Nhân vật con vật có sẵn nhiều công cụ biểu cảm hơn người: tai cụp hay vểnh, đuôi vẫy hay kẹp, râu xoè hay rủ, lông xù hay mượt. Khi vẽ, bạn chỉ cần mắt và miệng đơn giản, phần còn lại của cảm xúc giao cho những bộ phận ấy. Làm vậy nhân vật vừa giữ được chất loài, vừa đọc được cảm xúc từ xa, kể cả khi hình rất nhỏ.
Sai lầm phổ biến là gắn nguyên bộ lông mày, nếp nhăn và khoé miệng của người lên mặt con vật, rồi để tai và đuôi đứng yên một chỗ. Bài này liệt kê tín hiệu của từng bộ phận, cho bảng phối hợp sáu cảm xúc cơ bản, cách quan sát con vật thật và một bài tập vẽ bảng biểu cảm.
Con vật thật nói bằng cả cơ thể
Ai từng nuôi chó mèo đều đọc được cảm xúc của chúng dù chúng không cau mày hay mỉm cười. Con chó mừng chủ thì đuôi vẫy cả nửa thân sau, tai cụp ra sau sát đầu, người uốn cong. Con mèo sợ thì lông lưng dựng lên, đuôi phồng to như cây chổi, người nghiêng sang một bên cho trông lớn hơn. Những tín hiệu này có thật, và người xem đã học thuộc chúng mà không biết.
Khi vẽ nhân vật, bạn đang nói chuyện với kho hiểu biết sẵn có đó. Nếu tai con chó cụp ra sau trong khi miệng nó cười, người nuôi chó đọc ra ngay đây là kiểu cười lấy lòng, hơi bối rối. Một nét tai đã cho thêm một tầng nghĩa mà lông mày người không làm được.
Lưu ý là tín hiệu khác nhau theo loài. Đuôi vẫy ở chó thường là vui hoặc phấn khích, nhưng đuôi quất qua lại ở mèo lại là khó chịu. Vì vậy trước khi vẽ bảng biểu cảm, hãy dành mười phút xem con vật thật hoặc đoạn phim về loài đó, ghi lại tai, đuôi, lưng nó thế nào trong lúc vui, lúc sợ, lúc tò mò.
Từng bộ phận nói gì
Tai. Vểnh và hướng về trước là chú ý, tò mò. Cụp sát ra sau là sợ hoặc giận, tuỳ miệng đi kèm. Rủ sang hai bên là buồn, mệt. Một tai lên một tai xuống là bối rối. Với loài tai dài như thỏ, độ cụp càng rõ.
Đuôi. Dựng cao là tự tin, vui. Kẹp giữa hai chân là sợ, xấu hổ. Cong thành dấu hỏi ở đầu là tò mò, thân thiện. Phồng to là giật mình. Nét chuyển động quanh đuôi cho biết nó đang vẫy nhanh hay chậm.
Râu. Với mèo, chuột, hải cẩu, râu xoè ra trước là hào hứng, ép sát má là sợ hoặc cảnh giác, rủ xuống là chán. Râu là chi tiết nhỏ nhưng ở hình phóng to rất có sức nói.
Lông và lông vũ. Lông xù lên khắp người là sợ hoặc giận. Lông vũ của chim phồng tròn là lạnh hoặc buồn ngủ, ép sát người là căng thẳng. Gà trống xù lông cổ là sắp gây gổ.
Dáng lưng. Lưng cong vồng lên ở mèo là doạ nạt. Thân hạ thấp, bụng gần đất là rụt rè. Nửa trước hạ xuống, mông nhô lên ở chó là rủ chơi. Dáng lưng đọc được ngay cả khi chỉ còn bóng đen.
Mắt và miệng. Giữ đơn giản: mắt to nhỏ, mí trên hạ xuống, con ngươi lớn hay nhỏ. Miệng một nét. Để phần nặng của cảm xúc cho các bộ phận phía trên.
Đôi mắt: loài săn mồi nhìn thẳng, loài ăn cỏ nhìn ngang
Trước khi vẽ biểu cảm, hãy quyết định mắt nằm ở đâu trên đầu, vì vị trí mắt đã mang sẵn một nét tính cách. Ở con vật thật, loài săn mồi như mèo, cú, cáo có hai mắt nằm phía trước mặt để đo khoảng cách khi vồ. Loài ăn cỏ như trâu, ngựa, thỏ, gà có mắt nằm hai bên đầu để nhìn rộng, phát hiện nguy hiểm từ nhiều phía.
