Quy tắc vẽ nhân vật là một danh sách ngắn gồm ba nhóm: những điều luôn phải có mỗi khi vẽ, những điều không bao giờ được làm, và những điều được phép thay đổi tuỳ tình huống. Một bộ quy tắc tốt chỉ khoảng bảy đến mười hai dòng, mỗi dòng đi kèm một hình nhỏ minh hoạ đúng và sai.
Bảng xoay cho biết nhân vật trông ra sao; bộ quy tắc cho biết điều gì làm nên nhân vật đó và điều gì phá hỏng nó. Khi bạn nhờ người khác vẽ, hay chính bạn vẽ lại sau thời gian dài, danh sách này giúp quyết định nhanh chỗ nào được sáng tạo, chỗ nào phải giữ y nguyên.
Quy tắc khác với mô tả ở chỗ nào
Mô tả nói nhân vật có gì: tóc ngắn, mắt to, áo kẻ sọc. Quy tắc nói phải làm gì với những thứ đó: sọc áo luôn chạy ngang, không bao giờ dọc; mắt luôn có hai đốm sáng, không bao giờ một. Mô tả có thể dài bao nhiêu cũng được, còn quy tắc thì phải chọn lọc, vì mỗi quy tắc là một ràng buộc người vẽ phải nhớ.
Một quy tắc tốt có ba đặc điểm. Nó kiểm được bằng mắt trong vài giây. Nó nói về chi tiết giúp nhận ra nhân vật. Và nó có lý do, dù lý do chỉ là vì đó là nét riêng. Quy tắc "vẽ cho dễ thương" không kiểm được, nên không phải quy tắc. Quy tắc "má luôn có hai vệt hồng hình bầu dục nằm ngang, ngay dưới mắt" thì kiểm được ngay.
Anh Bảo ở Khánh Hoà vẽ chú rùa biển làm nhân vật cho tiệm cho thuê đồ lặn của gia đình. Danh sách đầu tiên của anh dài ba mươi dòng, phần lớn là mô tả. Khi lọc lại theo ba đặc điểm trên, còn chín dòng, và đó là chín dòng anh dán lên tường cạnh bàn vẽ.
Ba nhóm quy tắc và ví dụ
Chia rõ ba nhóm giúp người vẽ biết chỗ nào cứng, chỗ nào mềm. Ví dụ dưới đây là của một nhân vật chú mèo mướp đeo khăn quàng:
| Nhóm | Ý nghĩa | Ví dụ cho chú mèo mướp |
|---|---|---|
| Luôn luôn | Xuất hiện ở mọi tranh, mọi góc nhìn | Ba sọc trên trán xếp như hình cái quạt; khăn quàng thắt nút bên trái của mèo; đuôi cong lên cuối |
| Không bao giờ | Làm sai là nhân vật thành con khác | Không vẽ râu quá ba sợi mỗi bên; không cho mèo đi bằng bốn chân; không để khăn quàng mất |
| Được thay đổi | Linh hoạt theo câu chuyện | Màu khăn đổi theo mùa; thêm mũ hay áo khoác khi trời lạnh; biểu cảm tự do |
Nhóm "được thay đổi" quan trọng không kém hai nhóm kia. Không ghi rõ thì người vẽ cẩn thận sẽ không dám đổi gì, còn người vẽ phóng khoáng sẽ đổi luôn cả những thứ không được đổi.
Một mẹo nhỏ: số dòng của nhóm luôn luôn nên nhiều hơn nhóm không bao giờ. Quy tắc dạng cấm đoán dễ viết nhưng khó nhớ, vì người vẽ phải nhớ cái không có trên giấy. Khi có thể, hãy viết lại một điều cấm thành điều luôn làm: thay vì không bao giờ để khăn mất, viết khăn quàng luôn có mặt, kể cả khi mèo đang ngủ.
Lọc ra bộ quy tắc từ những bản vẽ đã có
Cách nhanh nhất để tìm quy tắc là nhìn những gì đã đúng và đã sai trong các bản vẽ cũ, thay vì ngồi nghĩ ra từ đầu.
- Gom mười đến hai mươi bản vẽ nhân vật bạn đã làm, cả bản ưng lẫn bản không ưng.
- Xếp các bản ưng ý nhất thành một hàng. Khoanh những chi tiết lặp lại ở tất cả: đó là ứng viên cho nhóm "luôn luôn".
- Nhìn các bản không ưng. Tự hỏi: vì sao bản này trông không giống? Thường câu trả lời là một chi tiết cụ thể bị đổi. Ghi nó thành ứng viên "không bao giờ". Nếu không gọi được tên chi tiết nào, hãy che từng phần của tranh bằng mẩu giấy cho tới khi tranh bỗng trông đúng trở lại; phần vừa che là thủ phạm.
