Khi con nói "con không biết vẽ", cách giúp hiệu quả nhất là tìm một lối vào không đòi vẽ đẹp: để con nghĩ và kể nhân vật trước, rồi bắt đầu từ bàn tay đồ lại, hình cắt sẵn hay đất nặn, thay vì đưa giấy trắng và bảo "cứ vẽ đi". Câu đó hiếm khi có nghĩa là con thật sự không vẽ được, mà thường có nghĩa là con sợ vẽ không giống, không đẹp như mình muốn.
Ép vẽ hoặc vẽ hộ đều làm nỗi ngại sâu thêm. Bài này giải thích vài lý do thường gặp đằng sau câu nói đó, đưa ra năm lối vào không cần tài vẽ, một ví dụ ở Thanh Hoá, những điều người lớn nên tránh và cách biết con đã bớt ngại.
Đằng sau câu "con không biết vẽ" thường là gì
Con đã bị so sánh. Một lời trêu của bạn, một câu vô tình của người lớn như "anh vẽ đẹp hơn em", đủ làm trẻ kết luận mình "không có năng khiếu". Trẻ năm, sáu tuổi đã nhạy với sự so sánh.
Con thấy khoảng cách giữa đầu và tay. Con hình dung nhân vật rất rõ trong đầu, vẽ ra lại khác hẳn. Khoảng cách này khiến nhiều trẻ lớn nản, nhất là trẻ cầu toàn, quen làm gì cũng phải đúng.
Con chưa quen thất bại nhỏ. Có trẻ chỉ làm những việc chắc chắn làm tốt. Vẽ là việc kết quả không đoán trước được, nên con né.
Con chỉ đang mệt hoặc muốn làm việc khác. Đôi khi câu nói đó đơn giản là "con không muốn vẽ bây giờ". Hỏi lại nhẹ nhàng để phân biệt.
Con quen được vẽ hộ. Nếu mỗi lần con nói vậy là có người lớn vẽ giùm, câu nói đã trở thành cách hiệu quả để có tranh đẹp mà không phải cố.
Câu tự hỏi cho người lớn. Trong nhà đã ai nói câu kiểu "mẹ dở vẽ lắm" trước mặt con chưa? Trẻ học thái độ với việc vẽ từ người lớn nhiều hơn từ lời khuyên.
Năm lối vào không cần vẽ đẹp
Mục tiêu ban đầu không phải là vẽ, mà là để con có một nhân vật của riêng mình. Đã có nhân vật rồi thì con sẽ muốn vẽ nó. Năm lối vào sau đây đã được nhiều gia đình và lớp học dùng:
- Nghĩ trước, vẽ sau. Cùng con bịa ra nhân vật bằng lời: tên, sống ở đâu, thích ăn gì, sợ gì. Người lớn ghi lại. Chưa có nét vẽ nào nhưng nhân vật đã tồn tại. Hỏi con có muốn thử vẽ nhân vật này không, hoặc để lần sau.
- Đồ lại bàn tay. Đặt bàn tay lên giấy, đồ viền. Ngón cái thành đầu, bốn ngón kia thành lông đuôi là ra con gà trống, xoay ngược lại là con nhím, con công. Viền tay luôn đúng, con chỉ thêm mắt và trang trí.
- Ghép hình cắt sẵn. Người lớn cắt sẵn hình tròn, tam giác, chữ nhật nhiều cỡ, nhiều màu. Con xếp thành nhân vật rồi dán. Không có nét nào phải vẽ, nhưng con vẫn quyết định toàn bộ.
- Đất nặn. Bóp, lăn, ghép khối không có khái niệm "nét xấu". Nhiều trẻ ngại vẽ lại rất thích nặn.
- Tìm nhân vật trong đồ vật. Một chiếc lá, cái nắp chai, vết nước trên giấy. Con chỉ cần thêm hai con mắt. Người lớn hỏi "nhìn giống ai?".
Chọn một lối vào mỗi lần, không bày cả năm. Với trẻ cầu toàn, ghép hình cắt sẵn thường hiệu quả nhất vì kết quả gọn gàng, đúng ý con, không có nét run hay lem.
