Bảng xoay nhân vật là một tờ giấy vẽ cùng một nhân vật ở bốn góc nhìn đứng cạnh nhau: mặt trước, ba phần tư, mặt nghiêng và mặt sau, tất cả nằm giữa những đường kẻ ngang chung. Muốn bốn hình khớp nhau, bạn vẽ mặt trước thật chắc trước, kẻ các đường ngang đi qua đỉnh đầu, mắt, cằm, vai, eo, gối và bàn chân, rồi dựng từng góc còn lại bám đúng các đường đó.
Bảng này trả lời câu hỏi mà một hình đơn lẻ không trả lời được: nhìn từ bên hông thì cái mũi nhô ra bao nhiêu, búi tóc sau gáy to cỡ nào, ba lô đeo lệch bên nào. Có nó rồi, mỗi lần vẽ nhân vật quay lưng hay đi ngang, bạn không phải đoán. Phần dưới đi từng bước bằng giấy, bút chì và thước kẻ, kèm những chỗ người mới hay vẽ lệch.
Vì sao một hình mặt trước là chưa đủ
Hình mặt trước giấu gần hết chiều sâu. Bạn biết nhân vật có cái mũi tròn, nhưng không biết mũi đó nhô ra như một viên bi hay chỉ là một cái gờ nhẹ. Bạn thấy tóc mái, nhưng không thấy tóc sau gáy cụt ngang hay buộc thành đuôi. Khi phải vẽ nhân vật đang chạy ngang trang giấy, những câu hỏi đó hiện ra cùng lúc, và mỗi lần bạn trả lời một kiểu khác.
Chị Hạnh, một người làm bánh ở Bắc Ninh, tự vẽ nhân vật cô bé đội mũ đầu bếp để dán lên hộp bánh. Trên hộp vuông, cô bé đứng thẳng nhìn ra, rất ổn. Đến khi làm túi giấy dài, chị muốn cô bé đi ngang mặt túi, và vẽ ba lần ra ba cái mũ khác nhau: lần thì mũ nghiêng ra sau, lần thì mũ thẳng đứng, lần thì mũ phồng như cây nấm. Vấn đề không nằm ở tay vẽ, mà ở chỗ chưa ai quyết định cái mũ nhìn từ bên hông trông ra sao. Bảng xoay chính là nơi ghi quyết định đó một lần cho mọi lần sau.
Bốn góc nhìn và mỗi góc trả lời câu hỏi gì
Không phải nhân vật nào cũng cần cả bốn góc ngay từ đầu, nhưng nên biết mỗi góc giải quyết chuyện gì để chọn cho đúng.
| Góc nhìn | Trả lời câu hỏi | Chỗ hay sai |
|---|---|---|
| Mặt trước | Độ rộng vai, hai bên có đối xứng không, phụ kiện nằm bên nào | Vẽ quá cứng, tay dính sát người nên che mất eo |
| Ba phần tư | Khuôn mặt có khối ra sao khi quay nhẹ, mũi che mắt xa bao nhiêu | Mắt xa vẫn vẽ to bằng mắt gần nên mặt bị phẳng |
| Mặt nghiêng | Độ nhô của mũi, cằm, bụng, độ dày của tóc và ba lô | Đặt tai quá gần mặt; trong hình nghiêng tai nằm khoảng giữa đầu |
| Mặt sau | Kiểu tóc sau gáy, dây đeo, nơ buộc, hoa văn lưng áo | Lật ngược hình mặt trước rồi quên đổi bên phụ kiện |
Nếu thời gian ít, ưu tiên mặt trước và mặt nghiêng: hai góc này khoá được gần hết hình khối. Ba phần tư và mặt sau có thể bổ sung khi nhân vật bắt đầu được dùng nhiều.
Các bước dựng bảng xoay bằng giấy và thước
Chuẩn bị một tờ giấy khổ ngang đủ dài cho bốn hình, bút chì mềm để phác, bút chì cứng để kẻ đường, thước dài và tẩy.
- Vẽ mặt trước ở bên trái tờ giấy, đứng thẳng, hai tay hơi mở khỏi thân để thấy rõ eo. Hoàn thiện hình này đến mức bạn hài lòng rồi mới đi tiếp.
- Kẻ những đường ngang mảnh đi suốt chiều dài tờ giấy, chạm đúng các mốc: đỉnh đầu, đường mắt, chóp mũi, cằm, vai, ngực, eo, hông, gối, mắt cá, gót chân.
- Chia phần còn lại của tờ giấy thành ba ô bằng nhau, đánh dấu trục giữa của mỗi ô bằng một đường dọc mờ.
- Dựng mặt nghiêng trước: vẽ khối đầu nhìn ngang dựa trên đỉnh đầu và cằm đã có, đặt mắt trên đúng đường mắt, cho mũi nhô ra phía trước, tai lùi về khoảng giữa đầu.