- Những chi tiết đổi qua lại giữa các bản ưng mà vẫn ổn: đó là nhóm "được thay đổi".
- Gạch những ứng viên không kiểm được bằng mắt hoặc không giúp nhận diện.
- Xếp theo mức quan trọng, giữ lại bảy đến mười hai dòng.
Làm cách này, bộ quy tắc mọc ra từ chính nhân vật của bạn chứ không từ một danh sách chung chung lấy ở đâu đó.
Viết từng dòng quy tắc sao cho người khác làm theo được
Dùng con số khi có thể. Ba sọc, hai đốm sáng, bốn ngón tay. Số đếm không gây tranh cãi, còn chữ "vài" hay "nhiều" thì mỗi người hiểu một kiểu.
Ghi theo phía của nhân vật. Khăn thắt bên trái của mèo, tức là bên phải người xem khi mèo nhìn thẳng. Viết rõ một lần ở đầu danh sách để khỏi nhầm ở các dòng sau.
Kèm một cặp hình đúng sai. Cạnh mỗi dòng vẽ hai hình nhỏ bằng ngón tay cái: một đúng, một sai có gạch chéo. Hình sai giúp hiểu nhanh hơn mọi lời giải thích.
Một dòng một ý. Viết "tai nhọn, có túm lông, hơi ngả ra sau" là ba quy tắc trong một dòng. Tách ra, để người vẽ đánh dấu từng cái khi tự soát.
Tránh chữ chỉ cảm giác. Đáng yêu, dữ dằn, hiền lành là mục tiêu, không phải quy tắc. Hãy viết ra cái gì trên giấy tạo nên cảm giác đó: mắt tròn, lông mày hơi xếch, miệng nhỏ.
Trình bày tờ quy tắc cho dễ dùng
Một tờ quy tắc có ích là tờ được dán ở chỗ nhìn thấy khi vẽ, không phải tờ nằm trong ngăn kéo. Dùng một tờ khổ vừa, chia ba cột theo ba nhóm, đặt nhóm luôn luôn bên trái vì đó là nhóm đọc nhiều nhất. Mỗi dòng gồm số thứ tự, câu quy tắc ngắn và cặp hình đúng sai nhỏ. Không cần tô màu cả tờ; nhưng dòng nào nói về màu thì tô ô màu nhỏ cạnh dòng đó cho chắc.
Ở đầu tờ ghi tên nhân vật, một câu tính cách và hình nhân vật đứng thẳng nhỏ cỡ bao diêm. Hình nhỏ này để người vẽ đối chiếu nhanh từng quy tắc với tổng thể. Ở chân tờ ghi số phiên bản, ngày, và quy ước về phía trái phải. Thứ tự đó giúp người mới cầm tờ giấy lên đọc từ trên xuống là hiểu.
Nếu bạn có nhiều nhân vật, dùng cùng một bố cục cho mọi tờ quy tắc. Mắt quen chỗ thì tìm nhanh, và sau này gom thành một tập cũng gọn gàng. Đánh số các dòng quy tắc liên tục, kể cả khi thêm mới, để khi trao đổi chỉ cần nói "dòng số bảy" là ai cũng biết.
Quy tắc cho những phiên bản đặc biệt của nhân vật
Phiên bản lễ Tết, mùa lễ hội. Nhân vật mặc áo dài hay đội mũ mới vẫn phải giữ toàn bộ nhóm luôn luôn trừ những dòng nói về trang phục. Ghi riêng một dòng: trang phục lễ hội không được che chi tiết nhận diện chính, ví dụ không đội mũ trùm mất ba sọc trên trán.
Phiên bản thu nhỏ cho nhãn dán. Khi nhân vật vẽ cỡ móng tay, nhiều quy tắc chi tiết không thực hiện nổi. Hãy đánh dấu sao cạnh ba quy tắc quan trọng nhất; ở cỡ nhỏ chỉ cần giữ ba quy tắc đó.
Phiên bản lúc nhỏ hoặc lúc già. Nếu câu chuyện có nhân vật ở tuổi khác, giữ nguyên nhóm không bao giờ, còn nhóm luôn luôn thì ghi rõ dòng nào vẫn áp dụng. Thường là màu tóc đặc trưng và phụ kiện gắn bó được giữ lại.
Phiên bản do trẻ vẽ. Khi trẻ vẽ nhân vật của gia đình hay của lớp, đừng đem cả tờ quy tắc ra. Chọn một hoặc hai dòng dễ nhất để con thấy mình đang vẽ đúng nhân vật, phần còn lại để con tự do.
