tới mười trước khi nói thêm bất cứ điều gì, và bạn sẽ ngạc nhiên vì con nghĩ ra những điều mình không bao giờ gợi ý được.
Câu hỏi thường gặp
Khen con vẽ đẹp thì có gì sai không?
Không sai, nhưng lời khen chung chung không cho con biết điều gì cụ thể là hay và dễ khiến con chỉ vẽ để được khen. Tốt hơn là hỏi về nhân vật trước, rồi khen cụ thể vào ý tưởng hoặc sự cố gắng của con.
Con không trả lời câu hỏi về nhân vật thì làm sao?
Có thể con chưa nghĩ tới hoặc đang mải việc khác. Đổi sang câu hỏi có hai lựa chọn, hoặc tự đoán sai một cách vui vẻ để con sửa lại. Nếu con vẫn không muốn nói thì để hôm khác, không ép.
Có nên góp ý để con vẽ đẹp hơn không?
Chỉ góp ý khi con hỏi, và góp ý dưới dạng câu hỏi thiết kế như từ xa có nhận ra nhân vật không. Góp ý khi con chưa hỏi dễ khiến con cảm thấy tranh của mình chưa đủ tốt.
Làm sao để không so sánh tranh của các con với nhau?
Nói chuyện riêng với từng con về nhân vật của con đó, không đặt hai bức tranh cạnh nhau để nhận xét. Nếu các con tự so, chuyển hướng bằng câu hỏi về câu chuyện của từng nhân vật.
Con lớn rồi không còn khoe tranh nữa thì có nên hỏi không?
Tuổi lớn con cần riêng tư hơn. Không nên lục sổ vẽ của con. Có thể thỉnh thoảng hỏi nhẹ gần đây con có vẽ nhân vật nào mới không, và nếu con khoe thì hỏi ít, nghe nhiều.
Giáo viên mầm non có dùng được bộ câu hỏi này trên lớp không?
Dùng được, nhất là nhóm câu hỏi danh tính và cảm xúc. Trên lớp đông, giáo viên có thể hỏi một câu cho mỗi bạn khi đi vòng quanh và ghi tên nhân vật lên góc tranh để trưng bày.