- Dựng ba phần tư: lấy đường giữa mặt dịch về phía mặt đang quay, mắt xa hẹp lại, vai xa ngắn đi, nhưng mọi chiều cao vẫn bám đường ngang.
- Dựng mặt sau: dùng bóng dáng của mặt trước làm khung, rồi vẽ lại mọi chi tiết phía lưng; nhớ đổi bên những thứ không đối xứng như túi đeo, kẹp tóc.
- Tô đậm nét chính của cả bốn hình cùng một lúc, không tô xong hình này rồi mới tô hình kia, để độ đậm nét đồng đều.
Đường ngang là xương sống của bảng. Đừng tẩy chúng đi khi xong; chỉ cần kẻ thật mảnh để chúng lùi xuống dưới nét vẽ chính.
Năm chỗ lệch thường gặp và cách sửa
Đầu mặt nghiêng to hơn đầu mặt trước. Thường do vẽ thêm phần sau gáy mà không bớt ở đâu. Đầu nhìn ngang thường dài hơn bề rộng nhìn thẳng một chút, nhưng chiều cao phải đúng như nhau. Đo bằng hai đường ngang đỉnh đầu và cằm.
Mắt mặt nghiêng nằm sai độ cao. Người mới hay vẽ mắt nghiêng cao hơn vì thấy trán lộ nhiều. Cứ đặt đúng lên đường mắt đã kẻ, cảm giác lạ sẽ hết khi nhìn cả bảng.
Bàn chân không cùng mặt đất. Hình nghiêng hay bị kéo dài chân. Kẻ đường gót chân đậm hơn các đường khác, coi đó là mặt sàn chung.
Tóc đổi thể tích giữa các góc. Tóc mặt trước phồng, sang mặt nghiêng lại xẹp. Hãy hình dung tóc là một khối riêng úp lên đầu, rồi vẽ khối đó nhìn từ các phía.
Phụ kiện đổi bên ở mặt sau. Viết ở góc giấy một dòng nhỏ: túi đeo vai phải của nhân vật, kẹp tóc bên trái của nhân vật. Bên phải của nhân vật là bên trái của bạn khi nhìn mặt trước.
Dùng giấy can và cửa kính để soát độ khớp
Khi bốn hình đã xong, có một phép thử rẻ mà rất hiệu quả. Đặt một tờ giấy can mỏng lên bảng, đồ lại bóng dáng của mặt trước, rồi trượt tờ giấy can sang chồng lên mặt sau. Hai bóng dáng này phải gần trùng nhau, chỉ khác ở những chỗ thật sự khác như búi tóc hay nơ. Nếu vai mặt sau rộng hơn hẳn, bạn đã lỡ tay.
Không có giấy can thì áp tờ giấy lên ô cửa kính ban ngày, ánh sáng bên ngoài xuyên qua đủ để đồ. Với mặt nghiêng, bạn không chồng được hình, nhưng có thể so chiều dày: bề dày thân người nhìn ngang nên khớp với cảm giác khối khi nhìn ba phần tư. Một nhân vật bụng tròn ở mặt trước mà nhìn ngang lại mỏng như tờ bìa là dấu hiệu cần sửa.
Cô giáo mỹ thuật ở Cần Thơ cho học sinh lớp bảy làm bảng xoay cho linh vật lớp là một chú cá bống. Các em tự soát bằng cách đổi bảng cho bạn bên cạnh, bạn đó dùng giấy can chồng hình và đánh dấu bút chì chỗ lệch. Không có điểm số, chỉ có những vòng tròn nhỏ quanh chỗ cần xem lại, và các em tự quyết sửa hay giữ.
Bảng xoay cho nhân vật con vật và đồ vật
Nhân vật nhân hoá từ con vật hay đồ vật cần bảng xoay hơn cả nhân vật người, vì người xem không có sẵn hình mẫu trong đầu. Ai cũng biết người nhìn nghiêng trông thế nào, nhưng một chiếc ấm trà biết đi nhìn từ sau lưng thì chỉ bạn mới quyết được: quai ấm là cánh tay hay là cái đuôi, vòi ấm là mũi hay là tay chỉ.
Với con vật bốn chân đứng như người, phần khó nhất là chỗ nối giữa thân và chân sau. Hãy vẽ mặt nghiêng trước tiên, vì ở góc này bạn thấy rõ chân sau gập theo kiểu khớp của con vật hay thẳng như chân người. Quyết định đó rồi mới vẽ mặt trước. Với đồ vật, hãy chọn một mặt làm mặt chính có mắt mũi, rồi tự hỏi phần lưng của đồ vật đó có gì: nắp ấm, nhãn chai, hay đường may của chiếc gối.