Khi nhân hoá, người vẽ thường kéo cả hai mắt về phía trước cho dễ biểu cảm. Điều đó không sai, nhưng nên kéo vừa phải với loài ăn cỏ. Con ngựa có hai mắt sát nhau ở chính giữa mặt trông giống con mèo đội đầu ngựa. Giữ hai mắt hơi xa nhau, nằm lệch về hai bên một chút, bạn vẫn vẽ được biểu cảm mà con ngựa vẫn có vẻ hiền và hơi ngơ ngác của loài ăn cỏ.
Con ngươi cũng là dấu hiệu loài. Mèo có con ngươi dọc, dê có con ngươi ngang, chó và người có con ngươi tròn. Ở nhân vật dễ thương, bạn có thể đổi tất cả thành chấm tròn cho đơn giản, nhưng giữ con ngươi dọc cho mèo lúc nó tinh quái hay lúc trời sáng gắt là một chi tiết rất có duyên.
Một mẹo nữa: con vật có mắt ở hai bên khi nhìn thẳng vào ai đó sẽ phải quay nghiêng đầu. Gà nhìn bạn bằng một mắt, đầu nghiêng hẳn sang bên. Dùng đúng cử chỉ ấy cho nhân vật gà lúc nó tò mò hay nghi ngờ, người xem nhận ra ngay vì họ đã thấy gà làm vậy cả đời.
Bảng phối hợp sáu cảm xúc cho một nhân vật chó
Lấy nhân vật chó nhân hoá ở mức đi bốn chân làm ví dụ. Mỗi cảm xúc ghi rõ năm bộ phận để bạn vẽ được ngay, không cần đoán.
| Cảm xúc | Tai | Đuôi | Dáng người | Mắt và miệng |
|---|---|---|---|---|
| Vui | thả lỏng, hơi ngả ra sau | vẫy rộng, có nét chuyển động | nhún nhảy, nửa thân sau lắc | mắt cong như trăng khuyết, miệng mở, lưỡi thè |
| Buồn | rủ xuống hai bên | thả thấp, đứng yên | nằm bẹp, cằm trên chân trước | mắt ngước lên, mí trên hạ, miệng khép |
| Giận | dựng thẳng, hướng trước | dựng cứng, không vẫy | thân căng, đầu thấp, nhìn thẳng | mắt hẹp, nhe răng |
| Sợ | cụp sát đầu | kẹp giữa hai chân sau | co người, lùi lại | mắt to, thấy lòng trắng, miệng khép chặt |
| Tò mò | vểnh cao, một bên hơi xoay | cong nhẹ, vẫy chậm | đầu nghiêng sang một bên | mắt tròn, miệng hơi hé |
| Xấu hổ | cụp ra sau | vẫy thấp, nhanh | quay mặt đi, lấy chân che mặt | mắt liếc, miệng cười gượng |
Làm xong bảng này cho nhân vật của bạn, bạn có một công cụ dùng mãi. Khi vẽ truyện tranh hay nhãn dán, chỉ cần tra dòng cảm xúc cần dùng và lấy đúng năm bộ phận đó.
Ví dụ: chị Mai ở Lâm Đồng và bộ nhãn dán con thỏ
Chị Mai làm một bộ nhãn dán biểu cảm in giấy cho cửa hàng hoa nhỏ của mình ở Lâm Đồng, nhân vật là con thỏ trắng. Bộ đầu tiên có tám hình, nhưng khi in nhỏ cỡ đồng xu, khách nhìn không phân biệt được hình vui và hình ngạc nhiên. Hai hình chỉ khác nhau ở cái miệng, mà miệng nhỏ đến mức gần như biến mất khi in.
Chị vẽ lại, lần này giao cảm xúc cho đôi tai dài. Vui: hai tai dựng thẳng, đầu tai hơi nghiêng ra ngoài. Ngạc nhiên: tai dựng cứng, hai đầu tai chụm vào nhau, có vài nét giật nhỏ quanh đầu tai. Buồn: tai rủ xuống che hai bên mặt. Ngại: một tai gập xuống che mắt. Giận: hai tai ép phẳng ra sau.
In thử lại cỡ đồng xu, chị đặt tám hình lên bàn và nhờ người làm cùng đọc từ một mét. Lần này người đó đọc đúng cả tám. Miệng thỏ chị giữ nguyên nét đơn giản, chỉ có đôi tai thay đổi.
Chị còn ghi lại một quy tắc vào sổ: mỗi cảm xúc chỉ dùng một kiểu tai, không lặp lại giữa hai hình. Nhờ quy tắc đó, khi làm thêm bộ thứ hai cho dịp Tết, chị chỉ cần tìm những kiểu tai chưa dùng, như một tai vắt chéo qua tai kia khi đang suy nghĩ, thay vì vẽ lại từ đầu.