Dùng bộ quy tắc để tự soát một bản vẽ mới
Khi xong một tranh, đặt tờ quy tắc cạnh tranh và đi từng dòng như một bảng kiểm. Dùng bút chì đánh dấu nhẹ cạnh dòng nào đạt. Chỉ cần năm phút. Dòng nào không đạt, trước khi sửa hãy hỏi lại: đây là lỗi tay, hay câu chuyện trong tranh cần đổi chi tiết này? Nếu là câu chuyện, có thể quy tắc nên chuyển sang nhóm "được thay đổi".
Chị Ngân, một người mẹ ở TP Hồ Chí Minh, cùng con gái chín tuổi lập bộ quy tắc cho nhân vật con thỏ con bé hay vẽ. Mỗi lần con vẽ xong, hai mẹ con cùng dò danh sách như chơi trò tìm điểm khác nhau. Không có điểm số. Khi con cố ý cho thỏ đổi tai cụp vì đang buồn, mẹ hỏi con nghĩ gì, và hai mẹ con thêm một dòng mới: tai được cụp khi thỏ buồn. Bộ quy tắc lớn lên cùng nhân vật.
Câu tự hỏi sau mỗi lần soát: có quy tắc nào mình luôn đạt mà chưa bao giờ nghĩ tới không? Nếu có, nó đã thành thói quen, có thể chuyển xuống cuối danh sách cho gọn.
Những thứ không nên đưa vào bộ quy tắc
Bộ quy tắc dài quá thì không ai đọc hết. Những thứ sau thường chiếm chỗ mà không giúp gì:
- Tỉ lệ chi tiết từng phần: đã có bảng tỉ lệ, chỉ cần ghi một dòng nhắc nhân vật cao mấy đầu.
- Toàn bộ màu sắc: đã có bảng màu, quy tắc chỉ nêu màu nào tuyệt đối không được đổi.
- Chuyện kỹ thuật tô vẽ chung như cách cầm bút, cách tô mịn; đó là kỹ năng, không phải đặc điểm nhân vật.
- Những ý muốn còn lơ lửng chưa thử: chờ khi đã vẽ thử và thấy cần, hãy thêm.
- Lời nhận xét về chất lượng tranh. Quy tắc nói về nhân vật, không đánh giá người vẽ.
Khi sửa bộ quy tắc, đừng xoá bản cũ. Ghi ngày và số phiên bản trên đầu tờ mới, kẹp bản cũ phía sau. Một ngày nào đó bạn sẽ muốn biết vì sao nhân vật ngày trước khác bây giờ.
Câu hỏi thường gặp
Bộ quy tắc vẽ nhân vật nên dài bao nhiêu dòng?
Khoảng bảy đến mười hai dòng là vừa để người vẽ nhớ và soát trong vài phút. Nếu danh sách dài hơn, hãy xem lại: có dòng nào là mô tả chứ không phải quy tắc, hoặc có dòng nào trùng với bảng màu, bảng tỉ lệ.
Khác nhau giữa quy tắc vẽ và bảng xoay nhân vật là gì?
Bảng xoay cho thấy hình dạng nhân vật ở các góc nhìn. Quy tắc nêu điều gì phải giữ, điều gì không được làm và điều gì được đổi. Hai thứ bổ sung cho nhau và nên đặt cạnh nhau trong bộ tài liệu nhân vật.
Có nên cho phép người khác đổi chi tiết nhân vật của mình?
Nên ghi rõ nhóm được thay đổi như trang phục theo mùa, biểu cảm, đạo cụ. Khi ranh giới rõ, người vẽ khác tự tin sáng tạo trong phạm vi đó mà nhân vật vẫn nhận ra được.
Làm sao viết quy tắc cho cảm giác như dễ thương hay hiền lành?
Đừng viết cảm giác thành quy tắc. Hãy tìm xem chi tiết nào trên giấy tạo ra cảm giác đó, như mắt tròn và thấp, miệng nhỏ, má hồng, rồi viết các chi tiết đó thành quy tắc kiểm được.
Bao lâu nên xem lại bộ quy tắc một lần?
Mỗi khi nhân vật được dùng vào việc mới, như chuyển từ thiệp sang truyện tranh, hoặc sau vài tháng vẽ đều đặn. Khi sửa, ghi số phiên bản và ngày, giữ bản cũ để đối chiếu.
Trẻ em có nên làm bộ quy tắc cho nhân vật của mình không?
Với trẻ từ khoảng tám tuổi, làm cùng cha mẹ ba đến năm dòng đơn giản là một trò chơi hay. Để con tự nói điều gì làm nên nhân vật, người lớn chỉ ghi lại, không sửa thành đúng sai.