Phản ứng của người lớn: nên và không nên
Lời đáp ngay sau câu "con không biết vẽ" quyết định khá nhiều. Bảng sau so sánh vài phản ứng thường gặp.
| Phản ứng thường gặp | Con hiểu thành | Thay bằng |
|---|---|---|
| "Ai bảo con không biết, con vẽ đẹp mà" | Người lớn không hiểu mình đang lo gì | "Con thấy khó ở chỗ nào?" |
| "Thôi để mẹ vẽ cho" | Mình không cần cố, cứ nói vậy là có tranh | "Mẹ vẽ một hình tròn, con nghĩ xem nó là ai nhé" |
| "Cứ vẽ đi, vẽ gì cũng được" | Giấy trắng mênh mông, càng sợ | Đưa một lối vào cụ thể: đồ bàn tay, ghép hình |
| "Phải tập thì mới giỏi" | Mình đang kém, phải luyện như bài tập | "Mình chơi trò này mười phút thôi" |
| "Bạn Na bằng tuổi con vẽ đẹp lắm" | Mình thua bạn | Không nhắc tới tranh của ai khác |
| Im lặng, cất giấy đi | Người lớn cũng nghĩ mình không vẽ được | "Hôm nay không vẽ cũng được, kể mẹ nghe một nhân vật con nghĩ ra đi" |
Cột giữa là điều quan trọng nhất: trẻ không chỉ nghe lời người lớn nói, mà nghe cả ý ngầm. Phản ứng nào cũng nên để lại cho con cảm giác mình có thể làm được việc gì đó ngay bây giờ, dù rất nhỏ.
Ví dụ: bé Tôm ở Thanh Hoá và con gà trống bàn tay
Tôm bảy tuổi, sống với ông bà ở Thanh Hoá, bố mẹ làm việc xa. Ở lớp, cô giao vẽ con vật nuôi, Tôm nộp giấy trắng và nói "con không biết vẽ". Bà nội không giỏi vẽ, cũng không biết dạy vẽ, nhưng bà biết một trò từ hồi nhỏ: đặt bàn tay lên giấy đồ viền rồi biến thành con gà.
Sáng chủ nhật, bà đặt tay mình lên giấy, đồ viền bằng bút chì, rồi bảo Tôm làm giống bà. Tôm đồ tay mình, ngón cái chĩa lên. Bà chỉ vào ngón cái: "Đây là đầu gà, cháu thêm mắt với mào đi". Tôm vẽ một chấm mắt, một cái mào răng cưa. Bốn ngón kia, bà bảo là đuôi, Tôm tô mỗi ngón một màu. Bà hỏi gà tên gì, Tôm nghĩ một lúc rồi bảo "Gà Gáy Sớm, vì nó gáy sớm hơn gà nhà ông Tư".
Hôm sau Tôm tự đồ tay thêm hai lần, làm thêm con gà mái và một con gà con bằng bàn tay của em gái nhỏ hơn. Cả ba được đặt tên, bà dán lên vách cạnh bàn học. Hai tuần sau, cô giáo gửi lời về rằng Tôm đã vẽ con gà ở lớp, không dùng bàn tay, đầu hơi to, nhưng Tôm vẽ xong và kể cả lớp nghe chuyện Gà Gáy Sớm. Bà không dạy kỹ thuật nào. Bà chỉ đưa cho cháu một lối vào mà cháu không thể làm sai.
Những điều nên tránh, dù với ý tốt
Phần lớn sai lầm dưới đây xuất phát từ mong muốn giúp con, nên càng khó nhận ra:
- Đăng ký lớp vẽ ngay lập tức. Lớp vẽ tốt cho trẻ đã thích vẽ. Với trẻ đang ngại, đưa vào lớp chung với bạn vẽ giỏi có thể làm nỗi ngại sâu thêm. Nên để con có vài trải nghiệm vui ở nhà trước.
- Khen quá mức một bản vẽ bình thường. Trẻ biết khi nào lời khen không thật. Khen cụ thể ý tưởng và việc con đã thử.
- Đưa sách hướng dẫn vẽ từng bước có sẵn hình mẫu. Vẽ theo mẫu rèn tay, nhưng với trẻ cầu toàn, mỗi lần không giống mẫu là một lần thất bại.
- Đem tranh con ra cho người khác xem khi con chưa đồng ý. Với trẻ ngại, đây là nỗi sợ lớn nhất.
- Tự gọi mình là người không biết vẽ. Nếu bạn nói "mẹ dở lắm" rồi vẫn vẽ cùng con một cách vui vẻ, con học được rằng không cần giỏi mới được vẽ. Nếu bạn nói vậy rồi từ chối vẽ, con học điều ngược lại.
Điều không cần làm: không cần biến con thành đứa trẻ thích vẽ. Có những trẻ thích kể chuyện, nặn, ghép hình hơn vẽ, và tạo nhân vật bằng những cách đó cũng hoàn toàn đầy đủ.
Kế hoạch hai tuần nhẹ nhàng cho trẻ ngại vẽ
Nếu muốn có một khung để theo, kế hoạch dưới đây chỉ cần ba buổi mỗi tuần, mỗi buổi mười lăm phút. Bỏ một buổi cũng không sao, quan trọng là không buổi nào kết thúc bằng nước mắt.