Bé Nhi mười một tuổi ở Huế làm nhân vật từ chiếc nón lá của bà. Nhìn thẳng, nón là một hình tam giác có hai mắt. Khi làm mặt nghiêng, con phải quyết quai nón là gì và chọn để quai thành hai tay buông xuống. Mặt sau, con vẽ thêm vành nón hơi sờn để nhân vật có câu chuyện. Đó chính là lúc bảng xoay giúp nhân vật dày lên chứ không chỉ để vẽ cho khớp.
Ghi chú bên lề: những dòng chữ nhỏ cứu cả bảng
Hình vẽ không nói hết được mọi thứ. Một vài dòng ghi chú bằng bút chì ở lề tờ giấy giúp người vẽ sau, kể cả chính bạn của sáu tháng sau, khỏi đoán. Nên ghi:
- Nhân vật cao mấy đầu, và đường kẻ ngang nào là đường mắt.
- Phụ kiện nằm bên nào của nhân vật, ghi theo phía của nhân vật chứ không theo phía người xem.
- Chi tiết nào luôn cố định dù nhân vật xoay, ví dụ vết bớt trên má trái luôn hiện trong góc ba phần tư bên trái.
- Phần nào mềm và đổi hình khi chuyển động, như khăn quàng, đuôi tóc, tai thỏ; vẽ chúng ở trạng thái đứng yên trên bảng xoay.
- Ngày làm bảng và đây là bản thứ mấy, để không lẫn với bảng cũ khi bạn sửa nhân vật.
Đừng viết đoạn văn dài. Mỗi ghi chú một dòng, đặt ngay cạnh chỗ nó nói tới, kèm mũi tên nhỏ. Bảng có quá nhiều chữ thì người ta lại không đọc.
Những thứ không cần làm ở bảng xoay
Bảng xoay là bản tham chiếu, không phải tranh trưng bày. Bỏ bớt những việc sau để dồn sức vào độ khớp:
- Không cần tô bóng đổ hay ánh sáng; bóng làm lẫn hình khối thật với hiệu ứng ánh sáng.
- Không cần biểu cảm; giữ mặt bình thản, miệng khép, để người xem đọc được cấu trúc.
- Không cần tư thế động; dáng đứng thẳng, hai tay hơi mở là đủ.
- Không cần nền; nền chỉ làm rối các đường ngang tham chiếu.
- Không cần vẽ cả tám góc như các xưởng phim; bốn góc đã đủ cho người vẽ tay dùng hằng ngày.
Câu tự hỏi khi nhìn lại: nếu đưa tờ này cho một người chưa từng thấy nhân vật, họ có vẽ được nhân vật đi ngang trang giấy mà không phải hỏi lại câu nào không? Nếu còn phải hỏi, câu hỏi đó chỉ ra góc còn thiếu.
Câu hỏi thường gặp
Bảng xoay nhân vật cần vẽ mấy góc là đủ?
Với người vẽ tay dùng cho thiệp, sổ, nhãn dán hay truyện ngắn, bốn góc là đủ: mặt trước, ba phần tư, mặt nghiêng và mặt sau. Nếu thiếu thời gian, mặt trước và mặt nghiêng là hai góc quan trọng nhất vì chúng khoá phần lớn hình khối.
Có nên vẽ mặt sau bằng cách lật ngược hình mặt trước không?
Có thể dùng bóng dáng mặt trước làm khung cho mặt sau, nhưng mọi chi tiết phải vẽ lại. Lỗi hay gặp nhất là quên đổi bên những phụ kiện không đối xứng như túi đeo, kẹp tóc, vết sẹo hay huy hiệu trên áo.
Tại sao nhân vật nhìn nghiêng của mình trông như người khác?
Thường do đặt mắt sai độ cao hoặc đổi thể tích tóc. Kẻ đường mắt chung cho cả bảng, đặt mắt nghiêng đúng trên đường đó, và vẽ tóc như một khối úp lên đầu thì nhân vật sẽ giống lại.
Nhân vật đầu to kiểu dễ thương có cần bảng xoay không?
Rất cần, vì đầu to chiếm phần lớn bóng dáng, chỉ cần lệch nhẹ là nhân vật đổi hẳn vẻ. Với kiểu này, hãy thêm một đường ngang ở chân tóc và một đường ở đáy tai để giữ khối đầu ổn định.
Có cần tẩy các đường kẻ ngang sau khi vẽ xong không?
Không nên tẩy. Các đường ngang là thứ giúp người khác và chính bạn sau này đối chiếu chiều cao giữa các góc. Kẻ thật mảnh bằng bút chì cứng để chúng không lấn át nét vẽ chính.
Trẻ em có tự làm bảng xoay được không?
Trẻ từ khoảng mười tuổi làm được bản đơn giản hai góc trước và nghiêng nếu người lớn kẻ sẵn đường ngang. Khen cách con nghĩ về cái mũi, cái túi nhìn từ bên hông, đừng chấm đúng sai từng nét.