Bài tập: bảng biểu cảm tám ô cho nhân vật của bạn
Dùng bài tập này khi nhân vật đã chốt dáng. Cần một tờ giấy chia tám ô và bảng ghi chép từ phần quan sát.
- Viết tên tám cảm xúc ở góc mỗi ô: vui, buồn, giận, sợ, ngạc nhiên, tò mò, mệt, xấu hổ.
- Ở mỗi ô, vẽ trước bằng bóng đen, chỉ dùng dáng người, tai và đuôi. Chưa vẽ mặt.
- Che nhãn tên cảm xúc, nhờ một người đoán. Ô nào họ đoán sai thì phóng đại tai, đuôi hoặc dáng thêm cho tới khi đoán đúng.
- Khi bóng đen đã đọc được, mới thêm mắt và miệng đơn giản.
- Cuối cùng thử thu nhỏ: chụp lại hoặc vẽ lại cỡ bằng ngón tay cái, xem cảm xúc còn đọc được không.
Nếu bóng đen đã đọc được cảm xúc, mặt chỉ còn là phần thêm vào. Nhân vật như vậy chịu được in nhỏ, vẽ xa, vẽ nhanh, những tình huống mà mặt chi tiết sẽ mất đi.
Ô khó nhất thường là mệt và buồn, vì hai cảm xúc này dễ ra cùng một dáng rủ. Cách tách: buồn thì tai rủ và mắt vẫn mở ngước lên, người nằm im; mệt thì mắt khép hờ, miệng ngáp, người đổ nghiêng như sắp ngã và đuôi kéo lê trên đất.
Câu tự hỏi khi xem lại bảng biểu cảm
Đặt bảng biểu cảm cạnh nhau, nhìn từ xa một bước chân và trả lời từng câu.
- Có hai ô nào chỉ khác nhau ở mắt và miệng không? Nếu có, tai hoặc đuôi đang nằm yên quá.
- Tín hiệu mình dùng có đúng với loài không, hay mình lấy cách vẫy đuôi của chó gắn cho mèo?
- Cảm xúc có còn đọc được khi chỉ nhìn bóng đen?
- Có ô nào nhân vật mất hẳn dấu hiệu loài, ví dụ tai biến mất vì bị tóc che?
- Râu, lông có thay đổi theo cảm xúc hay luôn đứng yên như một chi tiết trang trí?
Tai và đuôi đứng yên ở mọi ô là dấu hiệu bạn đang vẽ nhân vật như một người đội mũ hình thú. Cho chúng cử động là cách nhanh nhất để nhân vật thật sự là con vật.
Nếu nhân vật có tóc hoặc đội mũ, hãy kiểm tra xem tóc, mũ có che mất tai không. Mũ nên có lỗ cho tai thò ra, hoặc tai phải nằm ngoài mũ. Mất tai là mất một nửa bảng biểu cảm, nên chuyện này đáng quyết định từ khi chọn trang phục chứ đừng để đến lúc vẽ truyện.
Câu hỏi thường gặp
Con vật không có tai rõ như cá, ếch thì biểu cảm bằng gì?
Dùng vây, dáng thân và mắt. Cá vui thì vây xoè, thân cong như đang lượn, buồn thì vây rủ, thân thẳng chìm xuống. Ếch dùng má phồng, dáng ngồi co hay duỗi và độ mở của mắt lồi.
Có nên vẽ lông mày cho nhân vật con vật không?
Có thể vẽ lông mày rất đơn giản nếu nhân vật ở nấc nhân hoá cao và cần biểu cảm tinh. Nhưng nên để tai và đuôi gánh phần chính, lông mày chỉ phụ thêm. Nhiều nhân vật không cần lông mày vẫn đầy cảm xúc.
Tín hiệu của con vật thật có phải lúc nào cũng dùng đúng không?
Không bắt buộc, nhưng nên tôn trọng tín hiệu phổ biến để người xem hiểu nhanh. Nếu muốn đổi ý nghĩa, như đuôi mèo vẫy là vui, hãy giữ quy tắc đó nhất quán và cho người xem thấy qua tình huống.
Làm sao vẽ biểu cảm cho con vật khi hình chỉ to bằng đồng xu?
Giảm chi tiết ở mặt, phóng đại tai, đuôi và dáng người. Ở cỡ đó mắt chỉ còn chấm và miệng một nét, nên cảm xúc phải đọc được từ bóng đen. Kiểm tra bằng cách in hoặc vẽ thử đúng cỡ.
Bảng biểu cảm cần bao nhiêu ô là đủ?
Tám ô là đủ cho đa số nhân vật dùng trong truyện ngắn và nhãn dán. Nếu làm truyện dài, thêm các biểu cảm riêng của nhân vật đó, như cái nhìn kiêu kỳ của cô mèo hay nụ cười ngượng của chú gấu.