- Buổi 1: không giấy bút. Trong bữa cơm hoặc lúc đi đường, cùng con bịa một nhân vật bằng lời. Người lớn ghi tên và ba chi tiết vào điện thoại.
- Buổi 2: ghép hình cắt sẵn thành nhân vật vừa bịa. Dán lên một tờ giấy, viết tên giúp con.
- Buổi 3: đồ bàn tay, biến thành một người bạn cho nhân vật đầu tiên. Đặt tên, hỏi hai nhân vật quen nhau thế nào.
- Buổi 4: nặn nhân vật đầu tiên bằng đất. Chụp ảnh đặt cạnh bản ghép hình.
- Buổi 5: đưa giấy và bút, hỏi con có muốn vẽ thử nhân vật này không. Nếu con từ chối, quay lại ghép hình, không thuyết phục.
- Buổi 6: nếu con đã vẽ, đặt bản vẽ cạnh bản ghép hình và tượng nặn, hỏi con thích bản nào ở điểm nào. Nếu chưa vẽ, kể tiếp một chuyện mới về nhân vật.
Kế hoạch cố ý để việc cầm bút vẽ xuất hiện muộn, ở buổi thứ năm, khi con đã có nhân vật và đã quen với nó qua ba cách khác. Lúc đó, vẽ chỉ còn là thêm một phiên bản cho người bạn quen, không còn là bài kiểm tra.
Dấu hiệu con đã bớt ngại
Không có bài kiểm tra nào, nhưng người lớn có thể để ý những thay đổi nhỏ trong vài tuần:
- Con tự nhắc tới nhân vật của mình mà không ai hỏi.
- Con tự lấy giấy bút khi có thời gian rảnh, dù chỉ để vẽ nguệch ngoạc.
- Con vẽ xong một bức không ưng ý nhưng không xé, không vò, mà vẽ lại bên cạnh.
- Con thử một lối vào mới mà không cần người lớn gợi ý.
- Con nói "để con thử" thay cho "con không biết".
- Con sẵn lòng cho người trong nhà xem tranh, dù vẫn chưa muốn cho người ngoài xem.
Những dấu hiệu này đến không theo thứ tự và có lúc thụt lùi, nhất là sau một lần bị trêu ở trường. Khi đó quay lại lối vào dễ nhất mà con từng thích, không cần bắt đầu lại từ đầu. Câu tự hỏi cho người lớn: mình đang muốn con vẽ, hay muốn con có nhân vật? Nếu là vế sau, mọi lối vào đều được tính.
Câu hỏi thường gặp
Con nói không biết vẽ thì có nên cho đi học lớp vẽ không?
Chưa nên ngay. Trẻ đang ngại vẽ vào lớp chung với bạn vẽ tốt dễ bị so sánh thêm. Nên để con có vài trải nghiệm vui ở nhà bằng lối vào không cần vẽ đẹp, khi con tự muốn học thì mới tính đến lớp vẽ.
Có nên vẽ hộ khi con nài nỉ không?
Không nên vẽ hộ cả nhân vật. Bạn có thể vẽ một phần khởi đầu như một hình tròn hay đồ viền bàn tay, rồi trả bút lại cho con quyết định phần còn lại. Như vậy con vẫn là người tạo ra nhân vật.
Trẻ cầu toàn, vẽ sai một nét là xé giấy thì làm sao?
Dùng lối vào ít nét như ghép hình cắt sẵn hoặc đất nặn. Khi vẽ, cho con dùng bút không tẩy và giấy nháp, quy ước rằng giấy nháp được phép xấu và nét sai thì vẽ lại bên cạnh.
Đồ lại bàn tay có phải là gian lận không?
Không. Đồ viền bàn tay là một cách tạo khung, phần sáng tạo nằm ở việc con nghĩ khung đó là con gì, đặt mắt ở đâu, đặt tên gì. Khi đã tự tin, con sẽ tự vẽ mà không cần khung.
Bao lâu thì trẻ ngại vẽ mới thích vẽ trở lại?
Mỗi trẻ một khác, có bé vài buổi, có bé vài tháng. Quan trọng là giữ trải nghiệm vui và không so sánh. Một số trẻ không bao giờ mê vẽ nhưng vẫn thích tạo nhân vật bằng cách khác, điều đó hoàn toàn ổn.
Người lớn cũng không biết vẽ thì giúp con thế nào?
Vẫn giúp được. Bạn chơi cùng con những lối vào đơn giản như đồ bàn tay, ghép hình, đặt tên nhân vật. Sự vui vẻ khi vẽ dở của người lớn dạy con nhiều hơn mọi kỹ thuật.